3 лекция. Сана, рух және тіл

1.

Дәрıс №3
Сана, рухжәне
тıл
Генезистен қоғамдық сананы жаңғыртуға дейін

2. Жоспар:

Сана. Жалпы ұғымы, негıзгı анықтамалары, пайда болуы
Бейсаналық. З.Фрейдьıң бейсаналық концепциясы, К.Юнгархетиптер мен ұжымдық бейсаналық
Жан, ақыл, парасат, рух
Фәлсафа дәстүрıндегı рух ұғымы: Ибн-Сина рух туралы
Сананың гносеологиялық моделдерı

3. Сана — шындықты бейнелеудің жоғарғы формасы

Сана — объективті шындықты психикалық бейнелеудің ең жоғары
деңгейі.
Сана — тек биологиялық процесс емес, ол әлемді танудың, өзіңді
субъект ретінде сезінудің және құндылықтарды қалыптастырудың
қайнар көзі.
Сана — бұл адамның айналасындағы дүниені және өзінің ішкі әлемін
бейнелеуінің ең жоғары деңгейі. Ол тек адамға ғана тән, өйткені ол
тілмен, еңбекпен және қоғамдық қатынастармен тығыз
байланысты.

4.

Сана —дегенıмıз адам сезıнген және
аңғарған ıшкı-сыртқы болмыс күйı. Ол
таным, қиял, түйсıк, ой, тıлдıк ұғым және
жадыны қамттиды.
Ол адам миында болатын ерекше
құбылыс.
Сананы адамның ең басты
артықшылығы деуге болады, өйткенı
адамзаттың бүкıл прогрессıнıң
басында оның санасының прогрессı
тұр.

5.

Психологиялық
тұрғыдан
• Адамның өз іс-әрекетіне есеп бере
алуы, сезімдері мен ойларын бақылай
алу қабілеті.
Философиялық
тұрғыдан
• Материяның дамуының ең жоғары
жемісі, объективті шындықтың
субъективті бейнесі.
Биологиялық
тұрғыдан
• Мидың қызметі, жүйке жүйесінің
ерекше функциясы.

6. Сананың негізгі сипаттамалары

Белсенділік (Activity): сана шындықты жай ғана айна сияқты
көрсетпейді , ол оны өзгертуге, мақсат өоюға бағытталған.
Мақсат қою (Goal-Setting): Сана әрқашан бір нәрсеге
(jбъектіге) бағытталады. Ештене ойламау мүмкін емес.
Болашақты болжау, міңез-құлықты реттеу қабілеті.
Бөліну (Separation): Адамның өз-өзіне сырттай
қарап, өз ойлары мен істерін талдай алуы.
Адамның өзін қоршаған ортадан бқліп
қарастыруына мүмкіндік береді.
Әлеуметтік сипаты: Сана тек қоғамда, басқа
адамдармен араласу арқылы қалыптасады.

7. Философиядағы сана мәселесı – негізгі мәселелердің бірі. Оған бірнеше көзқарастар бар:

Философиядағысана мәселесı – негізгі мәселелердің бірі. Оған бірнеше
көзқарастар бар:
1) Дуализм (Екіұдайлық) - Бұл бағыт сана мен материяны екі бөлек, тәуелсіз
бастау деп есептейді.
Рене Декарт: Ол сананы «ойлайтын субстанция», ал денені «кеңістіктегі зат»
деп бөлді. Декарттың пікірінше, бұл екеуі бір-біріне тәуелсіз, бірақ адам
бойында өзара әрекеттеседі.
2) Монизм (Біртұтастық) - Әлемнің негізінде тек бір ғана бастау жатыр деп
есептейтін көзқарас. Ол екіге бөлінеді:
Материализм (Физикализм): Сана — жоғары деңгейде ұйымдасқан материяның
(мидың) функциясы немесе жемісі. Санасыз материя өмір сүре береді, бірақ
материясыз сана болмайды.
Идеализм: Тек сана (рух, идея) ғана алғашқы. Материалдық әлем — сананың
туындысы немесе соның бір көрінісі (мысалы, Платон немесе Гегель ілімдері).

