Биологиялық экология

1. Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігі Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті Биологиялық

экология
Мамандығы: 5В060800 – Экология
Авторлары: Ауельбекова А.К. , б.ғ.к., ботаника кафедрасының доценті
Кейкин Е.Қ., ботаника кафедрасының аға оқытушысы
Сабақ түрі: дәріс
Қарағанды 2017

2.

Курс тақырыптары:
Тақырып №1 Биоэкология пәніне кіріспе.
Тақырып №2 Ағзалар және тіршілік орталары.
Тақырып №3 Даралар экологиясы – аутэкология.
Экологиялық факторлар және олардың әсер ету заңдылықтары.
Тақырып №4 Демэкология – популяциялық экология.
Тақырып №5 Популяциялық экология - демэкология. Популяциядағы даралардың
өзара қарым-қатынастары.
Тақырып №6 Қауымдастық экологиясы –синэкология.
Тақырып №7 Экожүйе және ондағы айналымдар жүйесі.
Тақырып №8 Биологиялық әралуандықтың табиғи сукцессия барысында және
антропогендік әсер нәтижесінде өзгеруі.
Тақырып №9 Биосфера - ғаламдық экожүйе ретінде.
Тақырып №10 Биосфераның құрылымы, эволюциясы және орнықтылық шарттары.
Тақырып №11 Ғаламдық экологиялық мәселелер.
Тақырып №12 Табиғатты қорғау және табиғатты пайдаланудың экологиялық
принциптері.
Тақырып №13 Қазіргі заманғы әлеуметтік-экологиялық проблемалар.
Тақырып №14 Қазақстанның өзекті экологиялық мәселелері.
Тақырып №15 Экологиялық білім беру.

3.

Тақырып №1 Биоэкология пәніне кіріспе
Дәріс жоспары:
1. Экологиялық білімдердің қалыптасуының және
дамуының қысқаша тарихы.
2. Биоэкология пәнінің мақсаты мен міндеттері.
3. Биоэкология пәнінің зерттеу әдістері.
4.К.Рулье,
Ч.Дарвин,
Э.Геккель
еңбектерінің
классикалық экологияны қалыптастырудағы маңызы.
5. Экология бөлімдері.

4.

Биоэкология ғылымының анықтамасы
Алғаш рет экология терминін 1866 жылы неміс ғалымы
Эрнст Геккель ғылымға енгізді.
Грек тілінен oikos – үй, баспана, мекен-жай; logos – ілім,
ғылым деген мағынаны береді.
Экология ғылымы - барлық тірі организмдердің бір-бірімен
өзара қарым-қатынастарын және олардың қоршаған
табиғи ортасымен өзарабайланыстарын зерттейтін
ғылым.
Дербес ғылым ретінде экология шамамен 1900 жылдары
қалыптасты.

5.

Биоэкология ғылымының мақсаты
мен міндеттері:
Ал, биологиялық экология ғылымының ең басты
мақсаты – биосфера шегіндегі ғаламдық мәселелерді
бақылай отырып ондағы тіршіліктің тұрақтылығын
сақтау. Адам, қоғам, табиғат арасындағы қарым –
қатынастарды
үйлестіре
отырып,
табиғат
ресурстарын тиімді пайдалануды адами –
нооэкологиялық тұрғыдан негіздеу.

6.

Биоэкология ғылымының мақсаты
мен міндеттері:
Биологиялық экология ғылымының зерттеу нысаны
– биологиялық және географиялық микро және
макро – экожүйелер (түр, популяция, биоценоз,
экожүйелер, т.б.) мен оның уақыт пен кеңістікке
қатысты тіршілік ырғағы (динамикасы).

7.

Биоэкология ғылымының негізгі зерттейтін
мәселелері:
• организмдердің бір – бірімен қарым – қатынастары мен қоршаған
табиғи ортасы;
• биоценоз, экожүйелердегі уақыт пен кеңістікке байланысты
туындайтын өзгерістер;
• табиғат ресурстары, оны тиімді пайдалану және қорғаудың
ғылыми – теориялық негіздері;
• адам, қоғам, табиғат арасындағы гормониялық байланыстарды
реттеу;
• биосфера
шегіндегі
географиялық
заңдылықтардың
тұрақтылығын сақтауды қамсыздандыру;
• биосферадағы
тіршілікті
қалыпты
сақтауды
ғаламдық
нооэкологиялық деңгейге көтеру;
• көпшілікке үздіксіз экологиялық білім мен тәрбие беру және
экологиялық мәдениетін, әдет – ғұрпын қалыптастыру;
• экологиялық қауіпсіздікті сақтау болып табылады.

8. Геккель (Haeckel) Эрнст (16.2.1834, Потсдам, — 9.8.1919, Йена),

ГЕККЕЛЬ (HAECKEL) ЭРНСТ (16.2.1834, ПОТСДАМ, — 9.8.1919, ЙЕНА),
Геккель (Haeckel) Эрнст
(16.2.1834, Потсдам, —
9.8.1919, Йена), неміс
биологы. С 1861
салыстырмалы
экологияның приватдоцент ы, 1862—1909 Иен
университетінің
профессоры.
1866 жылы Экология
терминың енгізді

9. Э. Геккель бұл ғылымньщ анықтамасын былай тұжырымдады:

Э. ГЕККЕЛЬ БҰЛ ҒЫЛЫМНЬЩ АНЫҚТАМАСЫН БЫЛАЙ ТҰЖЫРЫМДАДЫ:
«Экология деп, біз табиғат экономикасына қатысты барлық
білімдерді — жануарлардың оны қоршаған органикалық және
бейорганикалық ортамен, әсіресе, өзімен тікелей немесе жанама
қатынаста болатын жануарлармен және өсімдіктермен өзара
ынтымақтастық немесе қастастық, жаулық әрекеттерінің бұкіл
жиынтығын зерттеуді түсінеміз».

10.

Жан Батист Ламарк (1744-1829)
• Алғашқа эволюциялық
ілімнің авторы “сыртқы
жағыдайлардың”
ықпалын жануарлар
мен өсімдіктер
эволюциясының аса
маңызды себептерінің
бірі ретінде атап
көрсетті

11. Алекса́ндр фон Гу́мбольдт (нем. Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander Freiherr von Humboldt, 14 қыркүйек 1769, Берлин — 6 мамыр

АЛЕКСА́НДР ФОН ГУ́МБОЛЬДТ (НЕМ. FRIEDRICH WILHELM HEINRICH ALEXANDER
FREIHERR VON HUMBOLDT, 14 ҚЫРКҮЙЕК 1769, БЕРЛИН — 6 МАМЫР 1859,
БЕРЛИН)
— неміс ғалымыэнциклопедист, физик,
метеоролог, географ ботаник,
зоолог және саяхатшы,
Вильгельм фон
Гумбольдттың кіші інісі,
Өсімдік географиясының
негізін қалаушы
Өсімдіктер сырқы кейіпі
ландшафттың
“физиономиясын” анықтайды
және өсімдіктер биосферада
географиялық белдемеге
сәйкес бөлінген

12.

Экожүйе бағытын зерттеген ғалымдар
• Экожүйелер туралы жалпы экологияның ғылым ретінде пайда
болу жылы 1935 жыл болып саналады- ағылшын геоботанигі
А Тенслидың экожүйелер туралы ілімнін шыққан жылы. 1942
жылы оған ұқсаған ілімдерді орыс ғалымы В.Н.Сукачов
жазған

13.

Биосфера және оның жер бетінде жүріп жатқан процестері туралы ілімнің
негізін салған академик В.И. Вернадский болды.
В. И. Вернадский (1863-1945)
бұл терминді пайдаланды және
биосфера туралы ілімді
жасады.

14. Николай Фёдорович Реймерс (1931—1993)

НИКОЛАЙ ФЁДОРОВИЧ РЕЙМЕРС (1931—1993)
Қазіргі кезеңде экология
кең, әлі толық
қалыптасып бітпеген
іргелі (фундаменталды)
және қолданбалы пәндер
комплексіне айнальш
отыр. Оны Н.Ф. Реймерс
(1992 ж.) «Үлкен
экология» деп атады

15. Николай Фёдорович Реймерс (1931—1993)— кенес зоологы, эколог, Кенес одағының қорықтар құрған кісілердің бірншісі. Б.ғ.д.

НИКОЛАЙ ФЁДОРОВИЧ РЕЙМЕРС (1931—1993)— КЕНЕС
ЗООЛОГЫ, ЭКОЛОГ, КЕНЕС ОДАҒЫНЫҢ ҚОРЫҚТАР ҚҰРҒАН
КІСІЛЕРДІҢ БІРНШІСІ. Б.Ғ.Д. ПРОФЕССОР.
Н.Ф. Реймерс: «Қазіргі
жағдайда экология қазіргі
заманғы кең мағынада
алғанда биоэкологияның
шеңберінен шықты. Ол
қоғамдық маңызы мен ішкі
мазмұны бойынша Жер
туралы физикаматематикалык, химиябиологиялық және қоғамдық
ғылымдар цикліне тең
келетін білімдер цикліне
айналды».

16.

Экология ғылымының даму тарихын 3 кезеңге бөлуге болады:
І кезең – Көне дәуір
Аристотель – алғаш рет 500-ге жуық жануарлардың
түрлерін сипаттап, жыл мезгілдеріне қарай мінезқұлықтарын бақылаған.
Еңбегі: «Жануарлар тарихы».
ІІ – кезең – Орта ғасыр
Ж-Б. Ламарк – эволюциялық ілімнің негізін қалаған
ғалым. Еңбегі: «Зоология философиясы».
А.Гумбольдт - өсімдіктер географиясындағы жаңа
экологиялық бағытты анықтады. Еңбегі: «Өсімдіктер
географиясы туралы идеялар».

17.

ІІІ кезең - ХІХ-ХХ ғ.ғ. аралығында өте көптеген
жаңалықтар ашылды
1859 ж. – Ч. Дарвин эволюциялық теорияның негізін
салып, «Түрлердің шығу тегі немесе тіршілік үшін
күресте табиғи сұрыпталу» деген еңбек жазды.
1875 ж. - Э. Зюсс «Биосфера» ұғымын алғаш рет
қолданды;
1877 ж. - К. Мебиус «Биоценоз» терминін енгізді.
1903 ж. - Б. Иогансен «Популяция» түсінігіне анықтама
берді;

18.

Экология ғылымына үлес қосқан ғалымдар мен жылдар
1910
ж.
Брюссель
қаласында
халықаралық
ботаникалық конгрессте Шретер аутэкология және
синэкология бөлімдерін ұсынған.
В.И.Вернадский
биогеохимиялық
процесстердің
әрекеттесу заңдылықтарын қарастыра отырып, Биосфера
ілімінің негізін салады.
1926 ж. оның атомдардың биогенді миграциясы мен
биосфера ілімі туралы еңбегі жарыққа шықты.

19.

Экология ғылымына үлес қосқан ғалымдар мен жылдар
1927 ж. - Ч.Элтон жеке дара организмді зерттеуден, оның өзі
тектес бір түрге жататын даралардың тобымен қарастырған
бөлек деп есептеп, экологияда демэкология деген бөлімнің
бөлінуіне себепші болды.
1935 ж. – А. Тенсли алғаш рет «экологиялық жүйе» деген
ұғымды пайдаланады.
1940-42 жж. - А.Сукачев биоценоз ұғымын кеңінен зерттеп,
экологиялық жүйені биогеоценоз ретінде қарастыруды
ұсынды.

20.

Экология ғылымының негізгі
зерттеу салалары:
І. Зерттелу кезеңдеріне қарай:
- эволюциялық;
- тарихи.
ІІ. Зерттеу пәндері бойынша:
- Өсімдіктер экологиясы;
- Жануарлар экологиясы;
- Микроорганизмдер экологиясы;
- Саңырауқұлақтар экологиясы.

21.

Экология ғылымының негізгі
зерттеу салалары:
ІІІ. Зерттеу ортасы мен компоненттер бойынша:
- топырақ экологиясы;
- су экологиясы;
- Орталық Қазақстан экологиясы;
- Қиыр Шығыс экологиясы және т.б.
ІV. Адам іс-әрекетінің саласына қарай:
- өндірістік экология;
- медициналық экология;
- құқықтық экология;
- химиялық экология және т.б.

22.

Экология ғылымының зерттеу бөлімдері
Классикалық экология нені зерттейді?
Организм немесе дарақтар экологиясы - Аутэкология
Популяциялар экологиясы - Демэкология
Бірлестіктер экологиясы - Синэкология
Ландшафтар экологиясы - Геоэкология
Ғаламдық экология – Биосфера экологиясы

23.

Қазіргі заманғы экологияның құрылымы
(А. В. Яблоков бойынша)

24.

Негізгі әдебиеттер :
Бейсенова Ә.Б. Экология және табиғатты тиімді пайдалану. Оқу құралы.
Алматы, 2004.
Сағымбаев Ғ.Қ. Экология негіздері. Оқу құралы. Алматы, 1995.
Оспанова Г., Бозшатаева. Экология. Оқу құралы. Алматы, 2000.
Қуатбаев А.Т. Жалпы экология. Оқулық. Алматы, 2008.
Бродский А.К. Жалпы экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы.
Алматы,«Ғылым», 1997, қаз.ауд. Көшкімбаев Қ.С.
Қосымша әдебиеттер :
Биғалиев А.Б., Кәкімов Ж.Т. Экологиялық ұғымдардың түсіндірме сөздігі.
Әдістемелік оқу құрал. Алматы, 2002.
Мәмбетқазиев Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат қорғау. Оқу құралы. Алматы,
«Қайнар», 1990.
Жамалбеков Е.Ү., Білдебаева Р.М. Жалпы топырақтану және топырақ
географиясы мен экологиясы. Алматы, «қазақ университеті», 2000.
Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей среды. Алма-Ата, «Ана тілі»,
1991.
Байтулин И.О. Экология Казахстана. Алматы, 2003.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология. Учебник. Ростов на Дону, 2008.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология в вопросах и ответах. Учебное
пособие. Ростов на Дону, 2008.

25. Ғылымға «Экология» ұғымын енгізген ғалым:

Тест сұрақтары:
Ғылымға «Экология» ұғымын енгізген ғалым:
A) Ю.Либих.
B) Э.Геккель.
C) К.Хенке.
D) В.И.Вернадский.
E) Г.Ф.Морозов.
F) Н.Ф.Реймерс

26. Сабақтың сауалнамасы

1. Биоэкология ғылымының мақсаттары мен
міндеттері.
2. Биоэкология пәнінен маңыздылығы неде.
3. Биоэкологияның қалыптасу тарихы мен даму
кезеңдерін көрсет.
4. Экология ғылымына үлес қосқан ғалымдарды
көрсет.
5. Э.Геккельдің анықтамысын түсіндіріп бер.

27.

Тақырып №2 Ағзалар және тіршілік орталары
Дәріс жоспары:
1. Тіршілік ортасы туралы түсінік
2. Ағзалардың негізгі тіршілік орталары
3. Су тіршілік ортасы
4. Құрлық-әуе тіршілік ортасы
5. Топырақ тіршілік ортасы
6. Ағза ішілік орта

28.

Биоэкология пәнінде қарастырылатын
тақырыптар:
АУТЭКОЛОГИЯ
ТІРШІЛІК ОРТАЛАРЫ
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ
ФАКТОРЛАР
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ
ЗАҢДАР

29.

Тіршілік ортасы - кез келген организмнің
өсіп-өнуіне, көбеюіне және ұрпағының
жалғасуына қолайлы тарихи-табиғи орта.
Қоршаған орта - адамнан тәуелсіз Жерде
пайда болған, яғни оған мұраға өткен табиғи
орта мен адам қолымен жасалған техногенді
орта.

30.

Опариннің тіршіліктің эволюциялық
даму теориясының кезеңдері:
1. абиологиялық жолмен
бейорганикалық заттардан қарапайым
органикалық заттардың түзілуі.
2. органикалық заттардың күрделірек
органикалық қосылыстарға коацерваттарға шоғырлануы.
3. ДНҚ мен РНҚ синтезінің нәтижесінде
көбею процесі пайда болады.

31.

Дж. Берналдың “Биопоэз” теориясы:
1) биомономерлер
2) биополимерлер
3) мембраналық құрылымдар
4) пробионттар (протобионттар)

32.

ТІРІ ЖҮЙЕЛЕР
шекаралар
компонентте
р
(элементтер)
байланыстар
Жүйе – өзара тығыз қарымқатынастар мен байланыстарда
болатын және белгілі бір құрылым,
тұтастық,
бірлік
құрайтын
компоненттердің жиынтығы
Тірі жүйелер – ашық жүйелер,
өйткені қоршаған ортамен зат,
энергия, ақпарат алмасуы болып
тұрады
Тірі
жүйелердің
белгілері
(Т.Миллер бойынша):
•өзаратәуелділік
•алуантүрлілік
•өзін-өзі қалыптастыра алушылық
•бейімделушілік
•болжамсыздық
•шектеулілік

33.

