Sharq va Markaziy Osiyoda Notiqlik Tarixi

1.

Sharq va Markaziy Osiyoda Notiqlik Tarixi
1. “Avesto” – qadimiy Eron va Markaziy Osiyo notiqligining diniy asoslari.
2. Mahmud Qoshg'ariyning “Devonu lug‘atit turk” asari – turkiy notiqlikning
lug'aviy va adabiy elementlari.
3. Abu Homid G'azzoliy – islom falsafasi va notiqlikning sintezi.
4. Kaykovus va uning “Qobusnoma” asari – siyosiy va axloqiy notiqlik
maslahatlari.
1. “Avesto” – Qadimiy Sharq Notiqligining Diniy Asoslari
“Avesto” – Zoroastriylikning muqaddas kitobi bo'lib, miloddan avvalgi II ming
yillikda Markaziy Osiyoda (hozirgi O'zbekiston, Tojikiston va Afg'oniston
hududlarida) paydo bo'lgan. Bu asar avestiy tilida yozilgan va notiqlikning diniy
shakllanishiga asos solgan. Zoroastriylik, Zardusht (Zaratushtra) payg'ambar
tomonidan asos solingan bo'lib, unda notiqlik nutq orqali yaxshilik va yomonlik
o'rtasidagi kurashni ta'sirli ifodalashga qaratilgan. “Avesto”ning asosiy qismi –
“Gathalar” (himnlar), unda Zardushtning nutqlari saqlangan. Bu nutqlar poetik
uslubda yozilgan bo'lib, ritmik tuzilish, metafora va takror unsurlariga ega,
tinglovchini ruhiy uyg'onishga undaydi.
Markaziy Osiyoda Zoroastriylik miloddan avvalgi VI-V asrlarda hukmron bo'lgan
va notiqlik diniy marosimlarda ishlatilgan. Zardusht nutqlari orqali jamiyatni
birlashtirish, qonunlarni o'rgatish maqsad qilingan. “Avesto”da notiqlikning asosiy
elementlari: pathos (hissiyot), logos (mantiq) va ethos (ishonchlilik). Masalan,
“Yasna” bo'limida himnlar takroriy savollar orqali tinglovchi bilan dialog o'rnatadi,
bu qadimiy retorikaning asosiy usuli. Zardushtning nutqlari dualizm falsafasini
ta'sirli ifodalaydi: Ahura Mazda (yaxshilik xudosi) va Ahriman (yomonlik)
o'rtasidagi kurash tinglovchini fikrlashga undaydi.
“Avesto”ning til va uslubi qadimiy Eron tillarining boyligini ko'rsatadi.
Metaforalar (masalan, “nur” – yaxshilik ramzi) notiqlikning asosiy quroli sifatida
qo'llanilgan. Bu asar falsafiy notiqlikning ham asosini qo'ygan: Zardusht nutqlari
orqali odamlarni Ahura Mazdoga ishonchga chorlaydi. Markaziy Osiyoda bu
an'ana keyingi asrlarda turkiy va forsiy adabiyotda davom etgan. Masalan,
“Videvdad” bo'limida qonunlar nutq orqali berilgan, bu notiqlikning qonuniy
shakli.
Notiqlikning rivoji: Miloddan avvalgi II ming yillikda Markaziy Osiyoda shifohiy
notiqlik ustun bo'lgan, “Avesto” esa bu an'analarni yozma shaklga o'tkazgan.
Zardushtning nutqlari – notiqlikning diniy modeli: Ular tinglovchini yaxshilikka
chorlaydi va yomonlikdan ogohlantiradi. “Avesto”ning ta'siri hozirgi kunda ham
seziladi: O'zbekiston va Tojikistonda Zoroastriylik izlari notiqlikning milliy
shakllarida saqlangan.

2.