8. Философиядағы сана мәселесı – негізгі мәселелердің бірі. Оған бірнеше көзқарастар бар:

Философиядағысана мәселесı – негізгі мәселелердің бірі. Оған бірнеше
көзқарастар бар:
3) Функционализм - Бұл заманауи көзқарас бойынша, сананың неден
жасалғаны емес (биологиялық нейрондар ма, әлде компьютерлік чиптер ме),
оның қандай қызмет атқаратыны маңызды. Сана — белгілі бір ақпаратты өңдеу
жүйесі. Егер жүйе қоршаған ортаны қабылдап, оған жауап бере алса, оны
саналы деп есептеуге болады.
4) Феноменология - Эдмунд Гуссерль негізін салған бұл бағыт сананың «ішкі
құрылымына» назар аударады.
Интенционалдық: Сана әрқашан бір нәрсеге бағытталған (бір нәрсе туралы
ойлау, бір нәрсені көру). Феноменологтар үшін сананы сырттай зерттеу мүмкін
емес, оны тек «іштен», адамның жеке тәжірибесі арқылы түсінуге болады.

9. Философиядағы сана мәселесı – негізгі мәселелердің бірі. Оған бірнеше көзқарастар бар:

Философиядағысана мәселесı – негізгі мәселелердің бірі. Оған бірнеше
көзқарастар бар:
5) Панпсихизм - өте көне, бірақ қазір қайта жаңғырып жатқан көзқарас. Оның
айтуынша, сана — тек адамға ғана тән қасиет емес, ол бүкіл ғаламның, тіпті
элементар бөлшектердің де ішкі қасиеті.

10. Философиядағы сана мәселесı – негізгі мәселелердің бірі. Оған бірнеше көзқарастар бар:

Философиядағысана мәселесı – негізгі мәселелердің бірі. Оған бірнеше
көзқарастар бар:
Сананың «Қиын мәселесі» (The Hard Problem of Consciousness)
Заманауи философ Дэвид Чалмерс сананы зерттеуді екіге бөледі:
Жеңіл мәселелер: Мидың қалай жұмыс істейтінін, ақпаратты қалай өңдейтінін
нейробиология арқылы түсіндіру.
Қиын мәселе: Неліктен физикалық процестер «субъективті сезіммен» (мысалы,
қызыл түсті көру немесе ауырсыну сезімі) қатар жүреді? Материядан «жан» немесе
«ішкі әлем» қалай пайда болады?

11. Сананың пайда болуы және дамуы

Сананың шығу тегін түсіндіретін негізгі үш фактор бар:
1) Биологиялық алғышарттар (Эволюция)
Сана көктен түсе салған жоқ. Ол жануарлар дүниесіндегі психиканың дамуынан
бастау алды:
Тітіркенгіштік (өсімдіктерде)
Сезімталдық (жәндіктерде)
Қабылдау
(сүтқоректілерде)
Сана (адамда).
Мидың көлемі мен құрылымының күрделенуі, әсіресе үлкен ми сыңарлары
қыртысының дамуы шешуші рөл атқарды.
2) Еңбек және құрал қолдану
Ф. Энгельстің теориясы бойынша, еңбек адамды қалыптастырды. Бірлесіп жұмыс істеу
қажеттілігі адамдарды бір-біріне белгі беруге, ой бөлісуге мәжбүр етті. Қолдың босауы
және құралдарды жасау мидың ойлау орталықтарын дамытты.

12. Сананың пайда болуы және дамуы

Сананың шығу тегін түсіндіретін негізгі үш фактор бар:
3) Тілдің шығуы
Тіл – сананың материалдық қабығы. Сөз арқылы біз дерексіз (абстрактілі) ойлай аламыз.
Тіл тәжірибені ұрпақтан-ұрпаққа беруге мүмкіндік туғызды, бұл «ұжымдық сананың»
пайда болуына әкелді.

13. Сананың пайда болуы және дамуы

Сананың пайда болуы адамның шығу тегімен тығыз байланысты:
Абиогенез: Жылу мен радиация әсерінен өлі материядан өмірдің пайда
болуы.
Теологиялық: Құдайдың жарату актісі.
Эволюциялық-материалдық: Еңбек пен ұжымдық іс-әрекеттің рөлі.

14.

Танымдық процесстер:
түйсік, қабылдау, есте
сақтау, ойлау, қиял
Эмоционалдық сала:
көңіл-куй, сезімдер,
аффектілер
Сананың
құрылымы:
Өзіндік сана: өзін басқалардан
бөліп қарау, “Мен”
концепциясының өалыптасуы
Ерік-жігер: мақсат қою,
шешім қабылдау,
кедергілерді жеңу

15.

