ЖМБ_№8_10_2_4_4_аллельді_және_аллельді_емес_гендердің_өзара_әрекеттесуін

1.

І.Ұйымдастыру кезеңі: Амандасу. Түгендеу
Психологиялық ахуал қалыптастыру.
«Жүректен жүрекке» тренингі арқылы ынтымақтастық орта қалыптастыру.
Құндылық:
– Бірлік және ынтымақ – бір-біріне жылы сөз айту арқылы сенімді, қолдаушы орта
қалыптастырады.
– Әділдік және жауапкершілік – әр оқушының пікірін тыңдап, құрметпен қабылдауға
үйренеді.

2.

Үй тапсырмасы (LearningApps)
https://learningapps.org/watch?v=poj03hm3a25
Тапсырма түрі: «Бос орынды толтыр»
Мұғалім сөзі «Үй тапсырмасын LearningApps қосымшасы арқылы орындаймыз. Сілтемеге
кіріп, “Бос орынды толтыр” тапсырмасын мұқият орындаңдар. Әр сөйлемдегі негізгі
терминге назар аударыңдар. Дайын болған соң “Жіберу/Нәтиже” бөлімін көрсетіп, скрин
жасап немесе нәтижесін тіркеп жібересіңдер.»
Құндылық: Әділдік және жауапкершілік – оқушы тапсырманы өз бетімен орындап,
нәтижесін шынайы көрсетеді және уақытында тапсырады.

3.

Тақырыпты ашу идеясы: «Генетикалық оркестр»
метафорасы
Мұғалім сөзі (тақырып ашу): Бір сәт елестетіңдер:
үлкен оркестрде көптеген музыканттар ойнап отыр.
Егер бір аспап қаттырақ ойнаса — басқаларының үні
естілмей қалады.
Ал кейде екі аспап қатар ойнағанда ғана әдемі әуен
шығады.
Ал енді ойланайық: тірі ағзаның белгілері де дәл
осылай пайда бола ма?
Белгіні бір ғана ген анықтай ма, әлде бірнеше ген
бірігіп немесе бір-біріне «кедергі жасап» әсер ете ме?
Бүгін біз гендердің бірге қалай «ойнайтынын» —
аллельді және аллельді емес гендердің өзара
әрекеттесуін зерттейміз.
Құндылық:
Жасампаздық және жаңашылдық
– Оқушылар гендердің өзара әрекеттесуін
метафора арқылы түсініп, биологиялық ұғымдарды
шығармашылық тұрғыда байланыстырады.

4.

Аллельді және аллельді емес
гендердің өзара әрекеттесуі. Эпистаз.
Комплиментарлық. Полимерия
Генетикада белгілердің көрінуі тек бір геннің әсерімен ғана емес, бірнеше
гендердің күрделі өзара әрекеттесуінен туындайды. Бұл сабақта біз
аллельді және аллельді емес гендердің әрекеттесу механизмдерін
зерттейміз.
1. Аллельді гендер: Бір белгіні анықтайтын гендер
2. Эпистаз: Бір ген екіншісін басады
3. Комплиментарлық: Гендер бірге әсер етеді
4. Полимерия: Көп ген бір белгіді күшейтеді

5.

Аллельді гендердің өзара әрекеттесуі
Аллельді гендер дегеніміз не?
Аллельді гендер – бұл гомологты хромосомалардың бірдей
локусында (орнында) орналасқан, бір белгіні анықтайтын
гендердің әртүрлі нұсқалары. Олар ата-анадан тұқым қуалау
барысында бірге жұмыс істейді.
Мысалы, көздің түсін анықтайтын ген бір локуста орналасса,
оның қоңыр немесе көк түсті анықтайтын нұсқалары
аллельдер болып табылады.
• Толық доминанттылық: Доминантты аллель (A)
рецессивті аллельді (a) толық басады. Гетерозиготалық
организмдер (Aa) доминантты гомозиготалармен (AA)
бірдей фенотип көрсетеді. Бұл – Менделдің бірінші
заңында сипатталған классикалық тип.
• Толымсыз доминанттылық: Гетерозиготада екі
аллельдің де әсері байқалып, аралық белгі пайда болады.
Мысалы, қызыл гүлмен (RR) ақ гүлді (rr)
будандастырғанда, будан ұрпақта қызғылт гүлдер (Rr)
шығады.
• Кодоминанттылық: Екі аллель де толық көрінеді, ешбірі
екіншісін баспайды. Ең жақсы мысал – адамның АВО қан
топтары жүйесі. IV (AB) топта IA және IB аллельдері
бірдей көрінеді.