ЭКОЛОГИЯ және ТҰРАҚТЫ ДАМУ
ТІРІ ЖҮЙЕЛЕРДІҢ ҰЙЫМДАСУЫНЫҢ
НЕГІЗГІ ДЕҢГЕЙЛЕРІ
ЗАТ
АҚПАРАТ
Биотикалық (клетка, организм, популяция,
бірлестік) және абиотикалық (зат, энергия,
ақпарат) компоненттердің өзара әрекеттесуі
сапалы жаңа түзілістерге – ұйымдасу деңгейлері
әртүрлі тірі жүйелердің қалыптасуына әкеледі

34.

ТІРІ ОРГАНИЗМДЕРДІҢ
ҚАЗІРГІ ЗАМАНҒЫ ЖҮЙЕСІ
Ядроға дейіңгі организмдер (Прокариоттар)
Ядролы
организмдер
(Эукариоттар)
саңырауқұ
жануарлар
өсімдіктер
лақтар

35.

Қоректену түріне
қарай
автотрофтар
хемоавто
троф
фотоавт
отроф
гетеротрофтар
Голозойлар:
сапрофагтар
- фитофагтар
- зоофагтар
-некрофагтар
сапрофитт
ер
паразитте
р

36.

ЭКОЛОГИЯ және ТҰРАҚТЫ ДАМУ
НЕГІЗГІ ТІРШІЛІК ОРТАЛАРЫ
3. Топырақ
ортасы
1.Су
ортасы
4. Ағзалық
орта
2. Құрлық-әуе
ортасы

37.

Тіршілік орталары: 1- су ортасы; құрлық-әуе
ортасы; 3-топырақ ортасы; 4- тірі ағзалық орта

38.

ТІРШІЛІК ОРТАСЫ, МЕКЕНІ, МЕКЕН ЕТУ
ОРТАСЫ
Тіршілік
ортасы
Су ортасы
Мекені
Су тоғаны (көл,
батпақ...)
Мекен ету ортасы
-Су түбіне жақын қабат
(бентос)

39.

Организдердің негізгі тіршілік орталары
Негізгі тіршілік орталары
Су
Құрлық
Топырақ
Ағзалық
орта
Гидробионттар
Аэробионттар
Эдафобионтар
Паразиттер

40.

№
Тіршілік ортасы
Мекендеушілері
1.
Су тіршілік ортасы
Гидробионттар
2.
Құрлық (жер-ауа)
тіршілік ортасы
Аэробионттар
3.
Топырақ
тіршілік ортасы
Эдафобионттар
4.
Тірі ағзалық
тіршілік ортасы
Паразиттер
Мекндеушілердің
экологиялық топтары
Нейстон
Планктон
Плейстон
Нектон
Бентос
Гомойотермді жануарлар
Пойкилотермді жануарлар
Гелиофиттер, гелиофилдер
Сциофиттер, сциофилдер
Гидрофиттер
Гигрофиттер
Мезофиттер, ксерофиттер және т.б.
Геобионттар
Геофилдер
Геоксендер
Экзопаразиттер
Эндопаразиттер

41.

Су ортасы.
Құрлық-әуе ортасы.
Топырақ
Организмдік
№
ортасы
орта.
Қасиет t0
балансы, t0 балансы, қысым, О2
t0
балансы, t0
балансы,
тері
қысым,
О2 режимі,
жарық, рН
қысым,
О2
режимі, жарық, ылғалдылық,
орта,
О2 режимі,
рН
тұздылық,
режимі,
орта,
ылғалдылық,
тығыздық,
тығыздық,
тұтқырлық.
ылғалдылық,
Орта
Эколог Гидробионтар Аэробионттар:
Эдафобионт Паразиттер
иялық :
тар:
:
топта
Гелиофит, - фил
эндопарази
ры
Планктон
Сциофит, - фил
Геобионт
ттер
Нектон
Факультативті гелиофит, - Геофил
эктопарази
Бентос
Геоксен
ттер
фил.
Гигрофит, - фил
Мезофит, - фил
Ксерофит, - фил.
Термофил
Криофил

42.

Анемохория Планктон-судың қалың Геофилдер –
Экзопаразит
–
–
жел қабатында қалқып, су топырақта
иесінің
денесінің
арқылы
ағысымен бәсең қозғалып өмірінің
бір үстінде
мекен
таралу;
жүретін организмдер
кезеңін
етуші, яғни сыртқы
Гидрохория (қарапайымдылар,
бір өткізушілер
паразит (бүрге, бит,
– су арқылы клеткалы балдырлар,т.б.) (шегіртке,
кене, және т.б.).
таралу;
Нектон – судың қалың жәндіктер, т.б.). Уақытша
Зоохория – қабатында белсенді жүзіп Геоксендер –
паразит-өмірінің
жануарлар жүретіндер
(балықтар, топырақты
бір кезеңін иесінде
арқылы
моллюскілер, т.б.)
уақытша,
өткізушілер.
таралу.
Нейстон – судың беткі баспана,
Стационарлықабатында мекен етушілер жауынан
иесінде
тұрақты
(су жәндіктері, масалар, қорғану
үшін тіршілік
етуші
т.б.)
пайдаланатында паразиттер.
Плейстон – денесінің р
Иесін
таңдауы
жартысы суда, жартысы (кемірушілер,
бойынша:
судан
тыс
болатын түлкі, т.б.).
- жалған
организмдер (киік оты,
- шынайытұңғыйық және т.б.).

43.

Негізгі әдебиеттер :
Бейсенова Ә.Б. Экология және табиғатты тиімді пайдалану. Оқу құралы.
Алматы, 2004.
Сағымбаев Ғ.Қ. Экология негіздері. Оқу құралы. Алматы, 1995.
Оспанова Г., Бозшатаева. Экология. Оқу құралы. Алматы, 2000.
Қуатбаев А.Т. Жалпы экология. Оқулық. Алматы, 2008.
Бродский А.К. Жалпы экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы.
Алматы,«Ғылым», 1997, қаз.ауд. Көшкімбаев Қ.С.
Қосымша әдебиеттер :
Биғалиев А.Б., Кәкімов Ж.Т. Экологиялық ұғымдардың түсіндірме сөздігі.
Әдістемелік оқу құрал. Алматы, 2002.
Мәмбетқазиев Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат қорғау. Оқу құралы. Алматы,
«Қайнар», 1990.
Жамалбеков Е.Ү., Білдебаева Р.М. Жалпы топырақтану және топырақ
географиясы мен экологиясы. Алматы, «қазақ университеті», 2000.
Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей среды. Алма-Ата, «Ана тілі»,
1991.
Байтулин И.О. Экология Казахстана. Алматы, 2003.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология. Учебник. Ростов на Дону, 2008.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология в вопросах и ответах. Учебное
пособие. Ростов на Дону, 2008.

44. Эдафобионттар қай ортада тіршілік етеді:

Тест сұрақтары:
Эдафобионттар қай ортада тіршілік етеді:
A) Құрлықта.
B) Мұхитта.
C) Өзен, көлдерде.
D) Топырақ ортасында.
E) Құрлық-әуеде.
F) Ағза ішілік ортада

45. Сабақтың сауалнамасы

1. Су тіршілік ортасында мекендеушілер.
2. Нектондар қайда тіршілік етеді.
3. Аэробионттар қайда өмір сүреді.
4. Бентостар дегеніміз.
5. Топырақ ортасында мекендеушілерді ата.

46. Тақырып №3 Даралар экологиясы – аутэкология. Экологиялық факторлар және олардың әсер ету заңдылықтары

Дәріс жоспары:
1. Экологиялық факторлардың маңыздылығы.
2. Экологиялық факторлардың жіктелу классификациясы.
3. Ағзалардың бейімделушілігі Мончадский бойынша
экологиялық топтарға бөліну.
4. Антропогендік фактордың жағымсыз әрекеттері.

47. Аутэкология - особьтар экологиясы. Аутэкология бір түрдің өкілінің (особьтың) қоршаған ортамен өзара қарым- қатынасын

зерттейтін экологияның бір бөлімі. Басқаша
айтқанда, осы организмге қоршаған орта факторларының әсерін және
оларға осы особьтың табиғи реакцияларын зерттейді.экологиясы.
Организмге әсер ететін кез-келген орта жағдайларын немесе орта
компоненттерін экологиялық факторлар деп атайды.

48.

Абиотикалық факторлар
Климаттық фактор: (Температура, жарық, ауа қысымы, жел,
ылғалдылық т.б.)
Гидрографикалық фактор: (Судың тұздылығы, тереңдігі,
тұнықтығы, теңіз, өзен, көл, мұхит т.б.)
Эдафикалық (топырақ) фактор: (Топырақтың сапасы, химиялық
құрамы, тығыздығы, механикалық құрылымы,)

49.

Биотикалық факторлар
Түрішілік
- бәсекелестік
- демографиялық
- этологиялық (мінез-құлық)
Түраралық
- аменсализм
- жыртқыштық
- мутуализм
- симбиоз
- паразитизм
- нейтрализм

50.

Антропогендік факторлар – адамның қатысуымен
қоршаған ортаға, организмдердің тіршілігіне немесе
өсімдіктер мен жануарларға тікелей әсер ету.

51.

Ю.Либихтың минимум заңы
• 1840 жылы Ю.Либих минимум заңын негіздеді.
• Минимум заңы бойынша ағзалардың төзімділігі оның
экологиялық қажеттілігінің тізбегінде ең әлсіз звеносымен,
яғни экологиялық минимумымен анықталады.
• Экологиялық факторлардың тек жетіспеуі (минимум) ғана
емес, оның артық мөлшері де (максимум) ағзалардың тіршілік
әрекеттерін шектейді. Сондықтан бұл заңды шектеуші
факторлар заңы деп те атайды.

52. Шелфордтың толеранттық заңы

- Бұл заң 1913 жылы ғылымға енгізілді;
Ағзалардың белгілі бір экологиялық
факторларға төзімділік шегі болады.
-Толеранттылық латын тілінен аударылғанда
“төзімділік” деген мағынаны береді;
- Экологиялық фактордың минимум ғана емес,
оның максимумы да шектеуші бола алады
-

53.

Шелфорд бойынша фактордың ағзаға әсері
(экологиялық воленттілігі)

54.

Шелфордтың толеранттық заңы бойынша барлық
ағзалар екі экологиялық топқа бөлінеді:
Эврибионтты ағзалар - экологиялық валенттілігі жоғары
немесе төзіміділік шегі кең ағзалар;
- Эвритермді (жоғары температураға шыдамды ағзалар)
- Эврифотты (жарыққа шыдамды ағзалар)
- Эврифагты (қоректену көзі көптүрлі ағзалар)
Стенобионтты ағзалар - экологиялық валенттілігі төмен
немесе төзіміділік шегі тар ағзалар;
- Стенотермді (жоғары температураға шыдамсыз ағзалар)
- Стенофотты (жарықты көп қажет етпейтін ағзалар)
- Стенофагты (қоректену көзі шектеулі ағзалар)

55.

ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ЖҮЙЕСІ
(А. С. Мончадский бойынша)
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ФАКТОРЛАР
І ретті мерзімді
(температура,
жарық, су тасу,
судың қайтуы
және т.б.)
ІІ ретті мерзімді
(ауаның
ылғалдылығы,
судағы оттегінің
құрамы, судың
лайлануы,
тұздылық
және
т.б.)
мерзімсіз
(қатты дауылды
желдер,
найзағай,
жер
сілкіністері,
табиғи
өрттер
және т.б.)

56.

Негізгі әдебиеттер :
Бейсенова Ә.Б. Экология және табиғатты тиімді пайдалану. Оқу құралы.
Алматы, 2004.
Сағымбаев Ғ.Қ. Экология негіздері. Оқу құралы. Алматы, 1995.
Оспанова Г., Бозшатаева. Экология. Оқу құралы. Алматы, 2000.
Қуатбаев А.Т. Жалпы экология. Оқулық. Алматы, 2008.
Бродский А.К. Жалпы экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы.
Алматы,«Ғылым», 1997, қаз.ауд. Көшкімбаев Қ.С.
Қосымша әдебиеттер :
Биғалиев А.Б., Кәкімов Ж.Т. Экологиялық ұғымдардың түсіндірме сөздігі.
Әдістемелік оқу құрал. Алматы, 2002.
Мәмбетқазиев Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат қорғау. Оқу құралы. Алматы,
«Қайнар», 1990.
Жамалбеков Е.Ү., Білдебаева Р.М. Жалпы топырақтану және топырақ
географиясы мен экологиясы. Алматы, «қазақ университеті», 2000.
Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей среды. Алма-Ата, «Ана тілі»,
1991.
Байтулин И.О. Экология Казахстана. Алматы, 2003.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология. Учебник. Ростов на Дону, 2008.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология в вопросах и ответах. Учебное
пособие. Ростов на Дону, 2008.

57.

Тест сұрақтары:
Абиотикалық факторлар:
A) Түраралық паразитизм
B) Жарықтың ағзаларға әсері +
C) Түрішілік паразитизм
D) Агрессия
E) Қорықтарды ұйымдастыру
F) Төмен температураның өсімдіктерге
әсері+

58. Сабақтың сауалнамасы

• Аутэкология ұғымы туралы түсінік.
• Экологиялық факторлардың
классификациясы.
• Ю.Либихтың минимум заңы және
В.Шельфордтың толерантық заңын
түсіндір.
• Ағзалардың бейімделушілігі Мончадский
бойынша экологиялық топтарға бөлінудің
мәні неде.
• Эврибионтты және стенобионтты ағзалар
дегеніміз.

59.

Тақырып №4 Демэкология – популяциялық экология
Дәріс жоспары:
1. Популяция туралы жалпы мағлұмат.
2. Популяцияның құрылымы мен түрлері.
3. Популяцияның статистикалық және динамикалық
сипаттамалары.

60.

Популяция туралы түсінік.
Демэкология - популяцияларды, олардың
динамикалық және статистикалық
сипаттамаларын, популяцияның жастық және
жыныстық құрамын және даралардың
тіршілік ету формалары мен түрішілік
қарым-қатынастарын зерттейтін экологияның
бөлімі.
Демэкология бөлімін ұсынған ғалым Ч.Элтон
1927 жылы.

61.

Популяция мағынасы.
Популяция (лат. тілінен аударғанда populus халық, тұрғындар дегенді білдіреді)
Популяция терминін ғылымға 1903 ж австрия
ғалымы А. Иогансен енгізген.

62.

Популяция анықтамасы.
Популяция дегеніміз бір-бірімен өзара қарымқатынаста болатын, бір ареалда мекендейтін, бір
түрге жататын даралар тобы.

63.

Популяция құрылымы
Тығыздығы
Жалпы саны
Ареалы
Популяция
Өсу темпі
Жастық құрамы
Жыныстық құрамы
Туылымы
Өлімі

64.

Популяции саны – бұл бір белгілі ауданда
немесе көлемде даралардың жалпы саны.

65.

Популяцияның тығыздығы - бір аудан немесе
көлемнің бірлігінде даралардың саны немесе
биомассасымен анықталады.

66.

Популяциялар көлемі бойынша 3 түрге бөлінеді:
Жергілікті (элементарлы) популяция, немесе микропопуляция, - бұл
біркелкі территорияның кішкентай бір бөлігін алып жатқан бір түрге
жататын даралар жиынтығы.
Экологиялық популяция жергілікті популяциялардың жиынтығы
ретінде қалыптасады. Осы популяция биогеоценоздың территориясын
алып тұрады.
Географиялық популяция географиялық біртекті жағдайлармен
территорияда мекен ететін даралар тобын қамтиды. Бірнеші экологиялық
популяциялардан тұрады.

67.

68.

Популяция түрлері
Қалыпты популяция - барлық жастағы даралар
саны тең болады.
Регрессивтік популяция – кәрі даралар саны
көп болады.
Инвазивтік популяция - жас даралар саны көп
болады.

69.

Популяция динамикасы
Популяция динамикасы дегеніміз популяция санының
белгілі шекте ауытқып отыруы. Ол бір-біріне қарама-қарсы
екі процеспен анықталады – туылым және өлім.
Популяция динамикасының екі түрі бар:
Даралар санының тығыздығына байланысты түрі биотикалық факторларға тәуелді. Бұл жағдайда особьтар
санының өсуі түрі J- тәрізді қисықпен жүреді: Мұндай өсу
түрін экспоненциалдық деп аталады.
Даралар санының тығыздығына байланысты емес түрі даралар саны жоғарғы өлім-жітіммен сипатталады.
Бұл жағдайда даралар санының өсуі S-тәрізді қисықпен
сипатталады. Мұндай қисықты логистикалық деп
аталады.

70.