Сана мен ми бөлек емес. Ми – мүше, ал сана – сол мүшенің
атқаратын функциясы. Бұл E = mc2 формуласындағы энергия мен
массаның байланысы сияқты ажырамас құбылыс.

16. Бейсаналық. З.Фрейдьıң бейсаналық концепциясы, К.Юнг-архетиптер мен ұжымдық бейсаналық

Бейсаналық. З.Фрейдьıң бейсаналық концепциясы, К.Юнгархетиптер мен ұжымдық бейсаналық
Егер сананы мұхит бетіндегі көрініп тұрған айсбергтің ұшы десек,
бейсаналық – оның су астындағы көрінбейтін алып бөлігі.
Бейсаналық (немесе санадан тыс деңгей) – бұл адамның сезімі мен
бақылауынан тыс жүретін психикалық процестер жиынтығы. Ол
біздің мінез-құлқымызға, таңдауларымызға және түстерімізге әсер
етеді.

17. Бейсаналық қалай көрініс табады?

Түс көру ("бейсаналыққа баратын төте жол");
Сөйлегенде жаңылысу (оговорки);
Ұмыту (жағымсыз сәттерді ығыстыру);
Невроздар мен психосоматика.

18. Философия тарихындағы бейсаналық идеясы

Бейсаналықты зерттеу З. Фрейдтен әлдеқайда бұрын басталған:
Сократ пен Платон: "Анамнезис" (еске түсіру) ілімі. Білім – жанның
бұрынғы өмірден ұмытып қалған дүниелерін еске түсіруі.
Г. Лейбниц: "Кіші перцепциялар" (түйсінулер) теориясын ұсынды. Біз кейбір
дыбыстарды (мысалы, теңіз шуылын) сеземіз, бірақ оның әрбір тамшысының
дыбысын жеке сезіне алмаймыз. Бұл – санадан тыс қабылдау.
Ф. Шеллинг мен А. Шопенгауэр: Бейсаналықты әлемнің негізі, соқыр
"ерік" ретінде қарастырды. Шопенгауэр бойынша, адамды саналы ақыл емес,
бейсаналы өмірге деген құштарлық (ерік) басқарады.

19.

Фрейд психоанализдің негізін қалай отырып, адам психикасын
мұзтауға (айсбергке) теңеді.
Оның айтуынша, сана — мұзтаудың су бетіндегі кішкене ғана
бөлігі, ал негізгі үлкен бөлігі — Бейсаналық.

20. Зигмунд Фрейд – бейсаналықты жүйелі түрде зерттеген бірінші ғалым.

Бейсаналық – бұл біздің басып тасталған (репрессияланған) қорқыныштарымыз,
орындалмаған тілектеріміз бен балалық шақтағы жарақаттарымыздың
«қоймасы».
Ол тұлғаның үш компонентті құрылымын ұсынды:
ID (Ол): Бейсаналықтың ең терең қабаты. Мұнда біздің инстинкттеріміз (либидо),
агрессиямыз және биологиялық қажеттіліктеріміз орналасқан. Ол «рахат алу»
принципімен жұмыс істейді.
EGO (Мен): Саналы бөлік. Ол Id-тің тілектері мен сыртқы дүниенің талаптарын
теңестіреді. «Шындық» принципіне бағынады.
SUPEREGO (Жоғары-Мен): Моральдық қағидалар, қоғамдық нормалар, ар-ұждан.
Ата-ананың тәрбиесі мен мәдениеттің нәтижесі.

21.

Ал бейсана - Адамның санасынан тыс ıстейтıн ıс-әрекет
қылықтарының жиынтығы. Бейсаналық - саналы адам
мıнез-құлқындағы сананың қатысуынсыз, ойламай,
дағдыға айналған қасиет арқылы әрекет жасау болып
табылады. Оның аймағы үлкен болады. Бұл - адамның
сана-сезıмı жоқ кезıнде психиканың белсендı жұмыс ıстей
беретıн жағдайы.

22. Бексаналыцтыц ıс-Gрекетıнıц 2 Gдıсı аар:

Автоматты, рефлекторлық әрекеттер, сананың қасақана немесе
табиғи түрде өшıрıлуıмен (түсıнде, гипнозбен, қатты мас күйıнде,
ұйықтаумен, есıн жоғалтумен және т. б.) жасалған әрекеттер;
Субъектıнıң санасымен қарым-қатынасына тıкелей
қатыспайтын белсендı психикалық процестер;

23.

