28,01,26 биоресурсы лек

1. Қазақстанның дала (степь) зонасындағы топырақ түрлері, олардың сипаттамасы және шаруашылықта пайдаланылуы

ҚАЗАҚСТАННЫҢ
ДАЛА (СТЕПЬ)
ЗОНАСЫНДАҒЫ
ТОПЫРАҚ ТҮРЛЕРІ,
ОЛАРДЫҢ
СИПАТТАМАСЫ
ЖӘНЕ
ШАРУАШЫЛЫҚТА
ПАЙДАЛАНЫЛУЫ

2. Қазақстандағы топырақ жамылғысының типтері

ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ТОПЫРАҚ
ЖАМЫЛҒЫСЫНЫҢ ТИПТЕРІ
• Қазақстан территориясы үлкен болғандықтан, оның топырақ
жамылғысы күрделі және әр түрлі. Топырақ жамылғысының
зоналар бойынша таралғаны айқын байқалады.

3. Негізінен үш топырақ зоналарына бөлінеді:

НЕГІЗІНЕН ҮШ ТОПЫРАҚ ЗОНАЛАРЫНА
БӨЛІНЕДІ:
• қара топырақты зона (52° с.е. солтүстігінде)
• Қара-қоңыр топырақты зона (52°-48° с.е. аралығында)
• қоңыр, сұр-қоңыр топырақты зона (48°с.е. оңтүстігінде)

4. Қара топырақ

ҚАРА ТОПЫРАҚ
• Қара топырақты зона үш зона аралығына бөлінеді:
сілтісізденген қара топырақ - орманды дала табиғат
зонасының оңтүстігінде аз ғана бөлігін алып жатыр; кәдімгі
қара топырақ және оңтүстіктегі қуаң даланың қара топырағы дала зонасына тән.
Қуаң даланың
қ.т.
Сілтісізденген
қ.т.
Кәдімгі қ.т.

5. Қара топырақты зона

ҚАРА ТОПЫРАҚТЫ ЗОНА
• Қазақстанның жазық бөлігі аумағының 86%-ын алып жатыр,
жазық бөлігінде ең көбі: қара топырақ.
• Қара топырақты зона республиканың солтүстігінде тараған.
Бұл зона Солтүстік Қазақстан облысын түгелімен, Қостанай
үлкен бөлігін, Ақмола, Павлодар облыстарының солтүстік
жерін қамтиды.
• Аумағы: 25,5 млн гектар жерін (9,5 %)

6. Қара қоңыр топырақ зонасы

ҚАРА ҚОҢЫР ТОПЫРАҚ ЗОНАСЫ
• Қара қоңыр топырақ зонасы қара топырақтың оңтүстігінде орналасқан.
Бұл Орталық Қазақстанның көп жерін, Каспий маңы ойпатының
солтүстігін, Шығыс Қазақстан облысының жазықтарын алып жатыр.
• Бұл – республиканың оңтүстік дала (тым құрғақ далалы) және шөлейтті
алқаптарын алып жатқан зона. Оның жусаны мол, жайылымы жұтаң
жерлер.
• Ауданы: 120 млн гектар жерін (44%)

7. Қоңыр және сұр қоңыр топырақ жамылғысы

ҚОҢЫР ЖӘНЕ СҰР ҚОҢЫР ТОПЫРАҚ
ЖАМЫЛҒЫСЫ
• Қазақстанның оңтүстік бөлігін түгел камтыған.Құнарлығы
көп емес, сондықтан онда негізінен мал шаруашылығымен
айналысады. Бұл өңірде суармалы егіс қана тиімді.

8. Жазық алқаптардың топырағы

ЖАЗЫҚ АЛҚАПТАРДЫҢ
ТОПЫРАҒЫ
• Қазақстанның жазық аймақтарында (ауданы 235 млн. га; 89%)
• солтүстіктен оңтүстікке қарай мынадай топырақ белдемдерi
кездеседi:
• Республиканың қиыр солтүстігін орманды дала белдемi алып жатыр.
• Батыс Сiбiр ойпатында орналасқандықтан жер бетi жазық, ойпатты,
сондықтан орманның шайылған сұр топырағы мен шайылған
сiлтiсiзденген қара топырағы тән.
• Ауданы 400 мың га;

9. Даланың қара топырағы

ДАЛАНЫҢ ҚАРА ТОПЫРАҒЫ
• Бұл аймақтың топырақтары құнарлы, негiзiнен жаздық бидай егiледi. Қалған
жерлерiн орман, шабындық пен жайылымдар алып жатыр.
• Осы белдемнен оңтүстікке қарай даланың қара топырақты белдемi (Жалпы
Сырттан Ертiс өңiрi жазықтығына дейiн 2000 км-ге созылған) жалғасып жатыр.
Бұның 15 млн. гектары жыртылған жерлер, негiзiнен астық дақылдары егiледi.
• Ауданы:25,7 млн. гектар;