Популяция туралы түсінік.
Демэкология - популяцияларды, олардың
динамикалық және статистикалық
сипаттамаларын, популяцияның жастық және
жыныстық құрамын және даралардың
тіршілік ету формалары мен түрішілік
қарым-қатынастарын зерттейтін экологияның
бөлімі.
Демэкология бөлімін ұсынған ғалым Ч.Элтон
1927 жылы.

71.

Негізгі әдебиеттер :
Бейсенова Ә.Б. Экология және табиғатты тиімді пайдалану. Оқу құралы.
Алматы, 2004.
Сағымбаев Ғ.Қ. Экология негіздері. Оқу құралы. Алматы, 1995.
Оспанова Г., Бозшатаева. Экология. Оқу құралы. Алматы, 2000.
Қуатбаев А.Т. Жалпы экология. Оқулық. Алматы, 2008.
Бродский А.К. Жалпы экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы.
Алматы,«Ғылым», 1997, қаз.ауд. Көшкімбаев Қ.С.
Қосымша әдебиеттер :
Биғалиев А.Б., Кәкімов Ж.Т. Экологиялық ұғымдардың түсіндірме сөздігі.
Әдістемелік оқу құрал. Алматы, 2002.
Мәмбетқазиев Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат қорғау. Оқу құралы. Алматы,
«Қайнар», 1990.
Жамалбеков Е.Ү., Білдебаева Р.М. Жалпы топырақтану және топырақ
географиясы мен экологиясы. Алматы, «қазақ университеті», 2000.
Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей среды. Алма-Ата, «Ана тілі»,
1991.
Байтулин И.О. Экология Казахстана. Алматы, 2003.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология. Учебник. Ростов на Дону, 2008.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология в вопросах и ответах. Учебное
пособие. Ростов на Дону, 2008.

72. Демэкология бөлімін ұсынған ғалым:

Тест сұрақтары:
Демэкология бөлімін ұсынған ғалым:
A) Ю.Либих.
B) Э.Геккель.
C) Ч.Элтон.
D) В.И.Вернадский.
E) Г.Ф.Морозов.
F) Н.Ф.Реймерс

73. Сабақтың сауалнамасы

1.Популяция туралы жалпы мағлұмат.
2.Популяцияның құрылымы мен түрлерін ата.
3.Популяцияның статистикалық және
динамикалық сипаттамаларына түсініктеме бер.
4. Қалыпты популяция дегеніміз қандай
популяция.
5. Популяцияның тығыздығына сипаттама бер.

74.

Тақырып №5 Популяциялық экология - демэкология. Популяциядағы
даралардың өзара қарым-қатынастары.
Дәріс жоспары:
1. Популяциядағы жануарлардың өзара тиімді түрішілік
және түраралық байланыстары.
2. Жануарлар популяциясының топ құрып тіршілік ету
түрлері туралы сипаттама.
3. Популяциялық гомеостаз – популяцияның санын
реттеу.

75.

Түрішілік байланыстар
Түрішілік паразитизм – бұл өз түріне жататын дараның денесінің
үстінде немесе ішінде тіршілік ету. Эктопаразитизм және
эндопаразитизмді ажыратады.
Канибализм – жануарлардың кейбір түрлерінің өз ұрпақтарымен
қоректенуі.

76.

Түрішілік агрессия - бұл өз түріне жататын дараларды
қырып-жоюмен сипатталатын байланыс түрі.

77.

Түрішілік бәсекелестік – дегеніміз бір түрге жататын
организмдердің өзара қорек, тұрағы, көшбасшылыққа таласу т.б.
жағдайындағы қарым-қатынастарының көрінісі.

78.

Жыртқыштық – қорек, аумақ, т.б. ресурстар үшін бірін-бірі
өлтіру, қуу, жеу арқылы көрініс береді. Жыртқыштық түрлер
арасында болатын қарым-қатынастардың ең жоғарғы формасы.
Түраралық бәсекелестік – дегеніміз екі түрге жататын
организмдердің өзара қорек, тұрағы, т.б. ресурстардың
жетіспеушілік жағдайына байланысты қарым-қатынастарының
көрінісі.

79.

Паразитизм – бір түр өкілінің екінші бір түр өкілін қорек немесе
тіршілік ортасы ретінде пайдалану арқылы тіршілік етуі.
Қан сорғыш бит және афелинус жәндігі

80.

Комменсализм – бір түрдің қоректік қалдығымен екінші организм қоректене
отырып оған ешбір зиян келтірмейді. (мысалы; гиеналар арыстандардың ұстаған
жемтігінің арқасында қоректенеді, немесе ірі балықтардың желбезегінде ұсақ
балықтар қоректенуін жатқызуға болады.)
Амменсализм – бір популяция үшін қолайсыз болып табылатын өзара
қатынастар. Мысалы, зең саңырауқұлақтарының бактериялармен қатынасы.
Мутуализм – әр түрге жататын организмдердің бір-біріне қолайлы
жағдай туғыза отырып селбесіп тіршілік етуі.
Мутуализм – әр түрге жататын организмдердің бір-біріне қолайлы
жағдай туғыза отырып селбесіп тіршілік етуі.

81.

Популяцияның этологиялық немесе мінез-құлықтық құрылымы.
Популяцияда даралар тіршілік жағдайлары мен өзіндік жеке
ерекшеліктері бойынша бірнеше тіршілік күйлерін кешеді:
Жеке дара – жекелеген түрлердің негізгі популяциядан ауытқуы,
оқшауланған тіршілік күйін кешуі. Тек белгілі бір жағдайларда ғана (көбею
кезінде) уақытша жұп құрып, оңашалану.
Жұп құру – аналық және аталық екі дараның көбею кезінде, ұрпақ
қалдыру кезінде жұптасып, қалған өмірлерін бірге өткізуі. Әдетте жұп
құрайтын даралар ұрпақтарына қамқорлық көрсетпейді.
Жанұя – жұп құрудың күрделі түрі, яғни ата-аналық жұптар ұрпақтарын
жарыққа шығарғаннан кейін де, ұрпақтары өсіп-өніп жетілгеннен кейін де
оларға қамқорлық көрсетеді, бірге өмір сүреді.

82.

Ата-аналық жұп - қысқа немесе ұзақ уақытқа, ал кейбір түрлерде - өмір
бойына құрылу мүмкін. Әдетте, жұп құратын даралар ұрпақтары өскен
кезде оларға қамқорлық көрсетпейді (мысалы, аққу, көгершін).

83.

Отбасылық тіршілік ету – Ұрпақтары өсіп-жетілгеннен кейін де
оларға қамқорлық көрсетеді, бірге өмір сүреді. (мысалы,
Пингвиндер, аюлар). Отбасылардың түрлері: аналық, аталық, аралас.

84.

Топтасып өмір сүру формасы
ҚАУЫМ – ҰЗАҚ УАҚЫТҚА ЖАНУАРЛАРДЫҢ ҚҰСТАРДЫҢ
ТОПТАСУЫ. ҚАУЫМНЫҢ ЕКІ ТҮРІ БАР: ЖАЙ ҚАУЫМ (МЫСАЛЫ,
ШАҒАЛАЛАР) ЖӘНЕ КҮРДЕЛІ ҚАУЫМ (АРАЛАР,
ҚҰМЫРСҚАЛАР).

85.

ҮЙІР –ЖАНУАРЛАРДЫҢ УАҚЫТША БІРІГУІ. МЫСАЛЫ: ҚОНЫС
АУДАРУ, АШТЫҚ КЕЗІНДЕ, ШАБУЫЛ ЖАСАУ. (МЫСАЛЫ
ҚАСҚЫРЛАР, ҚҰСТАР, БАЛЫҚТАР). ҮЙІРЛЕРДІҢ ЕКІ ТҮРІ БОЛАДЫ:
КӨШБАСШЫСЫ БАР ЖӘНЕ КӨШБАСШЫСЫСЫЗ.

86.

ТАБЫН – ҮЙІРМЕН САЛЫСТЫРҒАНДА ҰЗАҚ УАҚЫТҚА ЖӘНЕ
ТҰРАҚТЫ ЖАНУАРЛАРДЫҢ БІРІГУІ. (МЫСАЛЫ: АНТИЛОПА
ГНУ, ЛАБРАДОР ТҮБЕГІНДЕГІ КАРИБУ БҰҒЫЛАРЫ)

87.

Популяция ареалының көлемі көбінесе даралардың
қозғалу қабіліттілігімен немесе жеке белсенділіктің
радиусымен анықталады.
Космополиттер – жер шарының тірі ағзалар тіршілік
ететін облыстарының көбісінде кездесетін жануарлар мен
өсімдіктер түрлері.
Убиквисттер – ортаның әртүрлі жағдайларында тіршілік
ете алатын, ареалдары үлкен болып келетін кең экологиялық
валенттілікпен жануарлар мен өсімдіктер түрлері.
Эндемиктер – ареалдары кішкентай шектеулі болып
келетін жануарлар мен өсімдіктер түрлері.

88.

Популяцияның гомеостазы
Популяция санының бір деңгейде ұстай тұруы немесе
қалыпты жағдайда болуы популяцияның гомеостазы деп
аталады.

89.

Негізгі әдебиеттер :
Бейсенова Ә.Б. Экология және табиғатты тиімді пайдалану. Оқу құралы.
Алматы, 2004.
Сағымбаев Ғ.Қ. Экология негіздері. Оқу құралы. Алматы, 1995.
Оспанова Г., Бозшатаева. Экология. Оқу құралы. Алматы, 2000.
Қуатбаев А.Т. Жалпы экология. Оқулық. Алматы, 2008.
Бродский А.К. Жалпы экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы.
Алматы,«Ғылым», 1997, қаз.ауд. Көшкімбаев Қ.С.
Қосымша әдебиеттер :
Биғалиев А.Б., Кәкімов Ж.Т. Экологиялық ұғымдардың түсіндірме сөздігі.
Әдістемелік оқу құрал. Алматы, 2002.
Мәмбетқазиев Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат қорғау. Оқу құралы. Алматы,
«Қайнар», 1990.
Жамалбеков Е.Ү., Білдебаева Р.М. Жалпы топырақтану және топырақ
географиясы мен экологиясы. Алматы, «қазақ университеті», 2000.
Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей среды. Алма-Ата, «Ана тілі»,
1991.
Байтулин И.О. Экология Казахстана. Алматы, 2003.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология. Учебник. Ростов на Дону, 2008.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология в вопросах и ответах. Учебное
пособие. Ростов на Дону, 2008.

90. Демэкология зерттейді: A) Популяцияларды + B) Түраралық қарым-қатынастарды C) Бірлестіктерді D) Дараны E)Түрішілік

Тест сұрақтары:
Демэкология зерттейді:
A) Популяцияларды +
B) Түраралық қарым-қатынастарды
C) Бірлестіктерді
D) Дараны
E)Түрішілік қарым-қатынастарды +
F) Ортаның абиотикалық факторларын

91. Сабақтың сауалнамасы: 1.Популяциядағы жануарлардың өзара тиімді байланыстары қандай. 2. каннибализм термин мағынасын түсіндір.

3.Жануарлар популяциясының топ құрып тіршілік
ету түрлері туралы сипаттама бер.
4. Космополиттер дегенімізді түсіндіріп бер.
5.Популяциялық гомеостаз – популяцияның санын
реттеу дегеніміз.

92.

Тақырып №6 Қауымдастық экологиясы -синэкология
Дәріс жоспары:
1. Синэкология зерттеу обьектілеріне жалпы сипаттама.
2. Биогеоценоздардың қоректік тізбектер түрлері.
3.Биоценоздағы биотикалық түраралық қарым-қатынас
түрлері.

93.

Бірлестік дегеніміз - белгілі бір мекен ету аймағын
қамтитын түрлердің (популяциялардың) жиынтығы.
Биоценоз – белгілі бір аумақтағы барлық
бірлестіктердің жиынтығы (фитоценоз, зооценоз,
микробиоценоз, микоценоз).
Биотоп – бірлестіктің, яғни биоценоздың мекен
ететін абиотикалық факторлардан құралған тіршілік
ортасы.

94.

Биогеоценоз
–
үнемі
қозғалыста,
дамуда,
диалектикалық
бірлестікте
болатын,
өзіндік
ерекшеліктері бар, өзара байланыста және қоршаған
ортамен зат, энергия алмасулары орын алатын, жер
бетінің белгілі бөлігін қамтитын бірыңғай табиғат
құбылыстары мен олардың жиыны (атмосфера, тау
жыныстары, өсімдіктер әлемі, жан-жануарлар
дүниесі және микроорганизмдер). Биогеоценоз
терминін 1942 жылы В.Н.Сукачев ұсынған.

95.

БИОГЕОЦЕНОЗ
БИОЦЕНОЗ
ФИТОЦЕНОЗ
ЗООЦЕНОЗ
МИКРОБИОЦЕНОЗ
МИКОЦЕНОЗ
БИОТОП
(ГЕОЦЕНОЗ)
КЛИМАТОТОП
АЭРОТОП
ГИДРОТОП
ЭДАФОТОП
АБИОТИКАЛЫҚ
Факторлар

96.

ЭКОЛОГИЯ және ТҰРАҚТЫ ДАМУ
«Экожүйе» және «биогеоценоз» түсініктері, ұғымы
жөнінен өзара жақын болғанымен, синоним болып
табылмайды. Алғаш рет ғылымға экожүйе терминін
1935 жылы ағылшын ғалымы Тенсли енгізді.
Экожүйе – дегеніміз іштей және сырттай үздіксіз зат
және энергия айналымы болатын, өлшемсіз, жанды
және жансыз компоненттерден құралған тұрақты
жүйе.

97.

БИОГЕОЦЕНОЗДЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ
(ЭКОЖҮЙЕЛЕР)
ЗАТ, ЭНЕРГИЯ, АҚПАРАТ

98.

Экожүйенің негізгі компоненттері
1 бейорганикалық заттар
4 продуценттер
2 органикалық заттар
5 консументтер
3 тіршілік орталары
6 редуценттер
Биогенді заттар
Редуценттер (бактериялар,
саңырауқұлақтар)
Продуценттер
(өсімдіктер)
Консументтер
(өсімдікқоректі, жыртқыш жануарлар)

99.

Топикалық байланыс-бір түрдің тіршілік ортасының
физикалық не химиялық жағдайларының екінші бір
тірдің тіршілік әрекеттерінің нәтижесінде өзгеруі;
Форикалық байланыс – бір организмнің басқа
организмдердің қатысымен орын ауыстыруы;
Фабрикалық
байланыс-бір
организмнің
өз
қажеттіліктеріне,
құрылыс
салуына
басқа
организмдердің дене бөліктерін, дене мүшелерін не
тіршілік өнімдерін пайдалануы;
Трофикалық байланыс-бір организмнің екінші бір
организммен, не оның дене бөліктерімен, не оның
тіршілік өнімдерімен қоректенуі.

100.

Продуценттер (бірінші ретті өнімді өндірушілер) –
автотрофты организмдер – органикалық заттармен
қамтамасыз ететін жасыл өсімдіктер жинағы;
Консументтер (лат. тілінен consumo-пайдалану) –
гетеротрофты организмдер, продуценттер түзген
органикалық заттармен қоректенеді (жануарлар,
кейбір микроорганизмдер, жәндікқоректі өсімдіктер).
Консументтер
І-ретті
(шөпқоректі)
–
продуценттермен қоректенетіндер;
ІІ-ретті (жануарқоректі, жыртқыштар) – І-ретті
консументпен қоректенетіндер;

101.

ІІІ-ретті (көпқоректі) – продуценттермен де, І-ІІретті консументтермен де, редуценттермен де
қоректенетіндер (адам) деп өзінера бөлінеді.
Редуценттер немесе деструкторлар (лат. тілінен
reducentis-қалпына
келтіруші,
destructos
ыдыратушы) органикалық затарды бейорганикалық
заттарға
дейін
ыдыратушы,
гетеротрофты
қоректенетін организмдер.

102.

ЭКОЛОГИЯ және ТҰРАҚТЫ ДАМУ
ҚОРЕКТІК ТІЗБЕКТЕР
А) Жайылымд ық тізб е к
Б) Детриттік тізб е к
В) Қоре ктік тізб е к
Өлі органикалық зат
Микро о рганизмд е р
(бактриялар,
саңырауқұлақтар)
Ұсақ жануарлар
(детрито ф агтар)
Детрито ф агтард ың
жыртқыштары

103.

Биотикалық қарым-қатынастар:
[-, -] бәсекелестік- өзара кері әсер ету түрі;
[+, +] мутуализм немесе симбиоз - өзара жағымды әсер ету түрі;
[+, -] жыртқыштық не паразатизм – жағымды-жағымсыз әсер
түрі;
[0, 0] нейтрализм - өзара бейтарап әсер түрі
[0, -] аменсализм – біріне бейтарап, біріне кері әсер түрі;
[0, +] комменсализм – біріне бейтарап, екіншісіне жағымды әсер
түрі.

104.