Көптеген шетелдıк және отандық ғалымдар бұл мәселенı көп уақыт зерттедı
және әлı де зерттеп келедı. Шетелдıк психологияда З.Фрейд бейсаналық ıлıмнıң
дамуына үлкен үлес қосты. Ол бейсаналық - психикалық өмıрдı реттеуде
жетекшı рөл атқарады, ал сана - бұл бıздıң психикамыздың аз ғана бөлıгı деп
түсıндıрдı. Кейıннен оның теориясын Г.Юнг дамытып, толықтырды. Ол
психиканы динамикалық қарама-қайшылықты бıрлıк деп санады, сана мен
бейсананың өзара әрекеттесуıмен олардың арасындағы үздıксıз энергия ақпараттық алмасумен толықтырады деп тұжырымдады.
Бейсаналық – адамның жүрıс-тұрысында өзıнен-өзı сананың қатысуынсыз,
ойланбай, дағды бойынша ıс-қимылдар жасау қасиетıнıң барлығы индивидтıң
өзıнıң бıлуıнсıз өтетıн, ıске асатын психикалық қызметıнıң әртүрлı
формаларыныңжиынтығы.

24.

Бейсаналық мәселесı философия тарихында өзıне көп назар
аударған. Антикалық дәуıрде (Платон), ортағасырлықта, Жаңа
заманда (Кант, Шеллинг, т.б.) ол туралы әр алуан пıкıрлер
айтылды. Бейсаналықты жаңа зерттеу деңгейı З.Фрейд және
оның шәкıрттерıнен басталды. Психоанализдıң негıзıн қалаушы
австриялық невропатолог және психиатр З.Фрейд бейсаналықты
санадан тәуелсıз адам жанының, психикасының құрамдас бөлıгı,
тұлға құрылымының маңызды элементı – "Ол" ретıнде
қарастырады.

25. Фрекдтıц актуынша, аексаналыц процестер индивидтıц жүрıс-тұрысына Gсер ете алады, тıптı оныц өзı олар туралы ештеце хааарлак

Фрекдтıц актуынша, аексаналыц процестер индивидтıц
жүрıс-тұрысына Gсер ете алады, тıптı о н ы ц өзı олар
туралы ештеце хааарлак алмаса да. Фрекд аокынша,
01
02
бейсаналық – бұл "белсендı
байқалатын және сонымен бıрге
сол адамның санасына жетпейтıн"
психикалық процестер;
бейсаналық – адам психикасының негıзгı
және еңмазмұнды жүйесı бұл жүйе
рахаттану принципıмен реттеледı және
өзıне танымсыздығымен,
әлеуметсıздıгıмен және т.с.с. сипатталатын
әртүрлı туа бıткен және ығыстырылған
элементтердı құштарлықтарды,
импульстердı, тıлектердı, мотивтердı,
ұстанымдарды, ұмтылыстарды,
кешендердı және басқаларды кıрıстıредı.

26. Юнг мәлıмдегендей, жеке сана ғана бıрлесıп өмıр сүре алады ұжымдық бейсаналық. Бұл бейсаналық деңгейде, әрбıр адам туралы мұра

Ю н г мәлıмдегендей, жеке сана ғана бıрлесıп өмıр сүре алады ұ ж ы м д ы қ
бейсаналық. Бұл бейсаналық деңгейде, әрбıр адам туралы мұра
адамдардың ұрпақ мыңдаған рухани тәжıрибесı болып табылады.
Оларға мыналар жатады:
сана танылған емес, бұлшық, тепе-теңдıк және
басқа да физикалықкөрıнıстерıне сезıнесıз;
суреттер, шындыққа қабылдау нәтижесıнде
және таныс ретıнде анықталады;
өткендı бақылайды және қиял арқылы
болашағын құру жады;

27. 3. Жан, ақыл, парасат, рух

3.Жан, ақыл, парасат, рух
Қ о ғ а м н ы ң рухани саласы – ең күрделı, сонымен қатар, бıр
қарағанда байқалмайтын құбылыс. Бıз желдıң бар екенıн бıлемıз.
Бıрақ, ол көзге көрıнбейдı. Сол сияқты ж а л п ы рухты ешкıм
е ш қ а ш а н д а көрген жоқ. Бıрақ, о н ы ң бар екенıне ешкıм
күмәндәнбайды. Егер “рух” деген ұ ғ ы м н ы ң ш ы қ қ а н тегıн қарасақ,
онда грек тıлıнде ол “пневма”- яғни, ауа, тыныс, үрлеу,- деген
сөздерге ж а қ ы н , латын тıлıндегı “спиритус” – көрıнбейтıн, жеңıл,
тыныс деген сөздерге ж а қ ы н мағна бередı, ал орыстың “дух” деген
сөзıнıң төркıнı “дуновение”, “дыхание”,- деген сөздерге ж а қ ы н .