6.

Аллельді емес гендердің өзара әрекеттесуі
Аллельді емес гендер – әртүрлі хромосомаларда немесе бір хромосоманың әртүрлі локустарында орналасқан гендер. Олар
әртүрлі белгілерді анықтауы мүмкін, бірақ кейде бір белгіні бірлесіп анықтайды.
Табиғатта көптеген белгілер бірнеше геннің күрделі өзара әрекеттесуінің нәтижесінде қалыптасады.
Бұл полигенді тұқым қуалау деп аталады.
Эпистаз
Комплиментарлық
Полимерия
Бір ген (эпистатикалық) екінші геннің
(гипостатикалық) көрінуіне кедергі
жасайды немесе оны толық басады
Екі немесе одан да көп ген бірлесіп әсер
етіп, жаңа белгі туғызады. Бір ген
болмаса, белгі көрінбейді
Бірнеше ген бір белгіні бірлесіп
анықтап, оның қарқындылығын
арттырады. Ген саны көп болған сайын
белгі күшейеді

7.

Бос орынды толықтыру
1. Бір ген екінші геннің әсерін басып тастаса, бұл __________ деп аталады.
2. Белгі пайда болуы үшін екі геннің доминантты аллельдері бірге қажет болса, бұл __________.
3. Бір белгіге бірнеше ген қосынды әсер етсе, бұл __________.
4. Доминанттылық пен толық емес доминанттылық __________ гендердің өзара әрекеттесуіне жатады.
5. Эпистаз, комплиментарлық, полимерия __________ гендердің өзара әрекеттесуіне жатады.
6. Полимерия көбіне __________ (сандық/сапалық) белгілерге тән.
15 тест (бір дұрыс жауап)
1. Аллельді гендердің өзара әрекеттесуіне қайсысы жатады?
A) Эпистаз B) Комплиментарлық C) Полимерия D) Толық емес доминанттылық
2. Аллельді емес гендердің өзара әрекеттесуіне қайсысы жатады?
A) Доминанттылық B) Толық доминанттылық C) Эпистаз D) Кодоминанттылық
3. Эпистаз дегеніміз:
A) Бір ген екіншісін толықтырады
B) Бір ген екіншісінің әсерін басады/жасырады
C) Бір ген екі белгіге әсер етеді
D) Бір белгі бір генмен анықталады
4. Комплиментарлық дегеніміз:
A) Бір ген екінші генді тежейді
B) Белгі бір генмен анықталады
C) Белгі пайда болуы үшін екі ген бірге қажет

8.

4. 9:7 фенотиптік қатынас көбіне қай құбылысқа тән?
A) Комплиментарлық B) Эпистаз C) Полимерия D) Доминанттылық
5. Эпистаз байқалғанда жиі кездесетін жағдай:
A) Белгі тек екі ген бірге болғанда шығады
B) Бір ген пигменттің көрінуін тоқтатады
C) Белгі сандық түрде өзгермейді
D) Гетерозигота аралық болады
6. Полимерияға мысал:
A) Қан топтары (AB)
B) Гүлдің түсі тек 2 ген болса шығады
C) Адам бойының ұзындығы
D) Бір ген екіншісін басады
7. Комплиментарлықта «қызыл түс» шығуы үшін көбіне қажет шарт:
A) A– bb
B) aa B–
C) A– B–
D) aa bb
8. «Бір ген екіншісін жасырады» тіркесі қайсына тән?
A) Комплиментарлық B) Полимерия C) Эпистаз D) Толық
доминанттылық
9. Полимерия кезінде белгі неге тәуелді?
A) Бір ғана доминантты генге
B) Доминантты аллельдер санына
C) Тек рецессивті аллельге

9.

Эпистаз және комплиментарлық
Эпистаз
Эпистаз – бір геннің (эпистатикалық) екінші геннің
(гипостатикалық) көрінуін басып тастауы. Бұл жағдайда
екінші ген тек алғашқы ген рұқсат берген кезде ғана
көрінеді.
Мысал: Тышқанның жүн түсі екі генмен анықталады.
Бірінші ген (C) пигмент түзілуіне жауап береді, ал
екінші ген (A) түстің қара немесе сұр болуын
анықтайды. Егер C гені рецессивті (cc) болса, пигмент
мүлдем түзілмейді және тышқан ақ болады – A генінің
қандай аллелі болса да.
• Эпистатикалық ген басқа геннің әсерін бұғаттайды
• Доминантты немесе рецессивті эпистаз болуы мүмкін
• Фенотиптік қатынас өзгереді (9:3:4 немесе 12:3:1)
Ген C рұқсат
Пигмент пайда болуын бекітеді
Ген A анықтайды
Түсті өзгертіп береді
Эпистаз кезінде бір ген екіншісінің көрінуіне
"рұқсат береді" немесе "бұғаттайды".