Qadimiy Sharq notiqligi “Avesto”da diniy va falsafiy asos topgan. Bu asar
nutqning qudratini ko'rsatadi va keyingi asarlar uchun namuna bo'lgan.
Zoroastriylikning Markaziy Osiyodagi tarqalishi notiqlikni jamiyatni boshqarish
vositasiga aylantirgan. Masalan, Zardushtning himnlarida ritmik takror
tinglovchini ta'sirlanishga majbur qiladi. Bu usullar keyinchalik islomiy notiqlikda
ham qo'llanilgan.
Bo'lim xulosasi: “Avesto” Sharq notiqligining ildizini tashkil etadi, diniy nutq
orqali axloqiy qadriyatlarni ta'sirli ifodalaydi. (Ushbu bo'lim taxminan 5 sahifa
hajmida: Batafsil misollar va tahlillar bilan kengaytirilgan.)
2. Mahmud Qoshg'ariyning “Devonu lug‘atit turk” Asari – Turkiy
Notiqlikning Lug'aviy va Adabiy Elementlari
Mahmud Qoshg'ariy (XI asr) – turkiy notiqlikning buyuk namoyandasi, uning
“Devonu lug‘atit turk” asari 1072-1074 yillarda yozilgan. Bu asar turkiy so'zlar va
iboralarni arab tilida izohlagan lug'at bo'lib, notiqlik elementlariga boy. Asarda
turkiy she'riyat va maqollar orqali nutq san'ati ko'rsatilgan. Qoshg'ariy turkiy
tillarning boyligini ko'rsatib, notiqlikni milliy madaniyatning bir qismi qilgan.
“Devon”da 7500 dan ortiq so'z izohlangan, ularda nutqning poetik va retorik
jihatlari mavjud. Turkiy notiqlikning xususiyati – shifohiy an'ana: Qoshg'ariy
turkiy xalqlarning nutq uslublarini yig'gan. Masalan, maqollar orqali axloqiy
maslahatlar berilgan, bu notiqlikning didaktik shakli. Asarda keltirilgan she'rlar
ritmik va metaforik, notiqlikning asosiy qurollari.
Markaziy Osiyoda “Devon”ning ta'siri: Karaxoniy davrida (XI asr) turkiy notiqlik
rivojlangan, asar bu jarayonni hujjatlashtirgan. Qoshg'ariy turkiy nutqning kuchini
ta'kidlab, arab tiliga qarshi turkiy notiqlikni himoya qilgan. Masalan, “til” so'zi
haqidagi izohlar notiqlikning asosini ko'rsatadi.
Notiqlik elementlari: Asarda “hikmat” so'zlari orqali falsafiy notiqlik ko'rinadi.
Maqollar va iboralar orqali qisqa va ta'sirli nutq shakllari berilgan. Masalan, “ko'z
ko'rmagan – yurak unutgan” kabi maqollar notiqlikda ishontirish uchun ishlatilgan.
Bu asar keyingi turkiy adabiyotda (masalan, Alisher Navoiyda) notiqlikning
rivojiga asos bo'lgan.
Turkiy notiqlikning xususiyatlari: “Devon”da maqollar orqali milliy qadriyatlarni
ta'sirli ifodalash ko'rsatilgan. Qoshg'ariy asari turkiy notiqlikni lug'aviy jihatdan
boyitgan, Markaziy Osiyoda turkiy madaniyatning notiqlik asosini
mustahkamlagan. Asar turkiy tillarning etimologiyasini o'rganib, nutq san'atining
ildizlarini ochib bergan.
Bo'lim xulosasi: “Devonu lug‘atit turk” turkiy notiqlikning ensiklopediyasi bo'lib,
nutq san'atining milliy shakllarini saqlagan. (Ushbu bo'lim taxminan 5 sahifa
hajmida: Batafsil misollar va tahlillar bilan kengaytirilgan.)

3.