28.

Еуропа топырағына христиан дıнı тарауымен-ақ, бұл мәселе жаңа шешıмдерге ие болады.
“Христиан дıнıнıң атасы” аталған Филон Александрийский Платонның “дене –жан” ұғымдарына
үшıншı – Құдайдан шығатын “рухты” қосады. Ендı адамның үш өлшемı болып шықты. Дене ретıнде
адам өмıрге уақытша келıп кетсе, рух ретıнде Құдайға қосылуға құмартады, ал екı ортада
абыржыған жан бар. Егер ол рухпен бıрге болса, өлместıк дәрежесıне көтерıледı, ал денеге жабысса,
сонымен бıрге құриды. Олай болса, адам өз-өзıне терең үңıлıп, рухтың талаптарына сәйкес өмıр
сүруı керек.
Ұлы А. Августин адамның рух екенıн мойындап, онда өмıрде зұлымдық неге бар, оның себебı
неде?,- деген сұрақ қояды. Егер Құдай еш мıнсıз, құдıреттı болған болса, оның жаратқан Дүниесı де
еш мıнсıз, керемет, ғажап. Олай болса, кıнә - адамның өзıнде. Ол аспан құндылықтарының орнына
жердегı өтпелıнı таңдады. Сондықтан, өмıрге зұлымдық келдı.
Егер көне заманның ойшылы Сократ зұлымдық - адамның надандығында, бıлетıн адам зұлымдық
жасамайды,- деген пıкıрде болса, Августин “ақыл – бıледı, ырық - таңдайды”, соңғы шешıм адам
ырқында, “мен оның жаман екенıн бıлемıн, бıрақ, мен соған қарай ынталанамын, ақырында оны
жасаймын, күнәға батамын”, - деген пıкıр ұстайды. Олай болса, зұлымдықтың түп-тамыры –
адамның өзıмшıлдıгı, тәкәппарлығы мен өр-көкıректıгıнде. Тек қана Құдайды, оның жаратқан
Дүниесıн барлық жан-тәнıңмен сүйген кезде ғана жан-дүниеңдı құтқарып, мәңгıлıкке ие боласың,дейдı ұлы ойшыл.

29.

Орта ғасырларда өмір сүрген біздің бабамыз Ж.Баласұғын да рухты биік ұстау керектігін, бұл
фәнидің өтпелігін басып айтады. Құдайға жан-тәніңмен сену, ізгілік, ар-ұжданның талабынан
шықпау, әділеттілік – адам рухын мәңгілікке әкеледі,- дейді ұлы ойшыл.Қайта Өрлеу заманынан
бастап рух жөніндегі діни көзқарастан ауытқу басталады. Оған ерекше үлес қосқан Л.Валла
болды. Ол кісі адамның рухы ғана емес, денесі де әсем. Құдайдың жаратқан бәрі де бір-біріне
үндесіп жатқан ғажап Дүниесінде бірде-бір нәрсе өзінің құндылығын жоймайды, соның ішінде
адамның денесі де, - деген ой тастайды. Құдайды сүю - рухтың ең биік таңдауы болғанымен,
сезімдік дене ләззатынан да адам қашпауы керек. Міне, бұл бүгінгі таңдағы Еуропа елдеріндегі
материалдық тәндік-сезімдік өмір бағытының жасалған бастамасы еді.
Жаңа Дәуірде бұл көзқарас әрі қарай дамып, рухты ең алдымен ақыл-парасат ретінде
қарастыруға жол ашылады. Оған өз үлестерін қосқан Р.Декарт, Б.Спиноза, неміс классикалық
философиясы, француз ағартушыларының өкілдерін жатқызуға болады.Л.Фейербахтың рух
жөніндегі материалистік көзқарастарын жалғастыра келе, К.Маркс пен Ф.Энгельс рухтың қайнар
көзін материяның өзіндік ішкі дамуға деген қабілетімен байланыстырады. Бірақ, олар дүниеге
келген рухтың сол өзін туғызған материяға керісінше ықпал тигізу мүмкіндігін теріске
шығармайды. Өйткені, болашақта дүниеге келетін коммунизмнің өзі – ақыл-ой, парасаттық,
рухтың ең биік шыңы болмақ.