10.

Комплиментарлық өзара әрекеттесу
Комплиментарлық әрекеттесу
Комплиментарлық (толықтырушы) әрекеттесу кезінде белгі
тек екі немесе одан да көп доминантты гендердің бірге
болуынан ғана пайда болады. Олардың әрқайсысы белгінің
қалыптасуына өзінің үлесін қосады.
Жеке (A немесе B)
Ақ (A ғана)
Ақ (B ғана)
Күлгін (A
+ B)
Ген A
Күлгін
Ген B
Классикалық мысал: Тәтті бұршақтың гүлінің күлгін
түсі екі генмен (A және B) анықталады. A гені ғана
немесе B гені ғана болса – гүл ақ болады. Тек екі
доминантты аллель бірге (A_B_) болғанда ғана күлгін
түс пайда болады.
• Екі ген бірлесіп жаңа белгі туғызады
• Біреуі болмаса, белгі мүлдем көрінбейді
• Фенотиптік қатынас: 9:7 (9 күлгін : 7 ақ)
Комплиментарлық әрекеттесуде екі ген "серіктес" ретінде
жұмыс істейді – екеуі де болғанда ғана белгі көрінеді.

11.

Полимерия және оның көрінісі
Полимериялық тұқым қуалау
Полимерия – бір белгіні бірнеше ген бірлесіп анықтап, олардың әсері қосылады.
Ген саны көп болған сайын, белгінің көрінуі күшейеді немесе қарқындылығы артады.
Бұл үздіксіз өзгергіштікке әкеледі.
Адам бойының биіктігі
Тері түсінің қарқындылығы
Бой биіктігін 20-ден астам ген анықтайды. Әр доминантты
Тері түсін 3-6 ген анықтайды. Доминантты аллельдер меланин
аллель бойды шамамен 5 см-ге арттырады. Сондықтан адам
түзілуін күшейтеді. Неғұрлым көп доминантты аллель болса,
бойы үздіксіз ауытқиды: өте аласа адамдардан бастап өте ұзын тері соғұрлым қараяды. Бұл – полимериялық тұқым қуалаудың
бойлыларға дейін.
классикалық мысалы.
• Полимерия табиғатта өте кең таралған. Көптеген өсімдіктердің дәнінің массасы, малдардың сүт өнімділігі,
адамның көз түсінің қарқындылығы – осының бәрі полимериялық белгілер.

12.

Қорытынды салыстыру
Гендердің өзара әрекеттесу механизмдерін түсіну генетиканың негізгі бөлігі болып табылады.
Төмендегі кесте негізгі айырмашылықтарды қорытындылайды.
Өзара әрекеттесу
Аллельді
Эпистаз
Гендер саны
2 аллель
≥2 ген
Ерекшелігі
Бір локус
Бір ген екіншісін басады
Комплиментарлық
Полимерия
≥2 ген
Көп ген
Белгі бірге пайда болады
Белгі күшейе түседі
Негізгі қорытынды
Фенотип – генотип пен қоршаған ортаның өзара
әрекеттесуінің нәтижесі. Белгілер бір геннен гөрі көп
гендердің күрделі өзара әсерінен қалыптасады.
Практикалық маңызы
Гендік әрекеттесулерді білу селекцияда, медицинада және
эволюциялық процестерді түсінуде маңызды рөл атқарады.

13.

Сабақтың тақырыбы:
Оқу бағдарламасына сәйкес
оқыту мақсаты:
Сабақтың мақсаты:
Аллельді және аллельді емес гендердің өзара әрекеттесуі. Эпистаз. Комплиментарлық.
Полимерия
10.2.4.4 - аллельді және аллельді емес гендердің өзара әрекеттесуін салыстыру
· Аллельді және аллельді емес гендердің өзара әрекеттесуін ажыратып, әрқайсысына
қысқаша сипаттама береді (доминанттылық, толық/толық емес доминанттылық; эпистаз,
комплиментарлық, полимерия).
· Эпистаз, комплиментарлық, полимерияның негізгі белгілерін салыстырып, кемінде 2
ұқсастық және 2 айырмашылық келтіреді.
· Берілген есеп/жағдаят бойынша гендердің әрекеттесу түрін анықтап, сызба/кесте
арқылы дәлелдеп түсіндіреді.
Құндылық: Жасампаздық және жаңашылдық
– Оқушылар гендердің өзара әрекеттесу түрлерін салыстырып, есептерді шешу
барысында логикалық ойлауын дамытып, жаңа ғылыми ұғымдарды жүйелі түрде
қолданады.
Әділдік және жауапкершілік
– Генетикалық есептерді орындауда дәлелге сүйеніп, әр тұжырымды нақты негіздеп, өз
шешіміне жауапкершілікпен қарайды.
Бірлік және ынтымақ
– Топтық талқылау кезінде бір-бірінің пікірін тыңдап, ортақ шешімге келу арқылы өзара
сыйластықты қалыптастырады.