Түраралық қарым-қатынастар
(гетеротиптік әрекеттер)
Түраралық қарымқатынас тард ың түрі
А түрі
В түрі
Мыс ал
Бәс екелес тік
Протокоо пе рация
Жыртқыштық
Шартты белгілер:
(+) – жағымды әсер; (-) – жағымсыз әсер; 0 – аталған түрге әсері жоқ

105.

- Микроэкожүйе
- Мезоэкожүйе
Экожүйенің деңгейлері:
- Макроэкожүйе
- Ғаламдық экожүйе
Тоған экожүйесі
1 – фитопла нктон (продуце нтте р);
6, 7 – са протрофта р
2 – зоопла нктон (І ретті консуме нтте р);
3, 4 – ІІ ретті консуме нтте р
(І қата рлы жыртқышта р);
8 – жағалаулық өсімдіктерде гі жәндіктер;
5 – ІІІ ретті консуме нтте р
(ІІ қата рлы жыртқышта р);
9 – органикалық және бе йорганикалық затта р.

106.

ЖАСАНДЫ ЭКОЖҮЙЕЛЕР
А)
Флоуре сце нтті шамда р
Зер т ханал ы қ
Мақта арқылы
газ алма су
Культуралы
лы
Культура
орта
ның
деңгейі
ңгейі
орта ның де
Культура лы
орта ның де ңгейі
Бактерияла р, ба лдырла р, ұса қ ша ян
“Желінуде н қорғау”Бактерияла р, ба лдырла р, са ңыра уқұла қтар ме н
қара па йымдыла р
(таза екпе егу арқылы алынған)
(ағынды сула рдың тұнба сына н алып егу
Ғар ы шт ы қ кеме
арқылы алынған)
Қалдықта р
Отте гі
Су
Қоре к
1 нұсқа: АШЫҚ ЖҮЙЕ
2 нұсқа: ТҰЙЫҚ ЖҮЙЕ

107.

ЖАЛПАҚ ЖАПЫРАҚТЫ ОРМАНҒА ТӘН БІРЛЕСТІКТІҢ
ТІК БАҒЫТТАҒЫ ҚҰРЫЛЫМЫ
Ағаштар ярус ы
(5-20 м және од ан жоғары)
Бұталар ярус ы
(2-5 м және од ан жоғары)
Шөптесінд і ярус
(0-2 м және од ан жоғары)
Топырақ беті ярус ы
(топырақ бетіне н 3 см-ге де йің)
Төсемік.
Егістік
қабаты
(төменгі
органикалық ярус).
Топырақасты
(жел
қағатын
тамырлы
жыныс ).
Тамыр аймағы
Өсімдіктің доминантты түрі, мысалға, емен. Құстар,
мысалға, торғай, әнші барпылдақ, қызыл орман құсы,
үлкен сары шымшық, лазоревка, сойка, тоқылдақ, кәдімгі
поползень, кәдімгі пищуха. Қысқы тұттың дернәсілд ері
(жұлд ызқұрттар). Сұр тиін. Жәнд іктер.
Долана, шомырт, қызыл тал, бузина, кәдімгі бүрген,
итмұрын. Құстар, зарянка, қара барпылдақ, горихвостка,
тоқылд ақ, кәд імгі поползе нь. Сұр тиін. Жәнд іктер.
Шөптер, аласа орманды өсімдіктер, ағаштардың жас
шыбықтары, папоротниктер. Құстар, славкалар, крапивницалар, сары шымшық-московка, орман завирушкасы.
Бұлан, құралай елік. Көбелектер, аралар, сона, қан
со рғыш жәнд іктер, қоңызд ар.
Ұсақ секіруші шөптер арасындағы омыртқасыздар,
шыбын-р,
қоңыздар,
өрмекшілер,
құмырсқалар,
жерқазарлар. Орман тышқандары. Қыналар, мүктер,
алас
а шөптер.
Өлі және
шіріп жатқан организмд е р.
Ре д уце нттер (бактериялар ме н саңырауқұлақтар).
Жауын құрттары, жұлд ызқұрттар, шыб ынд ард ың де рнә сілд
Қи қоңызд ар, өлексе қоңызд ар, ерінаяқты екіқос аяқтылар,
Мокрицалар, кене ле р, нематод тар. Көртышқанд ар.
Қоянд ард ың, бо рс ықтард ың, түлкілерд ің інд е рі.

108.

Гомеостаз және экожүйенің сукцессиясы.
Экологиялық жүйелердің ішкі және қозғалыстағы
тұрақты тепе-теңдік күйі гомеостаз деп аталады.
Кез-келген
экологиялық
жүйенің
басты
шарттарының бірі – осы гомеостатикалық күй.
Табиғи экожүйе қозғалысты – тұрақты тепе-теңдік
күйінде болғанымен, ол уақыт өткен сайын
жайлап, тұрақты түрде біртіндеп өзгеріске
ұшырайды.
Бұл
өзгеріс,
ең
алдымен
биогеоценоздық тіршілік иелеріне қатысты
жүреді. Осындай, биоценоздың орны екінші бір
биоценозбен алмасуы – сукцессия деп аталады.

109.

ЭКОЛОГИЯЛЫҚ СУКЦЕССИЯ
(И.Н.Пономо ре ва бо йынша)

110.

ЭКОЛОГИЯ және ТҰРАҚТЫ ДАМУ
ТРОФИКАЛЫҚ ДЕҢГЕЙЛЕР ЖӘНЕ
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ПИРАМИДА
Үшінші ретті
конс уме нтте
р
Екінші ретті
конс уме нтте
р
Бірінші ретті
конс уме нтте
р
Прод уце нтте
р
ІІ ретті
жыртқышта
р
І ретті
жыртқыштар
өс імд ікқоректі
жануарлар
өс імд іктер

111.

ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ПИРАМИДАЛАР
(Ч. Элто н, 1927 ж.)
1. САНДАР ПИРАМИДАСЫ (д аралар саны /м 2)
2. БИОМАССАЛАР ПИРАМИДАСЫ (биомас саның құрғақ салмағы,
г/м2 )
3. ЭНЕРГИЯЛАР ПИРАМИДАСЫ (Дж/м2 • жыл)

112.

Экологиялық жүйенің негізгі
қасиеттері:
- тұрақтылығы: резистентті және икемді;
- өзінің тепе-теңдігін сақтауы (гомеостаз)
- ашық жүйелілігі;
- өзін-өзі қалыптастыра алуы;
- ғаламдық өнім құруға және ыдыратуға
қатысуы;
- өзін-өзі тазартуы.

113.

Негізгі әдебиеттер :
Бейсенова Ә.Б. Экология және табиғатты тиімді пайдалану. Оқу құралы.
Алматы, 2004.
Сағымбаев Ғ.Қ. Экология негіздері. Оқу құралы. Алматы, 1995.
Оспанова Г., Бозшатаева. Экология. Оқу құралы. Алматы, 2000.
Қуатбаев А.Т. Жалпы экология. Оқулық. Алматы, 2008.
Бродский А.К. Жалпы экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы.
Алматы,«Ғылым», 1997, қаз.ауд. Көшкімбаев Қ.С.
Қосымша әдебиеттер :
Биғалиев А.Б., Кәкімов Ж.Т. Экологиялық ұғымдардың түсіндірме сөздігі.
Әдістемелік оқу құрал. Алматы, 2002.
Мәмбетқазиев Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат қорғау. Оқу құралы. Алматы,
«Қайнар», 1990.
Жамалбеков Е.Ү., Білдебаева Р.М. Жалпы топырақтану және топырақ
географиясы мен экологиясы. Алматы, «қазақ университеті», 2000.
Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей среды. Алма-Ата, «Ана тілі»,
1991.
Байтулин И.О. Экология Казахстана. Алматы, 2003.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология. Учебник. Ростов на Дону, 2008.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология в вопросах и ответах. Учебное
пособие. Ростов на Дону, 2008.

114. Түрішілік қарым-қатынас түрлері: A) Симбиоз B) Түрішілік бәсекелестік + C) Түраралық бәсекелестік D) Түраралық эктопаразитизм

Тест сұрақтары
Түрішілік қарым-қатынас түрлері:
A) Симбиоз
B) Түрішілік бәсекелестік +
C) Түраралық бәсекелестік
D) Түраралық эктопаразитизм
E) Агрессия +
F) Аменсализм

115. САБАҚТЫҢ САУАЛНАМАСЫ: 1. Синэкологияның зерттеу обьектілеріне жалпы сипаттамаларын атап көрсет. 2. Биогеоценоздардағы қоректік

тізбектер түрлері.
3. Биоценоздағы биотикалық түраралық қарым-қатынас
түрлері.
4. Экологиялық жүйе туралы түсінік бер.
5. Экожүйедегі энергия ағымы және химиялық
элементтер айналымы дегеніміз.
6. Экологиялық пирамидалар түрлері қандай.
7. Экожүйенің тұтастығы мен тұрақтылығы дегеніміз.
8. Экологиялық сукцессиялар және оның түрлері.

116.

Тақырып №7 Экожүйе және ондағы айналымдар жүйесі
Дәріс жоспары:
1. Экожүйенің энергетикалық балансы
2. Экожүйедегі энергия ағыны
3. Химиялық элементтердің айналымы
4. Термодинамика заңдарының экологиялық
жүйелерде орындалуы
5. Экожүйедегі энергия алмасуы (1 % және 10%
ережесі)
6. Экологиялық пирамидалар
7. Экологиялық қауымдастықтар мен экожүйелердің
биологиялық өнімділігі
8. Экожүйелердің тұтастығы мен орнықтылығы

117.

Экожүйенің энергетикалық балансы
В.И. Вернадскийдің биосферадағы тіршіліктің тұрақты дамуы, ондағы тірі
заттардың (биогенді) табиғаттағы үздіксіз айналымы жемісінің нәтижесі
екенін айтқан болатын .
Өйткені, тірі заттардың элеметтері қоршаған табиғи ортаға түсіп, одан соң
тірі организмдер арқылы қайтадан айналымға ауысатыны белгілі.
Осылайша әрбір элемент тірі организмдерді әлденеше рет пайдаланып
отырады.
Соның нәтижесінде жер бетінде тіршіліктің дамуы үнемі даму үстінде жүзеге
асып, биоценоздағы биогенді айналымынды жүзеге асырады.
Бірақ та, заттардың биогенді айналымын абсолютті тұрғыда деп түсінбеу
керек.
Себебі, айналымдағы заттар бір трофикалық деңгейден екіншісіне өткен
кезде әлсін-әлсін зат айналымына түсіп үздіксіз қайталанып отырады.
Нәтежесінде жер шарында органикалық заттардың қоры (торф, көмір,
мұнай, газ, жаңғыш сланц) жинақталады.
Бұл қорлар да өз кезегінде жұмсалып, қайтадан айналымға түсіп , зат
айналымының үздіксіз (шексіз) үдерісін жалғастырып жатады.

118.

Экожүйедегі энергия ағыны
Биогенді айналымның негізгі көзі жер
бетінде жасыл өсімдіктердің пайда
болып, фотосинтез құбылысы
басталғаннан бастау алады. Мәселен,
атмосферадағы барлық оттегі тірі
организмдер арқылы (тыныс алу т.б.)
2000, көмір қышқыл газы 300, ал су 2
000 000 жылда бір рет өтіп отыратыны
дәлелденген.

119.

Жоғарыдағы әлемдік биологиялық айналым үшін энергия ауадай қажет.
Оның негізгі көзі – автотрофты (жасыл өсімдіктер ) ағзалар сіңіретін күн
радиациясы. Күн энергиясы биоценозда үнемі әрекет етеді. Күн
энергиясының, зат айналымының ерекшелігі сол, ол үнемі жұмсалып
отырады. Ал, зат айналымы тек бір деңгейден екінші деңгейге ауысып
отаратыны белгілі. Мысалы, күн энергиясының 30 % атмосферада
шашыраса, 20 % атмосфера қабатында сіңіріледі де, ал 50 % құрылық
және мұхиттар бетіне жылу ретінде сіңіріледі. Тек қана күн
энергиясының 0,1-0,2 % ғана биосфера шегіндегі жасыл өсімдіктер
үлесіне тиіп, әлемдік зат айналымын қамтамасыз етіп отырады. Оның
жартысы фотосинтез процесі кезінде өсімдіктердің тыныс алуына
жұмсалып, ал қалған бөлігі қоректік тізбектің желісін түседі.

120.

Биоценоздағы қоректік тізбектегі қоректің (азық) барлығы бірдей
ағзаның өсуіне немесе биомассаның жинақталуына жұмсалмайды.
Оның біразы ағзаның энергия қуатына: тыныс алу, қозғалу, көбею,
дене температурасын ұстап тұруға жұмсалады.
Сондықтан бір тізбектің биомассасы екнішісіне дейін толық
өңделмейді.
Егер ондай болған жағдайда табиғатта қор ресурсы таусылған болар
еді.
Осыған байланысты әрбір келесі қоректік тізбекке өткен сайын
азықтың биомассасы азайып отырады.
Нәтижесінде , бір трофикалық деңгейден екіншісіне өткен сайын
биомасса, сандық құрамы және энергия қоры азайып отыратыны
анықталған.
Бұл заңдылықты кезінде эколог Ч.Элтон зерттеп өзінің есімімен
«Элтон пирамидасы» деп атаған.

121.

Химиялық элементтердің айналымы:
Заттар айналымы 2 түрге бөлінеді:
1. Үлкен немесе геологиялық (құрлық пен
мұхит арасында)
2. Кіші немесе биологиялық (экожүйе ішінде)
Кіші зат айналым
геологиялық зат
айналымның бір
элементі болып
табылады.

122.

СУ АЙНАЛЫМЫ – ГЕОЛОГИЯЛЫҚ АЙНАЛЫМНЫҢ МЫСАЛЫ
(Р. Рикле ф с б ойынша)
СУ АЙНАЛЫМЫ – ГЕОЛОГИЯЛЫҚ АЙНАЛЫМНЫҢ МЫСАЛЫ
(Р. Рикле ф с бо йынша)
Атмос ф е рад ағы
с у б улары
Мұхиттың
б етіне
түс е тін
жауыншашын
Мұхит с уы
Булану жә не
транс пирация
Же лд ің ә с е ріне н
с у б уларының
таза
қозғалыс ы
Мұхиттың
б етіне н б улану
Құрлықтың
б етіне
түс е тін
жауыншашын
Беткі шайынд ы
жә не грунтты
с улар
Же р б етіне жақын жатқан
шө гінд і жыныс тард ағы с у

123.

БИОЛОГИЯЛЫҚ ЗАТ АЙНАЛЫМЫ
Күн
кө мір, мұнай, газд ар

124.

БИОСФЕРАДАҒЫ АЗОТ АЙНАЛЫМЫ
(П. Дювиньо мен М.Тангу бойынша)

125.

БИОСФЕРАДАҒЫ КӨМІРТЕГІ АЙНАЛЫМЫ
(Б. Болин бойынша, өзгерістер енгізілген)

126.

БИОСФЕРАДАҒЫ ФОСФОР АЙНАЛЫМЫ
(П. Дювиньо мен М.Тангу бойынша)

127.

БИОСФЕРАДАҒЫ КҮКІРТ АЙНАЛЫМЫ
(Н. Ф. Реймерс бойынша)

128.

СУ, ОТТЕГІ ЖӘНЕ КӨМІРҚЫШҚЫЛ ГАЗЫНЫҢ АЙНАЛЫМЫ
(К. Клауд пен А.Джибор бойынша)

129.

Термодинамика заңдарының экологиялық жүйелерде орындалуы
Биосфераның тіршілік етіп, дамуы үшін оған энергия қажет.
Биосферада энергия көздері жоқ және тек сыртқы көздерден келетін энергияны
пайдалануы мүмкін.
Биосфера үшін негізгі келетін көз Күн болып табылады.
Биосфера үшін Күннің көзі электромагнитті табиғаттың шашыраған сәулелі
энергиясы болып табылады.
Барлық нақты экожүйелер, Жердің биосферасына жинақталатын, оларды қоршаған
ортамен зат және энергия алмасатын ашық жүйеге жатады.
Энергия (гр. еnergeiа – қызмет) – тіршіліктің көзі, барлық табиғи және қоғамдық
жүйелердің басқаруының негізі мен құралы.
Энергия көмегімен адам өмірі мен басқа ағзалар үшін қажетті барлық қоректік заттар
өндіріледі.
Энергия заттың бір күйден екінші күйіне ауысуына мүмкіндік береді, зат айналымын
іске асырады және табиғатта жұмыстың барлық түрін өндіреді.
Энергия – дүниенің қозғаушы күші.
Термодинамиканың заңы табиғатта әмбебап әсер ете алады.
Күн энергиясының азықтық энергияға жасыл жапырақта жүретін
фотосинтез жолымен айналуы термодинамиканың екi заңының әрекетін
де көрсетеді және ол кез-келген жүйелер үшiн нақты болады.