10. Дала зонасына жалпы сипаттама

ДАЛА ЗОНАСЫНА ЖАЛПЫ СИПАТТАМА
• . Дала зонасына жалпы сипаттама
• Қазақстан аумағының шамамен 25–30%-ын дала зонасы алып жатыр. Бұл
зона негізінен елдің солтүстік және орталық бөліктерінде орналасқан
(Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Қостанай, Павлодар, Қарағанды
облыстары).
• Дала зонасының табиғи ерекшеліктері:
• Климаты: қоңыржай-континенттік
• Жауын-шашын мөлшері: жылына 250–350 мм
• Жазы: ыстық әрі құрғақ
• Қысы: суық, қар қабаты жұқа
• Өсімдік жамылғысы: бетеге, боз, жусан, түрлі шөптесін өсімдіктер
• Осы табиғи жағдайлар дала зонасында құнарлы топырақтардың
қалыптасуына мүмкіндік береді.

11.

2. Дала зонасындағы топырақ түзілу
факторлары
Топырақ түзілуіне әсер ететін негізгі факторлар:
1.Климат – ылғал мен жылу балансы
2.Өсімдік жамылғысы – органикалық
қалдықтардың негізгі көзі
3.Аналық жыныс – лесс тәрізді саздақтар
4.Жер бедері – жазық, сәл белесті
5.Уақыт – мыңдаған жылдар бойы қалыптасу
6.Антропогендік әсер – жырту, суару, тыңайтқыш
енгізу

12. Дала топырақтарының экологиялық мәселелері

ДАЛА ТОПЫРАҚТАРЫНЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ
МӘСЕЛЕЛЕРІ
• Негізгі проблемалар:
• Жел эрозиясы (тың игеру салдары)
• Су эрозиясы
• Топырақтың тозуы
• Тұздану және тығыздалу
• Гумус мөлшерінің азаюы
Шешу жолдары:
• Топырақ қорғау егіншілігі
• Ауыспалы егіс
• Желден қорғайтын орман жолақтары
• Минималды және нөлдік жырту технологиялары
• Органикалық тыңайтқыштар қолдану

13. Сұр және таулы-шалғынды топырақ

СҰР ЖӘНЕ ТАУЛЫ-ШАЛҒЫНДЫ ТОПЫРАҚ
• Ол биік таулы аймақтың топырағы республиканың оңтүстік-шығысын
алып жатыр.
• Тянь-Шань тау етектерінде негізінен сұр, ал Алтай таулары етектерінде
таулы-шалғынды топырақ (ашық қара-қоңыр) таралған
• Аумағы 37 млн. гектар, жерін (14%)

14. Топырақ эрозиясы

ТОПЫРАҚ ЭРОЗИЯСЫ
• Топырақтың құнарлылығын кемітетін табиғаттың бір апаты - топырақ
эрозиясы.
Эрозия
Жел
Су

15. Қазақстандағы жағдайы

ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖАҒДАЙЫ
• Қазақстан Ұлттық Ғылым академиясының Топырақтану
институтының зерттеулері нәтижесінде республикада
эрозияға бейім жер 70 млн гектардан астам немесе
республика аумағының 26%-ы. Оның 52 млн гектары жел
эрозиясына бейім, 17 млн-нан астамы су эрозиясына
бейім.
• Дала зонасы топырақтарының шаруашылық маңызы
• Қазақстанның астық қауіпсіздігін қамтамасыз етеді
• Экспортқа бағытталған өнімдер (бидай)
• Мал шаруашылығының азықтық базасы
• Агроөнеркәсіп кешенінің негізі

16.

17.

18. Қорытынды

ҚОРЫТЫНДЫ
• Қазақстанның дала зонасындағы топырақтар — елдің басты
табиғи байлығы. Оларды тиімді пайдалану мен қорғау —
тұрақты ауыл шаруашылығының негізгі шарты. Ғылыми
негізделген агротехнологияларды қолдану арқылы топырақ
құнарлылығын сақтап, арттыруға болады.

19. СөЖ

СӨЖ
• Қазақстанның орманды-дала зонасы
топырақтарының сипаттамасы және оларды
шаруашылықта пайдалану бағыттары бойынша
баяндамаларға материалдар дайындау және қорғау.
СРО тапсыру мерзімі: 2-апта.

20. ПАйдаланылған әдебиеттер

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Абдразаков Б.Х., Жаңбыршин С.Б.
Қазақстанның физикалық географиясы: Топырақ географиясы. —
Алматы: Қазақ университеті, 2018. — 456 б.
Досқараев Б.Ұ., Қапызов Б.Қ.
Топырақтану және агрохимия негіздері. — Астана: Ғылым, 2020. —
392 б.
Лисицын А.А.
Почвоведение. — Москва: Высшая школа, 2016. — 528 с.
Топырақтың агрогеографиясы / Ред. Ә.Қ. Құдайбергенов.
— Алматы: Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 2019. — 504 б.
Sengupta A.
Soil Science: Principles and Practice. — Springer, 2015. — 624 p

21.

Назарларыңызға рахмет!