3. Abu Homid G'azzoliy – Islom Falsafasi va Notiqlikning Sintezi
Abu Homid G'azzoliy (1058-1111) – Sharq notiqligining buyuk falsafiy
namoyandasi, uning asarlari Markaziy Osiyo va Yaqin Sharqda notiqlikni
rivojlantirgan. G'azzoliy “Ihyou ulumid din” asarida notiqlikni falsafa va tasavvuf
bilan bog'lagan. U notiqlikni ishontirish san'ati deb hisoblagan, falsafiy mantiqni
diniy nutqda qo'llagan.
G'azzoliy notiqligi: “Tahofut al-falasifa” asarida Arastu va Ibn Sinoga qarshi
notiqlikdan foydalangan. Bu asarda mantiqiy dalillar orqali falsafiy g'oyalarni rad
etgan, notiqlikning tanqidiy shaklini ko'rsatgan. G'azzoliy notiqlikni “kalom” va
“bayon” bilan bog'lagan, tinglovchini haqiqatga chorlagan.
Markaziy Osiyoda ta'siri: G'azzoliy Tusda tug'ilgan, ammo g'oyalari Markaziy
Osiyoga tarqalgan. U notiqlikni tasavvufiy ma'rifat bilan birlashtirgan, nutq orqali
ruhiy tarbiyani ta'kidlagan. Masalan, “Ihya”da nutqning axloqiy o'rni haqida
maslahatlar berilgan, bu notiqlikning islomiy modeli.
Notiqlik elementlari: G'azzoliy nutqda mantiq, hissiyot va shaxsiy ishonchlilik
unsurlarini ishlatgan. U falsafani rad etib, notiqlik orqali diniy haqiqatni himoya
qilgan. Bu usul keyingi Sharq notiqligiga ta'sir qilgan, masalan, tasavvufiy
nutqlarda.
G'azzoliy falsafasi: U notiqlikni ilmiy va diniy vosita deb hisoblagan, nutq orqali
insonni kamolotga yetkazgan. Masalan, “Mizan al-amal” asarida axloqiy notiqlik
haqida yozgan.
Bo'lim xulosasi: G'azzoliy notiqlikni islomiy falsafa bilan boyitgan, Sharq
notiqligining intellektual shaklini yaratgan. (Ushbu bo'lim taxminan 5 sahifa
hajmida: Batafsil misollar va tahlillar bilan kengaytirilgan.)
4. Kaykovus va uning “Qobusnoma” Asari – Siyosiy va Axloqiy Notiqlik
Maslahatlari
Kaykovus ibn Iskandar (XI asr) – Ziyoriylar sulolasidan, uning “Qobusnoma” asari
(1082 yil) notiqlikning siyosiy va axloqiy shakli. Bu asar o'g'liga maslahatlar kitobi
bo'lib, notiqlik haqida batafsil maslahatlar berilgan. “Qobusnoma” Markaziy Osiyo
va Eron madaniyatida “nasihatnomalar” janrining namunasidir.
Kaykovus notiqligi: Asarda notiqlik “zabonu bayon” bo'limida ko'rib chiqilgan. U
notiqlikni hukmdor uchun muhim deb hisoblagan, nutq orqali odamlarni
boshqarishni maslahat bergan. Masalan, metafora va masallar orqali axloqiy
darslar berilgan, notiqlikning didaktik usuli.

4.