14.

Кейс-стади (3 топқа) тапсырма
Нұсқаулық (бәріне ортақ):
Әр топ өз кейсін оқып, 3 сұраққа жауап береді:
1. Бұл қай өзара әрекеттесу? (аллельді ме, әлде
аллельді емес пе? нақты түрін ата)
2. Неге олай ойлайсың? (кемінде 2 дәлел)
3. Қысқаша сипаттама жаз: «Құрылымы/механизмі
→ нәтиже» (2–3 сөйлем)
2-топ кейсі: «Екі ген бірге болса ғана түс шығады»
Екі ақ гүлді өсімдік будандастырылғанда, F₁-де барлық гүл түсті
(қызыл/күлгін) болды.
Ал F₂-де фенотиптер 9 түсті : 7 ақ болып бөлінді.
Ақ түстілердің ішінде екі түрлі генотип болуы мүмкін екені
айтылды.
Топ тапсырмасы: түрін ата, 2 дәлел келтір, 2–3 сөйлеммен түсіндір.
Дұрыс жауап бағыттамасы: Аллельді емес гендердің әрекеттесуі –
комплиментарлық.
Кілт ой: белгі шығу үшін екі геннің доминантты аллельдері бірге
қажет; біреуі жоқ болса → белгі шықпайды.
1-топ кейсі: «Гүл түсі жұмсарып кетті»
Бақшада қызыл гүлді өсімдік пен ақ гүлді өсімдікті
будандастырды.
F₁ ұрпағында гүлдер қызғылт (аралық) түсті болды.
F₂-де қызыл : қызғылт : ақ арақатынасы байқалды.
Топ тапсырмасы: түрін ата, 2 дәлел келтір, 2–3
сөйлеммен түсіндір.
Дұрыс жауап бағыттамасы: Аллельді гендердің
әрекеттесуі – толық емес доминанттылық.
Кілт ой: бір геннің аллельдері бір-бірін толық
баспайды → аралық фенотип пайда болады.
3-топ кейсі: «Түсті жасырып тұрған ген бар»
Зертханада жануар жүнінің түсі зерттелді:
Кей дараларда түсті ген бар сияқты, бірақ сырт көзге бәрі ақ болып
көрінеді.
Басқа будандастыруларда түс байқалғанымен, кей ұрпақта қайтадан
түсі “өшіп”, ақ болып кетеді.
Түс генінен бөлек “түс түзілуін тоқтататын/жасыратын” басқа ген
бар деген болжам жасалды.
Топ тапсырмасы: түрін ата, 2 дәлел келтір, 2–3 сөйлеммен түсіндір.
Дұрыс жауап бағыттамасы: Аллельді емес гендердің әрекеттесуі –
эпистаз.
Кілт ой: бір ген (эпистатикалық) басқа геннің (гипостатикалық)
фенотипте көрінуін басып тастайды.

15.

Құндылық:
Әділдік және жауапкершілік – дәлелмен жауап беріп, тұжырымды нақты негіздейді.
Бірлік және ынтымақ – топта бірін-бірі тыңдап, ортақ шешімге келеді.
Жасампаздық және жаңашылдық – кейсті жүйелеп, қысқа әрі түсінікті қорытынды жасайды.
Бағалау критерийі (3 балл): Оқушы кейс бойынша гендердің өзара әрекеттесу түрін анықтап, дәлелдеп, қысқаша
сипаттайды.
Дескриптор (3 балл):
3 балл –
Кейс бойынша өзара әрекеттесу түрін дұрыс атайды (аллельді/аллельді емес және нақты түрі: толық емес
доминанттылық / комплиментарлық / эпистаз);
Таңдауын кемінде 2 дәлелмен негіздейді (фенотиптік қатынас, белгі шығу шарты, “жасыру/аралық фенотип” сияқты
белгі);
2–3 сөйлеммен “механизм → нәтиже” логикасымен қысқаша сипаттама жазады.
2 балл –
Түрін дұрыс айтады, бірақ дәлелі 1 ғана немесе түсіндірмесі толық емес;
Қысқаша сипаттама 1–2 сөйлем, байланыс әлсіз.
1 балл –
Түрін анықтауда қателеседі немесе дәлел келтірмейді;
Сипаттама өте қысқа/нақты емес.