130.

Экожүйедегі энергия ағыны

131.

Термодинамиканың бірінші заңы – энергия сақтау заңы:
- Энергия жасалмайды да және жойылмайды
да, ол бір формадан екіншісіне айналады.
- Айналған энергия нәтижесінде жұмсалған
энергияға қарағанда алынған энергия
ешқашан көп болмайды.
- Энергия жүйеден шыққан кезде басқа
формаға түрленеді.

132.

Термодинамиканың екінші заңы бекітеді:
Кез келген айналуда энергия біршама қолдануға жарамды
және ең оңай шашырайтын формаға ауысады.
Бұл заң тұжырымдайды: энергияның кез-келген айналымы
бастапқыда кеткен энергияға қарағанда оны көп
қабылдауына мүмкіндік бермейді, яғни Жердегі кез-келген
материалды нысан кез-келген физикалық, химиялық
немесе басқа өзгерістерде тек қана энергияны бір түрден
екінші түрге түрлендіруі мүмкін, бірақ оның пайда
болуына немесе жойылуына қол жеткізбеуі мүмкін.

133.

Экологиялық пирамидалар
Төменгі деңгейден жоғары деңгейге дейін белгілі
заңдылықпен азаяды, оны “пирамида ережесі” деп
атайды.
Егер энергияны, өндірілген өнімдерді, биомасса
немесе организмдер санын әрбір трофикалық
деңгейде үшбұрыш масштабында бейнелесек, онда
олардың орналасуында пирамида түріне ие болады.
Энергияның пирамида ережесі: энергия саны ағзада
болатын әрбір келесі трофикалық деңгейде, келесісіне
қарағанда мәні аз болып келеді.

134.

ЭКОЛОГИЯ және ТҰРАҚТЫ ДАМУ
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ПИРАМИДАЛАР
(Ч. Элтон, 1927 ж.)
1. САНДЫҚ ПИРАМИДА (даралар саны /м 2)
2. БИОМАССА ПИРАМИДАСЫ (биомассаның құрғақ салмағы, г/м2 )
3. ЭНЕРГИЯ ПИРАМИДАСЫ (Дж/м2 • жыл)

135.

Экологиялық пирамиданың негізгі 3 типі бар
Саны бойынша- сандық пирамида
организмдердің жеке сандық
көрсеткішін айқындайды
Салмағы бойынша – биомасса
пирамидасы- жалпы құрғақ салмақты
немесе «өнімділікті» анықтайды.
Энергия мөлшері бойынша – энергия
пирамидасы - энергия ағымының қуатын
немесе жылу энергиясын анықтайды.

136.

137.

Экологиялық пирамида (К. Вилли мен В. Детье, 1986).
Оң жақтағы сандар қоректік тізбектің әртүрлі деңгейіндегі
биомассаның қатынасын көрсетеді.

138.

Экологиялық қауымдастықтар мен экожүйелердің
биологиялық өнімділігі
Әрбір экожүйе белгілі өнімділігімен анықталады. Соңғысын уақыт
бiрлiгiмен заттың массасына салыстыра, яғни оны зат түзілу
(биомассаның) жылдамдығы ретінде қарастыра отырып бағалайды.
Жүйенің негізгі немесе бастапқы өнімділігі фотосинтез үдерісінде
продуценттермен Күннің сәулелі энергиясы сіңірілендегі
жылдамдық ретінде анықталады.
Мысалы, фотосинтез нәтижесінде бір жыл ішінде орманның өсімдік
ағзалары 1 га жерде 5 т органикалық заттар жасайды; бұл жалпы
бастапқы өнімділік. Экожүйемен жинақталған барлық заттар, тыныс
алуға кеткен заттың шегерiмiнен нақты таза бастапқы өнімділік
құрайды.

139.

Экожүйелердің тұтастығы мен орнықтылығы
Биоценоздардағы ағзалар тобының тәулік, жылдық,
маусымдық белсенділігі біркелкі емес.
Кейбір организмдер түнде белсенді келсе, кейбіреулері
керісінше болып келеді.
Сондықтан биоценоз құрамындағы түрлер сан және сапа
жағынан да үнемі ауытқып отырады.
Бұл жағдайда негізінен жер шарының климаттық
белдеулері мен табиғат аймақтарына да көп байланысты.

140.

Негізгі әдебиеттер :
Бейсенова Ә.Б. Экология және табиғатты тиімді пайдалану. Оқу құралы.
Алматы, 2004.
Сағымбаев Ғ.Қ. Экология негіздері. Оқу құралы. Алматы, 1995.
Оспанова Г., Бозшатаева. Экология. Оқу құралы. Алматы, 2000.
Қуатбаев А.Т. Жалпы экология. Оқулық. Алматы, 2008.
Бродский А.К. Жалпы экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы.
Алматы,«Ғылым», 1997, қаз.ауд. Көшкімбаев Қ.С.
Қосымша әдебиеттер :
Биғалиев А.Б., Кәкімов Ж.Т. Экологиялық ұғымдардың түсіндірме сөздігі.
Әдістемелік оқу құрал. Алматы, 2002.
Мәмбетқазиев Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат қорғау. Оқу құралы. Алматы,
«Қайнар», 1990.
Жамалбеков Е.Ү., Білдебаева Р.М. Жалпы топырақтану және топырақ
географиясы мен экологиясы. Алматы, «қазақ университеті», 2000.
Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей среды. Алма-Ата, «Ана тілі»,
1991.
Байтулин И.О. Экология Казахстана. Алматы, 2003.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология. Учебник. Ростов на Дону, 2008.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология в вопросах и ответах. Учебное
пособие. Ростов на Дону, 2008.

141. Тест сұрақтары

Өсу екпіні дегеніміз:
A) Туу мен өлу сандарының айырмашылығы.
B) Популяциядағы барлық жан иелерінің ең жоғарғы
мөлшерде көбеюі.
C) Белгілі уақыттағы орташа өсімнің мөлшері.
D) Популяциядағы барлық жан иелерінің ең төменгі
мөлшерде көбеюі.
E) Ең жоғарғы және ең төменгі мөлшерде көбею.

142. Сабақтың сауалнамасы

• 1. «Организм және орта» әсерлесуі қалай жүреді?
Орта факторларына не жатады және олардың
классификациясы қандай?
• 2. Жердің химиялық және биологиялық
эволюциясының кезеңдерін айтыңыз.
• 3. Дж.Берналдың осы күнгі биопоез теориясы, оның
негізгі қағидалары қандай?
• 4. Климаттық аймақтылық және негізгі құрлықтық
және сулық экожүйелер, олардың ерекшеліктерін
атаңыз.

143.

Тақырып №8 Биологиялық әралуандықтың табиғи
сукцессия барысында және антропогендік әсер
нәтижесінде өзгеруі
Дәріс жоспары:
1. Экологиялық сукцессиялар
2. Биологиялық әралуандылықтың табиғи
сукцессия барысында және антропогендік
әсер нәтижесінде өзгеруі, биоэкологиялық
болжам
3. Экотиптер
4. Биосфераның құрлымы, эволюциясы
және орнықтылық шарттары

144.

1. Экологиялық сукцессиялар
-Экологиялық жүйелердің ішкі және қозғалыстағы тұрақты
тепе-теңдік күйі гомеостаз деп аталады.
- Кез-келген экологиялық жүйенің басты шарттарының бірі –
осы гомеостатикалық күй.
- Табиғи экожүйе қозғалысы – тұрақты тепе-теңдік күйінде
болғанымен, ол уақыт өткен сайын жайлап, тұрақты түрде
біртіндеп өзгеріске ұшырайды.
- Бұл өзгеріс, ең алдымен биогеоценоздық тіршілік иелеріне
қатысты жүреді.
- Осындай, биоценоздың орны екінші бір биоценозбен
алмасуы – сукцессия деп аталады.

145.

Экожүйедегі энергия ағыны
- Экожүйелердің дамуы барысында қоректік тізбектердің
құрылымында өте нәзік өзгерістер жүреді, деп күтуге болады.
- Сукцессия ағымы бұзылмаған жағдайда жануарлар мен
өсімдіктің арасында тығыз байланыстың дамуына уақыт жетерлік.
Ол үшін маңызды тенденция – азот, фосфор, кальций тәрізді
негізгі элементтердің биогеохимиялық айналымдарын тұйықтауға
ұмтылу болып табылады.
- Сукцессияның бастапқы кезеңінде әдетте организмдер ұсақ
болады, оларға қарапайым тіршілік циклдары және көбею
жылдамдығының жорылығы тән.
- Ластану кезінде немесе өзгерістің өзге түрлеріне байланысты
экожүйе белгілерінің өзгеру векторының қарама – қарсы бағытта
ауысады.

146.

Экологиялық сукцессияның ерте
кезеңдерінде тыныс алуға жұмсалатын
шығыннан артық болады. Егер сукцессия
осындай күйден басталатын болса, онда оны
кәдімгі автотрофты сукцессиядан ажыратып
гетеротрофты сукцессия деп атайды.

147.

Автогенді өзгерістерді экожүйенің дамуы немесе
экологиялық сукцессия деп атайды.
Экологиялық сукцессияға анықтама берген кезде мынадай үш жағдай ескерілуі
тиіс :
1). Сукцессия қауымдастықтың, яғни экожүйенің биотикалық компонентінің
ықпалымен жүреді. Өз кезегінде қауымдастық сукцессиясының сипатымен
жылдамдығын анықтап, даму шектерін межелейтін физикалық ортаның
өзгерістерін туындатады.
2). Сукцессия дегеніміз – қауымдастықтың түрлік құрамының және оның ішінде
өтіп жатқан процестердің өзгеруіне байланысты жүретін экожүйенің реттелген
дамуы. Сукцессия белгілі – бір бағытта жүреді, демек оны болжауға болады.
3). Сукцессияның шарықтау шегі (кульминациясы) – энергия ағыны бірлігіне
максималды биомасса және түр аралық әсерлесуінің максималды саны келетін
тепе- тең күйдегі экожүйенің қалыптасуы болып табылады.

148.

2. Биологиялық әралуандылықтың табиғи сукцессия барысында
және антропогендік әсер нәтижесінде өзгеруі, биоэкологиялық
болжам
Белгілі бір уақыт ішінде қауымдастықтар құрылып және өзгеріп
отырады.
Олардың түрлік құрамы, әртүрлі топтағы ағзалардың молдыгы,
трофикалық құрылымы, өнімділігі және басқа да көрсеткіштері
өзгеріп отырады.
Бір биоценоздың екінші биоценозбен жүйелі түрде ауысуьш
экологиялық сукцессия (латынша succession - ауысу) деп атайды.
Жалпы биоценоздардың бірін-бірі ауыстыру тізбегін сукцессиялық
катар немесе серия дейді.
Сукцессияға мысал ретінде кішігірім көлдің батпаққа, одан орманга
айналуын келтіруге болады.

149.

Экологиялық сукцессия биоталық қауымдасгық пен физикалық
орта арасында тепе-теңдік орнайтын экожүйенің реттелген дамуы,
оны болжауға болады.
Экологиялық сукцессия бірнеше кезеңнен өтеді, солардың
барысында биоталық қауымдастықтар бірінен соң бірі алмасып
жатады.
Сукцессия кезінде түрлердің алмасуының себебі, популяциялар
қоршаған ортаны өзгертуге ұмтыла отырып, өзге популяциялар
үшін қолайлы жағдайлар жасайды.
Экологиялық сукцессия барысында ағзалардың түрлік
популяциялары және олардың арасындағы функциялық
байланыстардың түрлері бірін-бірі белгілі заңдылыққа сәйкес
кезеңді түрде және қайталанып алмастырып отырады.
Сукцессия - өсу, тұрақтану, климакс сатыларынан тұрады.
Экологиялық сукцессияның автотрофты, гетеретрофты,
аутогенді, аллогенді, фитогенді, зоогенді, ландшафты, алапатты,
антропогенді түрлері бар.

150.

Қазіргі таңда сукцессияның экзогенетикалық және эндогенетикалық түрлерін
ажыратады.
Экзогенетикалық сукцессия сыртқы абиотикалық немесе антропогендік
(батпақтарды құрғату, сулардың ластануы) әсерлерден болуы мүмкін.
Эндогенетикалық сукцессия қауымдастықтағы байланыстар жүйесінің немесе
құрылымының өзгеруі нәтижесінде болуы мүмкін.
Жалпы сипаты бойынша сукцессия бірінші реттік (алғашқы) және екінші реттік
(соңғы) болып бөлінеді.
Бірінші реттік (алғашқы) сукцессия тіршілік иелері жок жерде: лава үстінде,
сусымалы құмдарда, жартастарда, тасты жерлерде басталады.
Бұл жерде алғашқы қоныстанушылардың (бактериялар, қыналар, балдырлар) ролі
зор.
Олар тіршілік ету барысында аналық жынысты бүзып өзгертеді, топырақтың
түзілуіне себеп болады.
Өлген, шіріген азғалар біртіндеп жиналуы және үгілу әсерінен тау жыныстарының
үгілуі нәтижесінде мүктер өсетін топырақтың түзілуіне алып келеді.
Мүктердің өсіп дамуы кезінде де топырақ түзілу процесі жалғаса береді.
Қолайсыз жағдайлар кезінде де тіршілік ете беретін қарапайым қауымдастықтар
түзіледі.
Сөйтіп, ағзалардың адуан түрлілігі арта береді.

151.

Қоңыржай климаттағы екінші реттік сукцессия процесі кезіндегі
негізгі стадияларының ұзақтығы:
бірінші - шөптесін өсімдіктер жамылғысы стадиясы шамамен 10 жылға созылады;
екінші - бұталы өсімдіктер стадиясы - 10-25 жылға
созылады;
үшінші - жапырақты ағаштар стадиясы - 25-100 жылға
созылады;
төртінші - қылқан жапырақты ағаштар стадиясы - 100
жылдан асады.
Сукцессия - барлық қауымдастықтарға тән, белгілі бір стадияларда
жүретін, жалпы өзгерісгерді қамтитын бағытталған және заңды процесс.
Сукцессиялық өзгерістердің негізгі типтері мынадай:
сукцессия процесі кезінде өсімдіктер мен жануарлар түрлері
үнемі өзгеріп отырады;
сукцессиялық өзгерістер нәтижесінде ағзалардың түрлік
алуантүрлілігі артады;
органикалық заттардың биомассасы артады

152.

3. Экотиптер
Экотип /гректің оікоз, -үй және tуpаs -тип/.
Экотиптерді экологиялық топтардан ажырата білу керек.
Экологиялық топтарды (ксерофиттер, мезофиттер, галофиттер,
гигрофиттер жэне т.б.) түрдің бір ғана экологиялық факторға
қатынасына байланысты бөледі.
Ал экотиптер есімдіктердің мекен жайының экологиялық
факторларының комплексті әсер етуі нәтижесінде қалыптасады.
Экологиялық факторлардың ішіндегі негізгілері климаттық
эдафикалық және биотикалық факторлар.
Соған байланысты экотиптерді климаттық, эдафикалық және
ценотикалық топтарға бөледі.
Өсімдіктері ұқсас тіршілік орындары жанама әсер ететін
факторлардың әр түрлігіне қарамастан биологиялық бірдей /тең
бағалы/ немесе ұқсас орындар деп аталады.

153.

- Жанама факторлары әртүрді тіршілік орындарының
биологиялық ұқсастығын әртүрлі бейорганикалық және
биотикалық факторлардың сай келіп үйлесулері қамтамасыз
етеді.
- Орман зонасьшың оңтүстік баурайында дала
фитоценоздарының пайда болуын қалай түсіндіруге болады?
- Баурайдың оңтүстік экспозициясы (жанама әсер ететін
фактор) орман үшін қолайсыз, бірақ дала өсімдіктері үшін
қолайлы, негізгі факторлардың сай келіп үйлесуін
қамтамасыз етеді.
- Соның натижесінде баурайдың оңтүстік экспозициясы
экологиялық және биологиялық жағынан қарағанда
оңтүстікке таман тегістікке орналасқан; дала учаскелеріне
ұқсас болғандықтан ол учаскелерде дала фитоценоздары
пайда болды.

154.

ЭКОЛОГИЯЛЫҚ СУКЦЕССИЯ
(И.Н.Пономорева бойынша)

155.