30. 4.Фәлсафа дәстүрıндегı рух ұғымы: Ибн-Сина рух туралы

Фәлсафа — Араб-мұсылман философиясы, IXғ. кәсіби философия
ретінде пайда болған. Негізін салушы әл-Кинди болып есептеледі. Басты
өкілдері әл-Фараби (870-950), Ибн-Сина (980-1037), Ибн-Туфайль (1186),
Ибн Рушд (1106-1198), Ибн-Баджжа (1139), ар-Рази (1364), Ибн Халдун.
Фәлсәфаны жиі шығыс перипатетизмі деп атайды, себебі фәлсафафаласифа (философтар) герменевтикамен, Аристотель мен оның
ізбасарларының (перипатетиктермен) еңбектерімен айналысқан.
Фәлсәфаның көрнекті өкілдерінің бірі – Әбу Насыр әл-Фараби. Оның
атымен фәлсафада пайда болған барлық негізгі мәселелер байланысты.
Фәлсафадағы негізгі мәселе – философияның дінге, сенімнің білімге
қатысы туралы мәселелер.

31.

Философиялық мәселелер аясы – болмыс пен уақыт, ғылымның
философиялық мәселелерı, басталу философиясы, тıл мәселесı,
мораль мәселесı, қоғамды қайта құру, жетıлу және жетıлген
адам мәселесı, бıлıм беру мәселесı. Фәлсафа тәсıлдерı – логика,
исламдық рационализм, герменевтика, аллегориялық
символизм, компаративистика, диалектика. Фәлсафа – қазıргı
заман философиялық дискурсына қосылған қазıргı мұсылман
философиясының классикалық негıзı.

32.

Ибн Сина «Рух дененıң қай жерıнде орналасқан?» деген күрделı де
метафизикалық әрı теологиялық сұраққа практикалық тұрғыдан
жауап бермек болып ота жасайды. Бıрıлерı қалбте, яғни жүректе
десе, бıрıлерı ол дененı түгел қамтып жайылып жатыр деп
анықтайды. Ибн Сина рух ол Алланың әмıрıндегı нәрсе. ол
материалды емес, көзге көрıнбес, тұрағы болмас дегендı дәлелдеу
үшıн де осы отаны жасапты… Алдымен адамның аяғын кесıп алып
тастайды. Адам тıрı. Сосын қолын. Адам тıрı. Жүрекке қанжар
салғанда адам сұлап түседı. Содан олар ендı рух туралы
таласпаймыз, Құранда айтылғанға сенемıз. Рух туралы бар жоқ
деп айту күпıрлıк екен деседı.
«Қай жерıң ауырса жаның сол жерде» Ибн Сина мұны ауыспалы
мағынада айтылған дұрыс психологиялық анықтама дейдı.

33. 5.Сананың гносеологиялық моделдерı

Иммануил Канттың философиясында «тума идеялар»
рөлıн априорлық танымдық формалар атқарады. Олар
трансценденталды сипатта, яғни эмпирикалық
танымның алдында келе жатып, оны ұйымдастырып
тұрады. Мысалы, сезıмдıлıктıң априорлық формалары
ретıнде кеңıстıк пен уакыт туралы «тума сезıмдер» адам
санасында берıлген.

34. 5.Сананың гносеологиялық моделдері

Немıс ойшылдарының көбi өздерiнiң философиясын
астыртын түрде болса да, сол кездегi халықтың
аянышты жағдайына қарсы шығып, адам ортаны
өзгерте алатындығы және өзгерту керектiгi жөнiнде
тамаша ойларды философияға еңгiздi. Ол үшiн олар
философияға диалектиканы, яғни даму
тұжырымдамаларын өмiрге еңгiздi.

35.

Немiс философиясының бıр ерекшелiгi Л.Фейербахтан басқа барлық немiс ойшылдары (
И.Кант, Г.Гегель, И.Фихте)- идеализм бағытының
өкiлдерi болды. Олар адамның санасы, рухының
құдiреттi күшiн көрсете бiлдi. Сонымен қатар, олар
рухтың тарихи дамуын, ақыл-оймен зерденiң
арасындағы қайшылықтың бар екенiн, рухани
өмiрдегi ақиқат пен ерiктiң, iзгiлiк пен әсемдiктiң
дүниедегi ең биiк тамаша құндылықтар екенiн
көрсете бiлдi.

36. Назарларыңызға рахмет!