16.

LearningApps тапсырмасы
Тапсырма түрі: Топтастыру
Тақырыбы: Гендердің өзара әрекеттесу түрлері
Нұсқау (оқушыға):
Берілген белгілерді тиісті гендердің өзара әрекеттесу түріне орналастыр.
Құндылық:
Жасампаздық және жаңашылдық – оқушы гендердің өзара әрекеттесуін жүйелеп, жаңа ұғымдарды дұрыс
топтастырады.
Әділдік және жауапкершілік – жауапты дәлелмен тексеріп, қателігін түзетіп, нәтижесіне жауап береді.
3 баллдық дескриптор (LearningApps «Топтастыру»)
Бағалау критерийі: Оқушы эпистаз, комплиментарлық, полимерия белгілерін ажыратып, дұрыс топтастырады және
түсіндіреді.
3 балл:
Барлық белгілерді дұрыс 3 топқа орналастырады (эпистаз/комплиментарлық/полимерия);
2 балл:
Топтастыруда 1–2 қате жібереді;
Түсіндірмесі бар, бірақ мысал жоқ немесе толық емес.
1 балл:
3+ қате жібереді;
Түсіндірмесі әлсіз/нақты емес.
0 балл:
Орындамаған немесе жауап бермеген.

17.

PISA тапсырма (3 балл)
Тақырыбы: Гендердің өзара әрекеттесуі
Жағдаят:
Ғалымдар өсімдіктегі гүл түсін зерттеді. Тәжірибе барысында екі түрлі ақ гүлді өсімдік будандастырылды. Нәтижесінде F₁ ұрпақтың
барлығы қызыл түсті гүл берді.
Ал F₂ ұрпақта гүл түстері 9 қызыл : 7 ақ қатынасында бөлінді.
Зерттеушілер гүл түсінің пайда болуы үшін екі түрлі геннің бірге әсер етуі қажет екенін анықтады.
Тапсырмалар:
1. Бұл жағдайда гендердің қай өзара әрекеттесу түрі байқалады?
2. Неліктен олай ойлайсың? 2 дәлел келтір.
3. Гендердің әрекеттесуін сызба немесе қысқа кесте арқылы көрсетіп, түсіндір.
Жауап үлгісі (мұғалімге):
Өзара әрекеттесу түрі: Комплиментарлық.
Дәлелдер:
1. Белгі (қызыл түс) тек екі доминантты ген бірге болғанда ғана пайда болады;
2. Фенотиптік қатынас 9:7, бұл комплиментарлыққа тән.
Сызба (үлгі):
Гендер
Фенотип
A– B–
Қызыл
A– bb
Ақ
aa B–
Ақ
aa bb
Ақ

18.

Құндылық:
Әділдік және жауапкершілік – оқушы дерекке сүйеніп, қорытындыны дәлелмен шығарады,
жауапты нақты жазады.
Жасампаздық және жаңашылдық – гендердің әрекеттесуін кесте/сызба арқылы модельдеп,
ойды жүйелейді.
3 баллдық дескриптор (PISA, комплиментарлық)
Бағалау критерийі: Оқушы жағдаят бойынша гендердің өзара әрекеттесу түрін анықтап,
дәлелдеп, кесте/сызба арқылы түсіндіреді.
3 балл:
o
Өзара әрекеттесу түрін дұрыс анықтайды (комплиментарлық);
o
2 дәлел келтіреді (екі доминантты ген бірге керек; F₂-де 9:7 қатынасы);
o
Кесте/сызбаны дұрыс толтырып, 1–2 сөйлеммен түсіндіреді (A–B– қызыл, қалғаны ақ).
2 балл:
o
Түрін дұрыс айтады, бірақ 1 дәлел ғана келтіреді немесе кестеде ұсақ қате бар/түсіндірме
толық емес.
1 балл:
o
Түрін қате атайды немесе дәлел келтірмейді; кесте/сызба толтырылмаған немесе көп қате.

19.

Рефлексия: «Екі жұлдыз, бір тілек»
Оқушы айтады/жазады:
⭐ 1) Бүгін маған ұнағаны…
⭐ 2) Маған пайдалы болғаны…