Темир жөнөкөй зат

1.

Aiperi Aidarova
темир
кошулмалар
уу
н
о
д
л
о
к
а
н
а
ж
ү
тү
те
ш
и
ы
д
р
а
л
а

темир
Темир - лат. ferrum - катуу, бекем
дегенди билдирет.
Темир жөнөкөй зат — ийкемдүү
күмүш-ак өткөөл металл,
жогорку химиялык реакцияга ээ:
темир абада жогорку
температурада же жогорку
нымдуулукта тез коррозияга
учурайт. Таза кычкылтекте
темир күйөт, майда дисперстүү
абалда абада өзүнөн өзү күйөт.
4-мезгилинин VIIIВ
группа элементи

3.

4.

темир
Темир – типтүү металл, эркин абалында күмүш-ак, боз өңү бар. Таза металл
ийкемдүү, ар кандай аралашмалар (атап айтканда, көмүртек) анын
катуулугун жана морттугун жогорулатат. Ал айкын магниттик касиетке ээ.
"Темир үчилтиги" деп аталган көп учурда айырмаланат - физикалык
касиеттери, атомдук радиустары жана электр терс маанилери окшош үч
металлдан турган топ (темир Fe, кобальт Ко, никель Ni).
Темир эң көп колдонулган металлдардын бири болуп саналат, ал дүйнөдөгү
металлургиялык өндүрүштүн 95%ке чейинин түзөт.

5.

6.

темир
Курал материалы катары темир байыркы доорлордон бери эле белгилүү.
Археологиялык казууларда табылган эң байыркы темир буюмдар биздин
заманга чейинки 4-миң жылдыкка таандык. д. жана байыркы шумер жана
байыркы египет цивилизацияларына таандык. Булар метеорит темиринен,
б.а. темир менен никель эритмесинен (акыркынын курамы 5-30%ке чейин),
египет мүрзөлөрүндөгү зер буюмдар (б.з.ч. 3800-ж.) жана Шумердин Ур
шаарынан (болжол менен) жасалган. 3100 BC).
Хатталар темир эритүү ыкмасын биринчилерден болуп өздөштүрүшкөн. Муну
Хаттилердин (азыркы Түркиядагы Анадолу) аймагында өз империясын
негиздеген хеттиктердин тексттеринде эң байыркы (б. з. ч. 2-миң жылдык)
эскерүүсү көрсөтүп турат.
Азыркы кезде темирди ондуруудо эн алдынкы олколор: Россия, Австралия,
Канада, Казахстан, Индия, Франция, США, Венесуэла и ЮАР

7.

темир
Жер кыртышында темир кеңири таралган – ал жер кыртышынын
массасынын 4,1%ке жакынын түзөт (бардык элементтердин арасында 4-орун,
металлдар арасында 2-орун). Мантияда жана жер кыртышында темир
негизинен силикаттарда топтолгон, ал эми анын мазмуну негизги жана
ультранегиздик тоо тектерде маанилүү, ал эми кычкыл жана аралык
тектерде аз.
Жаратылышта темир сульфиддери да кеңири таралган – пирит FeS2 (күкүрт
же темир пирит) жана пиротит. Алар темир рудасы эмес - пирит күкүрт
кислотасын өндүрүү үчүн колдонулат, ал эми пиротиттин курамында көбүнчө
никель жана кобальт болот.

8.

темир
Тирүү организмдерде темир кычкылтек алмашуу (дем алуу) процесстерин
катализдөөчү маанилүү микроэлемент болуп саналат. Темирдин негизги
клетка ичиндеги кампасы глобулярдуу белок комплекси – ферритин. Темирдин
жетишсиздиги организмдин оорусу катары көрүнөт: өсүмдүктөрдө хлороз,
жаныбарларда аз кандуулук.
Адатта темир ферменттерге гем деп аталган комплекс түрүндө кирет. Айрыкча,
бул комплекс кан менен кычкылтектин адамдын жана жаныбарлардын бардык
органдарына жеткирилишин камсыз кылган эң маанилүү белок болгон
гемоглобинде бар. Ал канды кызылга боёгон.

9.

10.

11.

темир
минералдарынын
түрлөрү

12.

темир
Сидерит - FeCO3 - болжол менен 35% темирди камтыйт. Ал сары-ак
(булганган учурда боз же күрөң түстүү) түскө ээ. тыгыздыгы 3 г / см³
жана катуулугу Mohs шкаласы боюнча 3,5-4,5 болуп саналат.
Марказит - FeS2 - 46,6% темирди камтыйт. Ал сары, жез сыяктуу,
тыгыздыгы 4,6-4,9 г/см³ жана Mohs шкаласы боюнча 5-6 катуулугу
менен бипирамидалуу ромбдук кристаллдар түрүндө кездешет.
Лоллингит - FeAs2 - 27,2% темирди камтыйт жана күмүш-ак
бипирамидалуу ромбдук кристаллдар түрүндө кездешет. Тыгыздыгы 77,4 г / см³, катуулугу Mohs шкаласы боюнча 5-5,5.

13.

темир
Mispicel - FeAsS - 34,3% темирди камтыйт. Ал тыгыздыгы 5,6-6,2 г/см³
жана Мохс шкаласы боюнча 5,5-6 катуулугу менен ак моноклиникалык
призмалар түрүндө кездешет.
Мелантерит - FeSO4 7H2O - табиятта аз кездешет жана жашыл (же
кирлерден улам боз) моноклиникалык кристаллдар, айнек сымал
жылтылдаган, морт. тыгыздыгы 1,8-1,9 г/см³.
Вивианит - Fe3 (PO4) 2 8H2O - тыгыздыгы 2,95 г/см³ жана Мохс шкаласы
боюнча 1,5-2 катуулугу менен көк-боз же жашыл-боз моноклиникалык
кристаллдар түрүндө кездешет.

Темир жөнөкөй зат

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

17.

18.

19.

20.