Негізгі әдебиеттер :
Бейсенова Ә.Б. Экология және табиғатты тиімді пайдалану. Оқу құралы.
Алматы, 2004.
Сағымбаев Ғ.Қ. Экология негіздері. Оқу құралы. Алматы, 1995.
Оспанова Г., Бозшатаева. Экология. Оқу құралы. Алматы, 2000.
Қуатбаев А.Т. Жалпы экология. Оқулық. Алматы, 2008.
Бродский А.К. Жалпы экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы.
Алматы,«Ғылым», 1997, қаз.ауд. Көшкімбаев Қ.С.
Қосымша әдебиеттер :
Биғалиев А.Б., Кәкімов Ж.Т. Экологиялық ұғымдардың түсіндірме сөздігі.
Әдістемелік оқу құрал. Алматы, 2002.
Мәмбетқазиев Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат қорғау. Оқу құралы. Алматы,
«Қайнар», 1990.
Жамалбеков Е.Ү., Білдебаева Р.М. Жалпы топырақтану және топырақ
географиясы мен экологиясы. Алматы, «қазақ университеті», 2000.
Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей среды. Алма-Ата, «Ана тілі»,
1991.
Байтулин И.О. Экология Казахстана. Алматы, 2003.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология. Учебник. Ростов на Дону, 2008.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология в вопросах и ответах. Учебное
пособие. Ростов на Дону, 2008.

156. Тест сұрақтары

Өсу екпіні дегеніміз:
A) Туу мен өлу сандарының айырмашылығы.
B) Популяциядағы барлық жан иелерінің ең жоғарғы
мөлшерде көбеюі.
C) Белгілі уақыттағы орташа өсімнің мөлшері.
D) Популяциядағы барлық жан иелерінің ең төменгі
мөлшерде көбеюі.
E) Ең жоғарғы және ең төменгі мөлшерде көбею.

157. Сабақтың сауалнамасы

• 1. “Климакс” ұғымының мағынасы қандай.
• 2. Экологиялық сукцессия қандай типтерден тұрады.
• 3. Автогенді өзгерістерді экожүйенің дамуы немесе
экологиялық сукцессия дегенді қалай түсінесің.
• 4. Сукцессияның экзогенетикалық және
эндогенетикалық түрлері дегенімізді түсіндіріп бер.

158.

Тақырып №9 Биосфера - ғаламдық экожүйе ретінде
Дәріс жоспары:
1. Биосфера туралы В.И.Вернадскийдің ілімі.
2. Биосфераның негізгі қасиеттері.
3. Ноосфера туралы ілім.

159.

160.

• Эдуард Зюсс (нем.
Eduard Suess; 20 тамыз
1831, Лондон — 26
сәуір 1914, Вена) —
австрия геологы
• Бірінші 1875 жылы
биосфера туралы
баяндаған

161.

В.И.Вернадский (1863-1945)
1939 жыл
1905 жыл

162.

В.И.Вернадскийдің еңбектері

163.

«Биосфера» терминің 1875 жылы
австрия ғалымы геолог Э. Зюсс
(1831–1914) енгізген.
В. И. Вернадский (1863-1945) бұл терминді
пайдаланды және биосфера туралы ілімді
жасады.

164.

Э. Зюсс «Биосфера» түсінігін жердің 3 қабатындағы
(қатты, сұйық, газ тәрізді) тірі ағзалармен байланыс
тырса.
В. И. Вернадский (1863-1945) бұл терминді
кеңірек қарастырып, тірі заттарды геохимиялық
күштерге бөледі. Биосфераны көне «палеобиосфера»
және жаңа «необиосфера» деп атады.

165.

166.

Атмосфера құрамы
Азот (78%)
Оттегі (21%)
Көмірқышқыл газы (0,03%)
Аргон (0,93%)
Басқа элементтер (0,01%)

167.

Биосфера туралы ілім
• Биосфера ұғымы ғылымға кездейсоқ енген. Жүз жылдан
астам уақыт бұрын, 1875 жылы австриялық геолог Эдуард
Зюсс өзінің Альпі тауларының шығу тарихы туралы
кітабының соңғы, ең жалпылама тарауында жер шарының
әр түрлі қабаттары жайында баяндаған кезде осы терминді
алғаш рет қолданған болатын. Бірақ бұл үстіртін айтылған
сөз ғылыми ойдың дамуында айтарлықтай рөл атқара
алған жоқ.
• 1926 жылы орыс минерологы В.И. Вернадскийдің екі дәрісі
жарыққа шықты. Сол дәрістерінде ол, Зюсстың
еңбектерінен кейін 50 жылдан соң, біз осы күнге шейін
мойындап жүрген биосфера концепциясының негізгі
қағидаларын тұжырымдады. Биосфера ретінде Вернадский
жер қыртысының бүкіл геологиялық тарихы бойында тірі
организмдердің әсеріне ұшыраған барлық қабаттары деп
түсіндірді.

168.

В.И.Вернадскийдің биосфералық-ноосфералық
концепциясы
• Тірі ағзалары бар қазіргі уақыттағы биосфераның бөлімін қазіргі заманға
биосфера немесе необиосфера деп атайды, ал көне биосфераға
палеобиосфера немесе өткен биосфера жатады.
• Қазіргі заманғы көзқарас бойынша неосфера шекарасы атмосферадағы,
шамамен озон экранына дейін (полюстерде 8-10 км., экваторда 17-18 км.,
басқа жер беттерінде 20-25 км.). Гидросфераны түгелдей, сонын ішінде
Әлемдік мұхиттың (11022 м.) ең терең тұңғиығын да тіршілік алып
жатыр. Литосферадағы тіршілік бірнеше метрге дейін топырақ қабатын
алып жатыр.
• Палеосфера шекаралары атмосферадағы необиосферамен сәйкес келеді,
ал су астындағы палеобиосфераға тау шөгінді жыныстары да жатады, В.
И. Вернадский бойынша барлығы тірі ағзалардың үндеуінен өткен.

169.

Биосфераның табиғи-ресурстық потенциалы
туралы түсінік
«Тірі заттар» терминін әдебиеттерге В. И. Вернадский енгізген. Ол бұл
терминді масса, энергия және химиялық құрам арқылы көрінетін барлық
тірі ағзалардың жиынтығы деп түсіндіреді.
«Косный» заттарға өлі табиғаттың заттары жатады. (Мысалы: минералдар
жатады). Табиғатта сонымен бірге, «Биокосный» заттар кең таралған.
«Тірі заттар»-биосфераның негізі, бірақ аз ғана бөлімін құрайды. Тірі
заттардың ең жоғарғы орта өзгерткіш іс әрекетіне байланысты, негізгі
ерекшеліктеріне келесілер жатады:
Барлық еркін кеңістікті тез меңгеру қабілеттілігі. Берілген қасиет бойынша
В. И. Вернадский келесідей қортындыға келді, яғни белгілі геологиялық
кезеңдер үшін тірі заттардың саны тұрақты болды.
Қозғалыстың белсенділігі.
Тіршілік кезіндегі тұрақтылық және өлгеннен кейін тез арада ыдырау.
Әртүрлі жағдайларға жоғарғы бейімделушілік қабілеттілігі (адаптация).
Реакция жүруінің ең жоғарғы жылдамдығы.
Тірі заттардың жаңаруының жоғарғы жылдамдығы.

170.

Биосфераның негізгі қасиеттері.
1.
Биосфера – орталықтанған жүйе.
Биосфераның орталық буыны тірі
ағзалар (тірі ағзалар) болып табылады.
2.
Биосфера – ашық жүйе. Биосфераның
өмір сүруі сырттан келетін энергиясыз
мүмкін емес. Биосфера әрқашан күн
сәулесі түседі.
3.
Биосфера - өзін - өзі реттеуші жүйе.
Бұл жерге ұйымдастық гоместаз тән.
4.
Биосфера – көп түрлілікпен
сипатталатын жүйе. Көп түрлілік кез –
келген экожүйенің және биосфераның
тұрақтылығын негізгі шарты.

171.

В.И.Вернадский бойынша биосфера бөліктері
1. Тірі зат - бұл химиялық құрамы, энергия және салмағы арқылы
біріккен бүкіл тірі ағзалардың жиынтығы;
2. Биогенді зат (көмір, мұнай, әк тас, шым, тезек және т.б.) Жердің
бүкіл геологиялық кезеңінде тірі ағзалардан пайда болған,
қуатты энергия көзі болып табылатын органикалық және
органоминералды заттар;
3. Өлі заттар – түзілу процесінде тірі заттар қатыспаған тірі
ағзалардың тіршілік ету орталары немесе субстрат;
4.
Биологиялық өлі заттар – тірі және өлі заттардың синтезі
нәтижесінде түзіледі (мыс; топырақ шамамен 93% -ға өлі және
7%-ға органикалық заттардан тұрады);

172.

В. Коммонердің (1971) төрт заң-афоризмі
(мәтел-зандары) бар:
1. Табиғаттағы құбылыстың бәрі барлығымен
байланысты — (жалпыға бірдей заттар
байланысы);
2. Барлығы белгілі жағдайда жұмсалады (сақталу
заңы);
3. Табиғаттан еш нәрсе тегін берілмейді (бағаның
дамуы туралы);
4. Табиғат өте жақсы біледі (эволюциялық
таңдаудың басты критерийлері туралы).

173.

Ноосфера
«Ноосфера» - биосфера дамуының ең жоғарғы сатысы,
ақыл-ой қабаты.
«Ноосфера» (грекше noos – ақыл-ой, sphaira -шар).
«Ноосфера» ұғымын ғылымға 1927 жылы француз
ғалымдары Э.Леруа мен П.Т. де Шарден енгізді.
1930-40 жылдары В.И.Вернадский ноосфера туралы
ілімді одан әрі дамытты.

174.

Негізгі әдебиеттер :
Бейсенова Ә.Б. Экология және табиғатты тиімді пайдалану. Оқу құралы.
Алматы, 2004.
Сағымбаев Ғ.Қ. Экология негіздері. Оқу құралы. Алматы, 1995.
Оспанова Г., Бозшатаева. Экология. Оқу құралы. Алматы, 2000.
Қуатбаев А.Т. Жалпы экология. Оқулық. Алматы, 2008.
Бродский А.К. Жалпы экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы.
Алматы,«Ғылым», 1997, қаз.ауд. Көшкімбаев Қ.С.
Қосымша әдебиеттер :
Биғалиев А.Б., Кәкімов Ж.Т. Экологиялық ұғымдардың түсіндірме сөздігі.
Әдістемелік оқу құрал. Алматы, 2002.
Мәмбетқазиев Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат қорғау. Оқу құралы. Алматы,
«Қайнар», 1990.
Жамалбеков Е.Ү., Білдебаева Р.М. Жалпы топырақтану және топырақ
географиясы мен экологиясы. Алматы, «қазақ университеті», 2000.
Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей среды. Алма-Ата, «Ана тілі»,
1991.
Байтулин И.О. Экология Казахстана. Алматы, 2003.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология. Учебник. Ростов на Дону, 2008.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология в вопросах и ответах. Учебное
пособие. Ростов на Дону, 2008.

175.

Тест сұрақтары
Биосферадағы кіші зат айналымын атаңыз:
A) биогеохимиялық
B) биофизикалық
C) геохимиялық
D) геофизикалық
E) химиялық
F) биологиялық

176. Сабақтың сауалнамасы

• Биосфера туралы түсінік.
• Тіршіліктің пайда болу теориясын
анықта.
• Вернадский бойынша биосфера
құрылымы.
• Ноосфера қабатына сипаттама бер.
• Биосфераның негізгі қасиеттері.

177.

Тақырып №10 Биосфераның құрылымы, эволюциясы және
орнықтылық шарттары.
Дәріс жоспары:
1. Биосфера эволюциясы.
2. Дж.Берналдың осы күнгі биопоез теориясы, оның негізгі қағидалары.
3. Жердің химиялық және биологиялық эволюциясының кезеңдері

178.

Биогеографиялық облыстар:
Голарктикалық (Солт.Америка Гренландиясыз,
Евразия Индиясыз, Исландия, Корея, Жапония,
Солт. Африка)
Палеотропикалық (Оңт. Африка, Мадагаскар ,
Индия және ИндоКитай)
Австралиялық (Австралия, Жаңа Гвинея, Жаңа
Зеландия, Океания)
Неотропикалық (Оңт. және Орт. Америка)
Антарктикалық (Антарктика)

179.

Биогеографиялық облыстардың геологиялық тарихы.
1. Палеозой эрасында- біріккен суперматерик (Пангея)
2. Мезозой эрасы, триас кезеңінде 2 бөлімге бөлінді:
Солтүстік бөлімі (Лавразия): Солт. Америка, Европа
мен Азия;
Оңтүстік бөлімі (Гондвана): Оңт.Америка, Африка,
Антарктида, Австралия, Индия.
3. Кайназой эрасында- солтүстік суперконтинент–
>Евразия –> Солт.Америка

180.

Дж.Берналдың осы күнгі биопоез теориясы, оның негізгі
қағидалары.
Джон Берналдың теориясына сәйкес, тіршіліктің пайда болу тарихы 3 негізгі
бөлімге бөлінеді: атомнан молекулаға дейін, молекуладан полимерге дейін,
полимерден организмге дейін.
1-сатысында өмір үшін сипатты содан метаннан және аммиактан аралық молекула
қалыптасқан. Олар, негізінен көміртектік азоттық қосылысты, жай күрделілігі бар
қосылыстар-амин қышқылдар және органикалық негізді-аденин. Олар Опаринмен
Холдейн гипотезаларына сәйкес «первичный бульон» құрамды бөлігі болып саналады.
2-сатыдағы процесс-бұл молекулалардың полимеризациялануы, шешуші жағдайға
алып келетін динамикалық ұйымдастыру процесінің пайда болу, оны біз тіршілік деп
атаймыз.
3-сатысында организмдердің дамуы және олардың ішкі ұйымдастыруларының
қалыптасуы жүреді, ол жәй метаболизмдік ортадан организмдік деңгейге ауысу, яғни
қоршаған өлі табиғаттан даралану. Осы этапта эобионттар пайда болды, осыдан кейін
тірі табиғатта күрделі компоненттері дами бастады. Осының нәтижесіне осындай
компоненттерден жүйе пайда болды, ол жүйе жоғары ұйымдасқан тірі тіршілік
иелеріне тән-«эукариоттық» жасуша (ядросы бар). Дәл осыдан жасушаның пайда
болуы нағыз тіршілік бастамасын береді.Тіршілік дамуының көп түрлілігі және
күрделілігі осыдан басталады.

181.

Биосфера эволюциясы.
Палеонтологиялық мәліметтер бойынша:
протерозой эрасында (700млн. жыл бұрын)бактериялар, балдырлар, қарапайым омыртқасыздар
пайда болды.
палеозой эрасында (365 млн. жыл бұрын) – жер беті
өсімдіктер , амфибиялар пайда болды;
мезозой эрасы- (185 млн. жыл бұрын)- сүтқоректілер,
құстар, қарағай өсімдіктері пайда болды;
кайназой эрасы- (70млн. жыл бұрын) – қазіргі заманғы
өсімдіктер мен жануарлардың топтары пайда болды.

182.

Жердің химиялық және биологиялық
эволюциясының кезеңдері.
абиогеноз теориясы(тірінің өліден пайда болуы)
биогеноз теориясы (тіріден тірінің пайда болуы)
А.И.Опарин 1924ж. «Химиялық эволюция
концепциясын” жасаған.
Коацерваттық теориясы бойынша химиялық
эволюция –> биологиялық эволюцияға ауысуы–>
ерекше жүйе пайда болуы (қоршаған сыртқы
ортамен өзара әрекеттесуге қабілетті) –
>протобионттар эволюциясы.
Протополимер-катализдік белсенділігі бар ақуыз.

183.

184.

Тіршіліктің пайда болу теориясы. Тіршілік зат алмасу және көбею сияқты ерекше
қасиеттермен сипатталады.
Жер жасы-5-6 млрд. жыл, күн жүйесінің жасы 10
млрд. жыл. Жердегі тіршілік дегеніміз негізінен
нуклейн қышқылдары мен ақуыздың өзара
әрекеттесу функциясы болып табылады.
Нуклеин қышқылы-нуклеотид полимерлері
болып табылады, ал ол кезегінде азоттық негізден,
центоздан және фосфаттан тұрады. Ақуыздар-бұлар
да полимерлер және амин қышқылдардан тұрады,
ақуыз функциясы - ферментативтік.

185.

Биосфераның табиғи-ресурстық потенциалы
туралы түсінік
«Тірі заттар» терминін әдебиеттерге В. И. Вернадский енгізген. Ол бұл
терминді масса, энергия және химиялық құрам арқылы көрінетін барлық
тірі ағзалардың жиынтығы деп түсіндіреді.
«Косный» заттарға өлі табиғаттың заттары жатады. (Мысалы: минералдар
жатады). Табиғатта сонымен бірге, «Биокосный» заттар кең таралған.
«Тірі заттар»-биосфераның негізі, бірақ аз ғана бөлімін құрайды. Тірі
заттардың ең жоғарғы орта өзгерткіш іс әрекетіне байланысты, негізгі
ерекшеліктеріне келесілер жатады:
Барлық еркін кеңістікті тез меңгеру қабілеттілігі. Берілген қасиет бойынша
В. И. Вернадский келесідей қортындыға келді, яғни белгілі геологиялық
кезеңдер үшін тірі заттардың саны тұрақты болды.
Қозғалыстың белсенділігі.
Тіршілік кезіндегі тұрақтылық және өлгеннен кейін тез арада ыдырау.
Әртүрлі жағдайларға жоғарғы бейімделушілік қабілеттілігі (адаптация).
Реакция жүруінің ең жоғарғы жылдамдығы.
Тірі заттардың жаңаруының жоғарғы жылдамдығы.

