Kitob mutolaasi. Adabiyot – ma'naviyatni yuksaltiruvchi manba

1.

Kafedra: O‘zbek va rus tillari
Fan: O‘zbek tili
Kitob mutolaasi. Adabiyot –
ma'naviyatni yuksaltiruvchi
manba
Erkin va turg‘un birikmalar
O‘qituvchi: M.Dedaxanova

2.

Kitobxonlik madaniyatini yuksaltirish – buyuk maqsadlarimizga
erishishning muhim kafolatidir (Shavkat Mirziyoyev)
“Mutolaa” bu nima?
“Mutolaa” so`zi arabcha
so`zdan olingan bo`lib,
“diqqat bilan o`qish,
o`rganish” degan ma’noni
anglatadi. Mutolaa bilan
shug`ullanuvchilar
kitobxonlar deb nomlanadi.

3.

Kitobxonlar 3 turga bo`linadi
Sodda kitobxon
Bunday kitobxonlar – hindular
haqidagi kitobchani oʻqiyotgan
bolakay, yo graf ayol hayoti
toʻgʻrisida hikoya qiluvchi romanni
mutolaa qilayotgan oqsoch, yoki
Shopenhauerni
oʻrganishga
kirishgan talaba – barchasi, ovqatni
paqqos tushiradigan sertomoq
xoʻranda singari kitobni yutib
yuboradi.
Ikkinchi turdagi kitobxon
Bu oʻquvchi asar mazmuni yoki
shaklini qanchalik qadrlasa, uning
haqiqiy, yanada muhimroq qadrqimmatini ham shunchalik yuqori
baholaydi. Bu kitobxon bolalarga
oʻxshab, har bir narsaning, ehtimol,
oʻn yoki yuz foiz mazmun-mohiyati,
ahamiyati va qadr-qimmati borligini
yaxshi biladi.

4.

Uchinchi turdagi kitobxon
(barkamol)
Bu kitobxon shu darajaga yetgan
shaxski, hech kimga oʻxshamaydi. U –
oʻz mutolaa saltanatida mutlaq hokim,
hukamo, hukmdor. Kitobdan bu yorugʻ
olamda qolgan boshqa har qanaqangi
narsa kabi – faqatgina boshlanish,
yoʻnalish nuqtasi sifatida, istak, niyat,
mayl sifatida foydalanadi. Unga aslida
nima oʻqishning farqi yoʻq. U biror
faylasufning
asarini
unga
ishonib,
taʼlimotini oʻrganib olmoq yoki uni
tanqid qilib, unga qarshi harakat qilmoq
uchun oʻqimaydi, biron-bir shoirni
dunyoning
qanday
yaralganini
tushuntirib berishi uchun mutolaa
qilmaydi. Yoʻq, u hamma narsani oʻzi
tushunadi, oʻzi anglay oladi.

5.

“Kim ko‘p biladi?”
Kitob va
ilm haqida
maqol
yoki
aforizmlar
Muallif va
uning
kitobi
Nashriyot
va saytlar

6.

ERKIN VA
TURG‘UN
BIRIKMALAR

7.

PAREMIOLOGIYA (lotincha «parema» – barqaror; «logos» – ta’limot) –
PAREMIOGRAFIYA (lotincha «parema» – barqaror; «graphe» – yozmoq)
BARQAROR
BIRIKMALARNING ENG
XARAKTERLI
BELGILARI
QUYIDAGILAR:
1. NUTQ JARAYONIGA QADAR
TILDA MAVJUDLIK, NUTQQA
TAYYOR HOLDA OLIB KIRISH;
2. MA’NO
BUTUNLIGI;
3. TUZILISHI VA
TARKIBINING
BARQARORLIGI.
BARQAROR BIRIKMALAR TASNIFI
1. FRAZEOLOGIZMLAR.
2. MAQOL VA MATALLAR.
3. AFORIZMLAR.

8.

ERKIN BIRIKMA - SO‘Z BIRIKMASI
• 1) erkin birikma (so‘z birikmasi)
–
sintaksisda
o‘rganiladigan
grammatik hodisa;
• 2) erkin birikmada so‘zlar o‘zaro
erkin
bog‘langan
bo‘ladi:
tushuncha anglatadi;
• 3) erkin birikma doim ikki yoki
undan
ortiq
so‘zning
tobe
bog‘lanishidan yuzaga keladi;
• 4) so‘z birikmalaridagi so‘zlarni,
erkin
bog‘langani
uchun,
almashtirish mumkin (masalan:
charm etik – etik charm yoki
yo‘ldan o‘tqazmoq – ko‘prikdan
TURG‘UN BIRIKMA - IBORA
(FRAZEOLOGIZM)
• 1) turg‘un birikma esa frazeologik
birlik, frazeologiyada o‘rganiladi;
• 2) turg‘un bog‘lanma (ibora)larda
esa so‘zlar ma’noviy butunlik
uchun birlashgan – yaxlitlangan
bo‘ladi
va
bir
leksik
ma’no
ifodalaydi;
• 3) turg‘un birikma (ibora)ga esa bir
so‘z sifatida qaraladi, lug‘atlarda
so‘zlar qatorida beriladi;
• 4) turg‘un birikma (ibora)lardagi
so‘zlarni almashtirib bo‘lmaydi,
ular bir ma’no ifodalash qonuniyati
asosida
turg‘unlashgan,
yaxlitlangan bo‘ladi: ko‘nglidan
o‘tkazmoq (o‘ylamoq), o‘pkasi yo‘q
(hovliqma) kabi.

9.

1-TOPSHIRIQ. Juft holda berilgan gaplar tarkibida ajratib ko'rsatilgan til
birliklarining ma'noviy jihatini qiyoslab, ularni so'z birikmasi yoki turg'un
bog'lanma (ibora)larga ajrating.
1. Yigit oqimga qarshi suzib, ariqning boshiga yetdi. — Qo'rsligi, bema'ni
gaplari, axir uning boshiga yetdi.
2. Shifokor dorini bolaning qulogiga quydi. — Ota-bobolar nomini doim esda
tutish kerakligini o'g'lining qulog'iga quydi.
3. Semiz qo'y go'shti o'z yog'ida qovurildi. — Yakka qolgan Hasanboy vijdon
azobida o'z yog’ida qovurildi.
4. «Qizingizning ko'zlari yaxshi ko'radi», — dedi hakim. — «Shahzoda falon
mahallada yashovchi kosibning qizini yaxshi ko'radi», — dedi tabib. (M.O.)

10.

2-TOPSHIRIQ. Quyidagi birliklar turg‘un birikma va erkin birikma
doirasida shakldoshlik hosil qila oladi. Ularni misollar bilan izohlang.
1) bo‘yniga ilmoq; 2) tarvuzi qo‘ltig‘idan tushmoq; 3)
to‘nini teskari kiymoq; 4) qo‘li ochiq; 5) tosh otmoq;
6) ko‘zi ochilmoq; 7) ustidan chiqmoq; 8) qo‘li kaltalik
qilmoq; 9) boshiga ko‘tarmoq; 10) ko‘z yummoq; 11)
qo‘li uzun; 12) bel bog‘lamoq.

11.

Savol-javob
vaqti!

12.

E'tiboringiz
uchun
rahmat!!!