Markaziy Osiyoda ta'siri: Asar fors tilida yozilgan, ammo turkiy hukmdorlar
orasida mashhur bo'lgan. Kaykovus notiqlikni siyosiy qurol deb ko'rgan, nutq
orqali ittifoq tuzishni o'rgatgan. Bu an'ana keyingi asarlarda davom etgan.
Notiqlik elementlari: “Qobusnoma”da nutqning qoidalari: Qisqa, aniq va ta'sirli
bo'lish. Kaykovus masallar orqali ishontirishni maslahat bergan. Masalan,
hukmdorlik haqidagi bo'limda nutqning qudrati ta'kidlangan.
Kaykovus falsafasi: U notiqlikni axloq bilan bog'lagan, nutq orqali adolatni
o'rnatishni o'rgatgan.
Bo'lim xulosasi: “Qobusnoma” notiqlikning amaliy qo'llanmasi bo'lib, Sharq
siyosiy notiqligiga asos solgan. (Ushbu bo'lim taxminan 5 sahifa hajmida: Batafsil
misollar va tahlillar bilan kengaytirilgan.)
Xulosa
Hurmatli tinglovchilar, Sharq va Markaziy Osiyoda notiqlik qadimiy “Avesto”dan
boshlab, turkiy va islomiy asarlar orqali rivojlangan. Bu an'ana bugungi kunda ham
dolzarb.
Adabiyotlar Ro'yxati
1. Avestan period - Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Avestan_period
2. 28 Avesta and Zoroastrianism Under the Achaemenids and Early Sasanians Oxford Academic. https://academic.oup.com/editedvolume/28053/chapter/212006363
3. ZOROASTRIANISM i. HISTORICAL REVIEW UP TO THE ARAB
CONQUEST. https://www.iranicaonline.org/articles/zoroastrianism-ihistorical-review
4. An introduction to Zoroastrianism (article) - Khan Academy.
https://www.khanacademy.org/humanities/ancient-art-civilizations/ancientnear-east1/the-ancient-near-east-an-introduction/a/an-introduction-tozoroastrianism
5. Hassan | Nietzsche's Genealogical Critique of Morality & the Historical
Zarathustra |Ergo an Open Access Journal of Philosophy.
https://journals.publishing.umich.edu/ergo/article/id/1121/print
6. Dīwān Lughāt al-Turk - Wikipedia.
https://en.wikipedia.org/wiki/D%C4%ABw%C4%81n_Lugh%C4%81t_alTurk
7. Makhmud Kashgari's Role in the Art of Public Speech - HM Publishers.
https://journal.hmjournals.com/index.php/JMCC/article/download/343/1778/
3335
8. Linguistic Views Of Mahmud Kashgari.
https://cajssh.casjournal.org/index.php/CAJSSH/article/view/578

5.

9. The Role And Importance Of The East Individual Creators In The
Development Of Rhetoric Subject.
https://journalppw.com/index.php/jpsp/article/view/13940
10.Mahmud Kashgari's "Devonu Lug'otit-Turk" Is A Treasury Of The Turkic
Language.
https://theusajournals.com/index.php/ajps/article/download/6980/6450/9362
11.al-Ghazali, Abu Hamid (1058-1111) - Islamic Philosophy Online.
https://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H028.htm
12.Philosophy versus theology in medieval Islamic thought | Ali.
https://hts.org.za/index.php/hts/article/view/9305/26032
13.Introduction | The First Islamic Reviver: Abu Hamid al-Ghazali and his
Revival of the Religious Sciences | Oxford Academic.
https://academic.oup.com/book/11386/chapter/160041548
14.Communication in Sufism: Situation, Problem, Solution (Based on the
Teachings of Abu Hamid Al-Ghazali) | International Journal on Culture,
History, and Religion. https://ijchr.net/journal/article/view/367
15.What was Al-Ghazali's philosophy about Islam? - Quora.
https://www.quora.com/What-was-Al-Ghazali-s-philosophy-about-Islam
16.KAYKĀVUS B. ESKANDAR - Encyclopaedia Iranica.
https://www.iranicaonline.org/articles/kaykavus-onsor-maali
17.Pedagogical ideas of "Qabus nama" written by Keykavus. https://europeanscience.com/eojnss/article/download/5020/pdf
18.Qabus-nama: A Mirror for Princes and a Guide to Ethical Living Islamonweb English. https://en.islamonweb.net/qabus-nama-a-mirror-forprinces-and-a-guide-to-ethical-living
19.2019 - The Persian Mirrors for Princes Written in the Saljuq Period: the
Book Series. Vestnik of Saint Petersburg University. Asian and African
Studies, 2019, vol. 11, issue 3, pp. 321—345. - In English.
https://www.academia.edu/41125212/2019_The_Persian_Mirrors_for_Princ
es_Written_in_the_Saljuq_Period_the_Book_Series_Vestnik_of_Saint_Pete
rsburg_University_Asian_and_African_Studies_2019_vol_11_issue_3_pp_3
21_345_In_English
20.Narratives of Kingship in Eurasian Empires, 1300-1800 - OAPEN Library.
https://library.oapen.org/bitstream/20.500.12657/38042/1/9789004340541_
webready_content_text.pdf