186.

Негізгі әдебиеттер :
Бейсенова Ә.Б. Экология және табиғатты тиімді пайдалану. Оқу құралы.
Алматы, 2004.
Сағымбаев Ғ.Қ. Экология негіздері. Оқу құралы. Алматы, 1995.
Оспанова Г., Бозшатаева. Экология. Оқу құралы. Алматы, 2000.
Қуатбаев А.Т. Жалпы экология. Оқулық. Алматы, 2008.
Бродский А.К. Жалпы экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы.
Алматы,«Ғылым», 1997, қаз.ауд. Көшкімбаев Қ.С.
Қосымша әдебиеттер :
Биғалиев А.Б., Кәкімов Ж.Т. Экологиялық ұғымдардың түсіндірме сөздігі.
Әдістемелік оқу құрал. Алматы, 2002.
Мәмбетқазиев Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат қорғау. Оқу құралы. Алматы,
«Қайнар», 1990.
Жамалбеков Е.Ү., Білдебаева Р.М. Жалпы топырақтану және топырақ
географиясы мен экологиясы. Алматы, «қазақ университеті», 2000.
Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей среды. Алма-Ата, «Ана тілі»,
1991.
Байтулин И.О. Экология Казахстана. Алматы, 2003.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология. Учебник. Ростов на Дону, 2008.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология в вопросах и ответах. Учебное
пособие. Ростов на Дону, 2008.

187.

Тест сұрақтары
Биосферадағы кіші зат айналымын атаңыз:
A) биогеохимиялық
B) биофизикалық
C) геохимиялық
D) геофизикалық
E) химиялық
F) биологиялық

188. Сабақтың сауалнамасы

• Биосфера туралы түсінік.
• Тіршіліктің пайда болу теориясын
анықта.
• Вернадский бойынша биосфера
құрылымы.
• Ноосфера қабатына сипаттама бер.
• Биосфераның негізгі қасиеттері.

189.

ТАҚЫРЫП №11 Ғаламдық экологиялық мәселелер
Дәріс жоспары:
1. Қоршаған ортаның физикалық, химиялық және биологиялық
ластануы.
2. Ғаламдық экологиялық мәселелердің пайда болу себептері мен
салдары.
3. “Парниктік эффект” және климаттың өзгеруі.
4. “Озон тесігінің ” пайда болуы және әсері.
5. Қышқылдық жаңбыр және әлемдік мұхиттың ластануы.
6. Биоалуантүрліктің қысқаруы.

190.

Халықтың
санының өсуі
Озоносфераның бұзылуы
Жер
климатының
бұзылуы
Өндірістік
және
тұрмыстық
қалдықтардың
жиналуы
Құрғақшылық
Топырақ
деградациясы
Қазіргі
заманның
ғаламдық
экология
мәселелері
Қоректену
азықтарының
нашарлануы
Әлемдік
мұхиттың
ластануы
Биоалуан
түрліктің
қысқаруы
Минералды
шикізаттың
азаюы
Биосферадағы
заттар
айналымның
бұзылуы
Қышқыл
жаңбырлар,
ағзалардың
улануы

191.

Қоршаған ортаның ластану түрлері
Физикалық ластану - радиоактивті заттар,
электромагнитті толқындар, жылу, шу,
тербелістер, т.б.
Химиялық ластану - көміртегі өнімдері, күкірт
ангидриді, көмірсулар, шайынды сулар,
пестицидтер, фторлы қосылыстар, ауыр
металдар, аэрозольдар, т.б.
Биологиялық ластану - ауру қоздырғыш
бактериялар мен вирустар, құрттар,
қарапайымдылар, шектен тыс көбейіп зиян
келтіретін жәндіктер, т.б.
Эстетикалық ластану - табиғаттың қайталанбас
сұлу ландшафтының бүлінуі, ормантоғайлардың жойылуы, т.б.

192.

Биосферадағы ластану үрдісінің сатылары:
1-сатысы:
биосферада ластағыштардың таралуы
2-сатысы:
ластағыштардың биосфера айналымына енуі
3-сатысы:
ластағыштардың топтануы және қорлануы

193.

Атмосфералық ауаның құрамы
Азот (N2) – 78 %;
Oттегі (О2) – 21 %;
Көмір қышқыл газы (СО2) – 0,03%;
Инертті газдар (Ar, Kr, Kc) – 1%
Су буы – 0,5-2%

194.

Атмосфераның қабаттары

195.

Ғаламдық экологиялық мәселе “Парниктік эффект”
Парниктік эффект – бұл парниктік газдар әсерінен
жылу балансының өзгеру нәтижесіндегі жер
шарының ғаламдық температурасы-ның жоғарлау
мүмкіндігі.

196.

Негізгі парниктік газдар
• Көмір қышқыл газы (50-65%)
• Метан (20%)
• Азот оксидтері (5%)
• Озон, фреондар және т.б. парниктік
газдар (10-25%).

197.

Ғаламдық экологиялық мәселе –
“Озон тесігі”

198. Озонның ең көп мөлшері Антарктиданың үстінде жойылған. Мұнда соңғы 30 жылда озонның мөлшері 40-50% кеміген.

199. Қышқылдық жауын-шашындар Скандинавия елдері, Англия, ФРГ, Белгия, Дания, Польша, Канада, АҚШ-тың солтүстік аудандарына тән

Қышқылдық жауын-шашындар Скандинавия елдері,
Англия, ФРГ, Белгия, Дания, Польша, Канада, АҚШтың солтүстік аудандарына тән

200. Қышқыл жауынның түзілуіндегі күкірт қос оксидінің үлесі 70%. Қышқыл жауынның жаууына көмірқышқыл газы да үлесін қосады. Оның

үнемі болуына
байланысты жауынның атмосферадағы pH 5.6 тең
болады

201.

Ғаламдық экологиялық мәселе –
“Әлемдік мұхиттың ластануы”
Атақты мұхит
зерттеушісі Ж.Кусто:
“Мұхитты уландыру
тоқтатылмаса, оның
тіршілігі жойылуы
мүмкін”

202.

Әлемдік мұхиттардың ластануы
20%
Мұхиттардың
жоғарғы бетінің
мұнаймен
ластануы
Жоғарғы
бетінің
тазалығы
80%

203. Қытай мен Үндістан мұхитты ластаушылардың негізгісі болып отыр

204. Қытайда Янцзы өзеніне шығарылатын пластикалық қалдықтар

205. Сары теңізде мынандай канализациондық трубалар көптеп кездеседі

206. Аньянг өзеніне құйылатын жүз жыл тұрған зауыттың қалдықтары

207.

Ғаламдық экологиялық мәселе –
“Биоалуантүрліліктің қысқаруы ”
Биологиялық алуантүрлілік – биосфераның және кез
келген экожүйенің тұрақтылығының негізгі шарты
1992 жылы Рио-де-Жанейрода биоалуантүрлілікті сақтау
туралы Халықаралық конвенция қабылданды

208.

Негізгі парниктік газдар
• Көмір қышқыл газы (50-65%)
• Метан (20%)
• Азот оксидтері (5%)
• Озон, фреондар және т.б. парниктік
газдар (10-25%).

209.

Негізгі әдебиеттер :
Бейсенова Ә.Б. Экология және табиғатты тиімді пайдалану. Оқу құралы.
Алматы, 2004.
Сағымбаев Ғ.Қ. Экология негіздері. Оқу құралы. Алматы, 1995.
Оспанова Г., Бозшатаева. Экология. Оқу құралы. Алматы, 2000.
Қуатбаев А.Т. Жалпы экология. Оқулық. Алматы, 2008.
Бродский А.К. Жалпы экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы.
Алматы,«Ғылым», 1997, қаз.ауд. Көшкімбаев Қ.С.
Қосымша әдебиеттер :
Биғалиев А.Б., Кәкімов Ж.Т. Экологиялық ұғымдардың түсіндірме сөздігі.
Әдістемелік оқу құрал. Алматы, 2002.
Мәмбетқазиев Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат қорғау. Оқу құралы. Алматы,
«Қайнар», 1990.
Жамалбеков Е.Ү., Білдебаева Р.М. Жалпы топырақтану және топырақ
географиясы мен экологиясы. Алматы, «қазақ университеті», 2000.
Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей среды. Алма-Ата, «Ана тілі»,
1991.
Байтулин И.О. Экология Казахстана. Алматы, 2003.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология. Учебник. Ростов на Дону, 2008.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология в вопросах и ответах. Учебное
пособие. Ростов на Дону, 2008.

210.

Тест сұрақтары
Ғаламдық экологиялық мәселерді көрсет:
A) Ормандардың жойылуы
B) Көлдердің тартылуы
C) Өзендердің тасуы
D) Мұхиттардың ластануы
E) Топырақтың эрозияға ұшырауы
F) Антропогендік ландшафтардың дамуы

211. Сабақтың сауалнамасы

• Ғаламдық экологиялық мәселелер
дегеніміз.
• Қышқылдық жаңбырлардың қоршаған
ортаға әсері.
• Озон тесігінің пайда болу себептері.
• Әлемдік мұхиттың ластану себептері.
• Парниктің газдар қандай.

212.

ТАҚЫРЫП №12 Табиғатты қорғау және табиғатты пайдаланудың
экологиялық принциптері.
Дәріс жоспары:
1. Табиғат ресурстарының жүйеленуі.
2.Табиғи қорларды тиімді пайдалануда ғылым-техника саласындағы
озық технологияны, инженерлік тиімді тәсілдерді.
3. Табиғи ресурстардың мөлшеріне қарай жіктелуі.

213.

Табиғи ресурс дегеніміз қазіргі кездегі
адам мен оның болашақ ұрпақтары
пайдаланатын және оларға материалдық
қолайлы
жағдайлар
жасауға
көмектесетін табиғи обьектілер.
Табиғи ресурстар ұғымымен қоса
табиғи жағдайлар түсінігі қатар жүреді.

214.

ТАБИҒИ РЕСУРСТАР
ЖӘНЕ ТАБИҒАТТЫ ПАЙДАЛАНУ
ТАБИҒИ РЕСУРСТАРДЫҢ
ЖҮЙЕСІ
ТАБИҒАТТЫ ТИІМДІ
ПАЙДАЛАНУ

215.

РЕСУРСТАРДЫҢ
ЖҮЙЕСІ
ТАБИҒИ
РЕСУРСТАР
ЖАСАНДЫ
РЕСУРСТАР

216.

І. ШЫҒУ ТЕГІ БОЙЫНША:
б иологиялық
мине ралд ы
эне ргетикалық

217.

ІІ. ТАБИҒАТТЫҢ ҚҰРАМЫНА ЖӘНЕ
ОРНАЛАСУЫНА ҚАРАЙ:
жер ресурстары
су ресурстары
атмосфералық газ ресурстары

218.

ІІІ. ӨНДІРІСТЕ ҚОЛДАНЫЛУЫНА
ҚАРАЙ:
жер рес урс тары
су рес урс тары
орман рес урс тары
Гид роэне ргетикалық рес урс тар
ф ауна ме н ф ло ра рес урс тары
кен қазб алары

219.

Табиғи қорларды тиімді пайдалануда ғылымтехника саласындағы озық технологияны, инженерлік
тиімді тәсілдерді пайдаланады.
Жалпы инженерлік шараларға төмендегілер
жатады:
1) Қоршаған ортаны жүйелі түрде пайдалану және
сақтау.
Қоршаған ортаға зиян келтірмеу үшін, оларды жанжақты талдап, жүйелі түрде іске асыру қажет.
Жан-жақты
талдау-математика,
информатика,
кибернетика және т. б. ғылым салалары арқылы жүзеге
асады.

220.

2) Биосфераны оптимизациялау.
3) Табиғатты пайдалануды оптимизациялау. Өнеркәсіп
салалары мен шаруашылыққа шикізат өнімдерін
жоспарлы түрде, белгілі мақсат үшінмемлекеттік
дәрежеде шешу жолдары.
4) Шикізат өндіру қарқынынан алынатын өнім
қарқынының өсуі.
5) Жаратылыс дүниелері мен техника үндестігі.
Табиғат-техникалық жүйелер немесе геотехникалық
жүйелер құруы.
6) Өндірісті шоғырландыру.
7) Өндірісті экологиялық қауіпсіздендіру-қалдықсыз
экологияны пайдалану жатады.

221.

Тәрбиелік
аспектісі
–
табиғатқа
деген
сүйіспеншілік, оған ұқыпты қатынас дағдылары, тірі
тіршілік иелеріне қамқорлық, патриотизм, мінезқұлықтың жағымды жақтарын қалыптастырады.
Эстетикалық аспектісі – адамның эстетикалық
қажеттілігін
қанағаттандыра
алатын
табиғи
кешендерді күту және сақтау.
Ғылыми-танымдық аспектісі – Табиғаттың
дамуын танып білу үшін, болашақта оны бөлшекті
түрде зерттеу үшін организмдердің барлық түрлерін,
табиғатқа тән учаскелерді және оның жеке
туындыларын сақтау.

222.

Табиғи ресурстарды пайдаланудың тиімді және
экологиялық таза жолдары
гидроэлектростанциялар
жел энергиясын тұтыну

223.

V. Табиғи ресурстардың мөлшеріне қарай жіктелуі.

224.

Негізгі әдебиеттер :
Бейсенова Ә.Б. Экология және табиғатты тиімді пайдалану. Оқу құралы.
Алматы, 2004.
Сағымбаев Ғ.Қ. Экология негіздері. Оқу құралы. Алматы, 1995.
Оспанова Г., Бозшатаева. Экология. Оқу құралы. Алматы, 2000.
Қуатбаев А.Т. Жалпы экология. Оқулық. Алматы, 2008.
Бродский А.К. Жалпы экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы.
Алматы,«Ғылым», 1997, қаз.ауд. Көшкімбаев Қ.С.
Қосымша әдебиеттер :
Биғалиев А.Б., Кәкімов Ж.Т. Экологиялық ұғымдардың түсіндірме сөздігі.
Әдістемелік оқу құрал. Алматы, 2002.
Мәмбетқазиев Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат қорғау. Оқу құралы. Алматы,
«Қайнар», 1990.
Жамалбеков Е.Ү., Білдебаева Р.М. Жалпы топырақтану және топырақ
географиясы мен экологиясы. Алматы, «қазақ университеті», 2000.
Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей среды. Алма-Ата, «Ана тілі»,
1991.
Байтулин И.О. Экология Казахстана. Алматы, 2003.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология. Учебник. Ростов на Дону, 2008.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология в вопросах и ответах. Учебное
пособие. Ростов на Дону, 2008.

225.

Тест сұрақтары
Табиғи ресрустардың шығу тегі бойынша жіктелуі:
A) биологиялық
B) биофизикалық
C) минералдық
D) энергетикалық
E) химиялық
F) рудалық

226. Сабақтың сауалнамасы

• Табиғи ресурстар дегенімізді қалай түсінесің.
• Табиғи ресурстардың сарқылатын түрі.
• Табиғи ресурстарды пайдалану.
• Ресурстардың жүйесі дегеніміз.
• Табиғатты пайдалануды оптимизациялау
дегенді қалай түсінесің.

227.

ТАҚЫРЫП №13 Қазіргі заманғы әлеуметтік-экологиялық
проблемалар
Дәріс жоспары:
1. Халық санының өсуі.
2. Ресурстық дағдарыс.
3. Генофондтың өзгеруі.

228.

Халық санының ұдайы өсуі
Демографиялық саясат. Адамзаттың үздіксіз жаңарып, ауысып отыруын
қамтамасыз ететін туу мен өлу және табиғи өсу көрсеткіштерітң
жиынтығын халықтың ұдайы өсуі деп атайды.
Ұдайы өсудің дәстүрлі типі тән болатын мешеу елдерде өлім
көрсеткішінің жоғары болуы халықтың тұрмыс жағдайының
нашарлығымен, жқұпалы аурулардың кең тарауымен түсіндіріледі. Бұл
елдерде табиғат апаттары мен апштық нәтижесінде халық санының күрт
қысқаруы да байқалады. Мысалы, 1984—1985 жылдарда болған
құрғақшылық нәтижесінде Эфиопияда аштықтан миллиондаған адам
қайтыс болды. Өтпелі тип тән болатын елдерде соңғы жылдары
халықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайының жақсаруына
байланысты өлім азайған, бірақ туу жоғары деңгейде қалып отыр. Ұдайы
өсудің үшінші — казіргі типі демографиялық көрсеткіштердің
төмендігімен сипатталады. Германия мен Швецияда өлгендер саны
туғандар санынан артық, халық санының аздап өсуі тек сырттан
келгендер есебінен өсуде.

229.

Халық санының өсуі
БҰҰ-ың ақпарат көздері бойынша халық
санының жылдам өсуі дамушы елдерде
ерекше білінеді.

230.

Дамыған елдермен салыстырғанда
дамушы елдердің халық саны күрт өсуде

231.

Халық санының өсуі
Дамушы елдерде халық санының жылдам өсуі
шұғыл
әлеуметтік
және
экологиялық
мәселелердің өткірлігіне әкеледі.
Әлеуметтік-экологиялық мәселелер халықтың
өсімімен,
ресурстық
дағдарыспен
және
генофондтың өзгеруімен айқындалады.

232.

Әлеуметтік-экологиялық
мәселелердің салдары:
Дамушы елдерде халық санының өсуінен әрбір 100
адамға шаққанда:
◙ 70 адам оқи алмайды;
◙ 50 адам азық-түлік жетпей, аштықта жүреді;
◙ 80 адам өмір сүруге келмейтін үйлерде тұрады;
◙ тек 1 адамда ғана университеттік білім алуға
мүмкіндігі бар.

233.

Ресурстық дағдарыс.
Табиғат ресурстарын қалпына келтірмей
тиімсіз пайдалану, табиғи ортаның
бұзылуына, ресурстарының сарқылуына
әкеліп соғады. Ол адамзаттың биологиялық
түр ретінде өздерінің қажеттіліктерін
қамтамасыз ете алмай, өмір сүруін тоқтатуы
мүмкін деген сөз.

234.

235.

Табиғи ресурстар – мемлекеттің
тұрақты даму негізі
Болашақ ұрпақ үшін экономика
саласында табиғи ресурстарды
пайдалану кешенді және рационалды
болуы тиіс!

236.

Генофондтың өзгеруі
Мекен ету ортасының өзгеруі
Өмір сүру сапасының төмендеуі,
сырқаттылықтың жоғарлауы, адамның
өмір жасының қысқаруы, гендік
мутациялардың жоғарлауы, және т.б.
Генофондтың өзгеруіне әкеледі

237.

Генофондтың өзгеруі

238.

Негізгі әдебиеттер :
Бейсенова Ә.Б. Экология және табиғатты тиімді пайдалану. Оқу құралы.
Алматы, 2004.
Сағымбаев Ғ.Қ. Экология негіздері. Оқу құралы. Алматы, 1995.
Оспанова Г., Бозшатаева. Экология. Оқу құралы. Алматы, 2000.
Қуатбаев А.Т. Жалпы экология. Оқулық. Алматы, 2008.
Бродский А.К. Жалпы экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы.
Алматы,«Ғылым», 1997, қаз.ауд. Көшкімбаев Қ.С.
Қосымша әдебиеттер :
Биғалиев А.Б., Кәкімов Ж.Т. Экологиялық ұғымдардың түсіндірме сөздігі.
Әдістемелік оқу құрал. Алматы, 2002.
Мәмбетқазиев Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат қорғау. Оқу құралы. Алматы,
«Қайнар», 1990.
Жамалбеков Е.Ү., Білдебаева Р.М. Жалпы топырақтану және топырақ
географиясы мен экологиясы. Алматы, «қазақ университеті», 2000.
Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей среды. Алма-Ата, «Ана тілі»,
1991.
Байтулин И.О. Экология Казахстана. Алматы, 2003.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология. Учебник. Ростов на Дону, 2008.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология в вопросах и ответах. Учебное
пособие. Ростов на Дону, 2008.

239.

Тест сұрақтары
Әлеуметтік экологиялық мәселелерді көрсет:
A) генофондтың өзгеруі
B) жанартаулардың атқылуы
C) су тасқындары
D) биологиялық алуантүрліктің жойылуы
E) Химиялық заттармен ластану
F) халық денсаулығы

240. Сабақтың сауалнамасы

• Халық санының ұдайы өсуі бар елдер.
• Табиғи ресурстардың жетпіспеуінен
туындаған антропогендік факторлар.
• Генофондтың өзгеруі дегенді қалай түсінесің.
• Ресурстық дағдарыстың әлеуметтікэкологиялық факторларға әсері.
• .Әлеуметтік-экологиялық мәселелердің
салдары

241.

ТАҚЫРЫП №14 Қазақстанның өзекті экологиялық мәселелері.
Дәріс жоспары:
1. Өзекті экологиялық мәселелердің маңыздылығы.
2. Семей ядролық сынақ алабының зардаптары.
3. Байқоңыр ғарыш айлағының қоршаған ортаға әсері.
4. Ел территориясындағы биоәртүрліліктің қысқаруы.
5. Өндірістік қалалардың қоршаған ортаны ластауы.

242.

Табиғатты қорғау - қазіргі заманғы мемлекеттің
маңызды және тұрақты қызметтерінің бірі
Қазақстан
Республикасының Елбасы
Н.Ә.Назарбаев: «Табиғат
адамнан сауатты
қорғауды алуы тиіс,
сондықтан біз Жерде өмір
сүруді үйренуіміз керек».

243.

1992 жылы маусымда Рио-де-Жанейро қаласында өткен қоршаған орта
және оны дамыту жөніндегі БҰҰ-ның конференциясында осы мәселе
бойынша Декларация қабылданды. Аталған декларацияға біздің еліміз де
қосылды.
ҚР Президентінің Жарлығымен Тұрақты даму тұжырымдамасы
қабылданды. Осы Тұжырымдамаға сәйкес негізгі мақсат елдің бәсекеге
қабілеттілігін ұзақ мерзімде қамтамасыз ету және өмір сүру сапасын арттыру
негізінде экономикалық, саяси, әлеуметтік, экологиялық аспектілердің
балансына қол жеткізу. Қойылған мақсатқа сәйкес Тұрақты даму
тұжырымдамасында
келесідей
міндеттері
шешу
қойылған:
1.Ресурстарды тиімді пайдалану көрсеткішін 2012 жылға қарай 37%-ға, 2018
жылға қарай 43%-ға және 2024 жылға қарай 53%-ға дейін арттыру
2. 1000 адамға шаққанда халық өмірінің орташа ұзақтығын 2012 жылға қарай
68 жасқа, 2018 жылға қарай 70 жасқа, 2024 жылға қарай 73 жасқа дейін ұлғайту
3. Экологиялық тұрақтылық индексін 2012 жылға қарай 10 %-ға, 2018 жылға
қарай
15
%-ға,
2024
жылға
қарай
25
%-ға
дейін
өсіру
4. Ішкі және сыртқы саясаттың табыспен іске асырылуын қамтамасыз ету

244.

Талассыз экологиялық тиімділігінен басқа, Киото хаттамасын бекіту біздің ел үшін
халықаралық инвестицияларды тарту, басқа елдердің экономикасына активтерді
орналастыру мүмкіндігімен инвестор рөліндегі бірлескен жүзеге асыру жобаларына
және «таза даму» процестеріне қатысу, өндірістік энерготиімділігін арттыру үшін жаңа
технологияларды қолдану, сыртқы энергетикалық рынокта елдің экономикалық
мүдделерін қорғау үшін көміртегі кредиттерін шоғырландыру, қызған газдардың
шығарындыларына квоталар жөніндегі перспективалары ашады.
Киото хаттамасын біткеннен кейін нақты жобалар мен іс-шараларды іске асыруды
көздейтін Қазақстан Республикасында қызған газдардың шығарындыларын азайту
жөніндегі 2015 жылға дейінгі бағдарлама әзірленетін болады.
Табиғатпен тіл табысу үшін, біріншіден, өндірісті экологиязациялау мақсатына сай
келетін бірқатар шараларды іске асыру қажет. Табиғатты қорғау үшін барлық елдердің
күш қуатын біріктіргенде ғана экологиялық шаралар тиісті нәтиже бере алады.
Адам мен табиғаттың қарым-қатынасын жақсарту бағытталған тағы бір шара – табиғат
байлықтарын тұтынуды ақылға сиымды мөлшерде өзіне – өзі шек қою. Халықтың
экологиялық санасын қалыптастыру міндетті экологиялық білім мен тәрбие берудің
бірқатар комплексті мәселелерінен тұрады. Олар – экологиялық ғылыми сананы
қалыптастыру, экологиялық этиканы, экологиялық психологияны және экологиялық
құқықтық сананы қалыптастыру қажет.

245.

Балқаш көлі - Қазақстандағы ең ірі экожүйелердің бірі. Көл Балқаш -
Алакөл ойысында орналасқан. Көлемі - 501мың км2, ұзындығы - 605 км,
ені - 9-74 км аралығында. Ал ең терең жері - 26 м. Бұл көлдің 1970
жылдарындағы сипаты болса, қазір мүлдем басқаша. Жетісу өзендерінің
ішінде Іле, Қаратал, Ақсу және Лепсі өзендерін Балқашқа құяды.
Балқаш көлі шөлейт және шөл табиғат белдемдерінде орналасқандықтан,
оның климаты шұғыл континентті болып келеді. Су айдынының булануы
өте жоғары. Осыған байланысты судың деңгейі тез өзгеріп отырады.
Ұзақ жылдар тіршілігі тұрақты болып келген су айдынының қалыпты
жағдайы өзгере бастады. Балқаш көлінің экологиялық жағдайының
нашарлауц себебі Қаратал, Лепсі, Ақсу өзендерінің мол суының Балқаш
көліне жетпей суармалы егістерге жұмсалуынан. Оның үстіне бұрынғы
кездерде Аягөз, Биен, Сарханд және Басқан өзендері Балқашқа құйып,
оның табиғи су деңгейін сақтап отырған.
Аталған антропогендік жағдайлар Балқаш көлінің жағдайын шиеленістіріп
жіберді. Балқаш экожүйесінің одан әрі нашарлауына Іле өзені бойына
салынған Қапшағай суқоймасы да әсер етеді. 1970 жылы Қапшағай
суқоймасындағы Іле өзенінің суын бөгейтін Қапшағай бөгеті салынды.
Оған қосымша Іле өзенін қоректендіріп отырған Шелек өзені Бартоғай
бөгетімен бөгеліп, онда көлемі 300 мың м3 су жинақталды. Осылайша
Үлкен Алматы каналы (БАК) салынды. Каналдың салынуына байланысты
Шелек өзені Ілеге құюын тоқтатты.

246.

Еліміздегі экологиялық дағдарысқа химия, мұнай
металлургия, отын өнеркәсібінің жедел және көп мөлшерде
дамуы да әсерін молайтып отыр. Жыл сайын
Қазақстандағы су қоймаларына химиялық қоспалар мен
ластанған 6 млрд. м³ ағын су құйылады, 3 млн. тонна зиянды
заттар ауа қабатына сіңеді, 200 млн. тонна қатты
қалдықтар қоқысқа тасталады. Басқа да шикізат көздерін
игеру ауаны ластаумен қатар жүргізілуде, олардың
қатарына мыс, қорғасын, мырыш, күміс, хром, ванадий,
фосфорит, барит, сурьма, тас көмір, мұнай т.б. кен
орындары жатады. Ірі өндіріс орны болмаса да Алматыда
да ауаның қалыптан тыс ластануы байқалады. Бұл, әрине,
қаланың географиялық орналасқан орнына байланысты

247.

Арал теңізінің болашағы дүниежүзі халықтарының толғандыруда. Оның біржола
жойылып кетуі Орта Азия мен Қазақстанды ғана емес көптеген Шығыс елдерінің
тыныс-тіршілігіне өзгерістер әкелмек. Ал ауытқушылықтар антропогендік
экожүйелердің тұрақсыздығын тудырады. Арал мәселесі соңғы 10 шақты жылда
географ және эколог ғалымдар арасында жиі-жиі пікір таластар туғызады. Арал
мәселесі туралы халықаралық конференциялар ұйымдастырылды. Өркениетті
елдер қаржылай көмек көрсетуде. Олар негізінен Орта Азия республикалар, Ресей,
АҚШ, Жапония, т.б. мемлекеттер.
Арал теңізін құтқару жөнінде бірнеше ғылыми болжамдар мен жобалар бар. Олар:
1. Сібір өзендерін Қазақстанға бұру.
2. Амудария мен Сырдария өзендерінің суын реттеу арқылы суды молайту.
3. Арал теңізін жартылай сақтап қалу.
4. Каспий теңізінің суын жасанды канал арқылы әкелу.
5. Жер асты суларын пайдалану.
6. Арал теңізінің өздігінен табиғи реттелуін немесе толысуын күту.
Әрине, бұл жобалар болашақтың ісі болғанымен, уақыт талабы оны күттірмейді.
Бәріде қаражатқа тірелуі мүмкін. Ал оның іске асуы адамзат қауымының білімі
мен біліктілігіне байланысты екені анық.

248.

Семей полигоны - КСРО ядролық сынақ
полигондарының бірі, аса маңызды
стратегиялық объектісі болды. КСРО
заманында Қазақстан аумағында атом
бомбалары сынақтан өтті. Ол үшін арнайы
18 млн га жер бөлініп, Семей ядролық
полигоны ашылды. Бастапқысынды
адамдарға, жануарлар мен табиғатқа
тікелей зардабын тигізген ашық сынақтар
жасалды. Сосын оларды жер астына жасай
бастады. Атом бомбаларының
жарылыстары сұмдық ауыр болды. Семей
маңындағы радиациялық әсер аймағында
тұратын 500 мыңдай адам осы сынақтан
азап шекті.

249.

1989 жылдың ақпанында Семейдегі атом полигонын табу үшін
күресті бастауға ұйғарған «Невада - Семей» қозғалысының
алғашқы митингісі өткізілді. Оны басқарған – белгілі қоғам
қайраткері, ақын Олжас Сүлейменов. Сол жылдың 6 тамызында
Семей облысының Қарауыл ауылында ядролық қаруды сынауға
мораторий жариялау жөніндегі ұсынысты КСРО және АҚШ
Президенттеріне үндеу қабылданды. Онда былай делінген
болатын: «Сайын даламыз ядролық жарылыстардан қалтырап
бітті, сондықтан да онда ары қарай үнсіз қалу мүмкін емес. 40
жыл ішінде бұл арада мыңдаған Хиросималар жарылды. Біз
келешекті қауіппен күтудеміз. Уайымсыз отырып, су мен тамақ
ішу, өмірге нәресте әкелу мүмкін емес болып барады.
Қазақстандағы ядролық қаруды тоқтату үшін, өз үйімізде
бейбітшілік пен тыныштық орнату үшін, өз құқықтарымыз үшін
күресу мақсатында біз «Невада - Семей» қозғалысын құрдық».

250.

Семей ядролық полигонындағы
сынақтардың жалпы саны 456
ядролық және термоядролық
жарылысты құрады. Олардың
116-сы ашық болды, яғни жер
бетіндегі немесе әуе кеңістігінде
жасалды. Семей полигонында
әуеде және жер бетінде
сынақтан өткізілген ядролық
зарядтардың жалпы қуаты 1945
жылы Хиросимаға тасталған
атом бомбасының қуатынан 2,5
мың есе көп болды.

251.

Қалалардың өсуі мен
дамуы экологиялықканализациялау, су
өткізу торабы, жылумен
қамтамасыз ету;
өндірістік және
қоғамдық білім беру
мен денсаулық сақтау
сияқты әлеуметтік –
көлік пен байланыс,
инфрақұрылымдарының
өрістеуіне ықпал етуде.

252.

Негізгі әдебиеттер :
Бейсенова Ә.Б. Экология және табиғатты тиімді пайдалану. Оқу құралы.
Алматы, 2004.
Сағымбаев Ғ.Қ. Экология негіздері. Оқу құралы. Алматы, 1995.
Оспанова Г., Бозшатаева. Экология. Оқу құралы. Алматы, 2000.
Қуатбаев А.Т. Жалпы экология. Оқулық. Алматы, 2008.
Бродский А.К. Жалпы экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы.
Алматы,«Ғылым», 1997, қаз.ауд. Көшкімбаев Қ.С.
Қосымша әдебиеттер :
Биғалиев А.Б., Кәкімов Ж.Т. Экологиялық ұғымдардың түсіндірме сөздігі.
Әдістемелік оқу құрал. Алматы, 2002.
Мәмбетқазиев Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат қорғау. Оқу құралы. Алматы,
«Қайнар», 1990.
Жамалбеков Е.Ү., Білдебаева Р.М. Жалпы топырақтану және топырақ
географиясы мен экологиясы. Алматы, «қазақ университеті», 2000.
Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей среды. Алма-Ата, «Ана тілі»,
1991.
Байтулин И.О. Экология Казахстана. Алматы, 2003.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология. Учебник. Ростов на Дону, 2008.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология в вопросах и ответах. Учебное
пособие. Ростов на Дону, 2008.

253.

Тест сұрақтары
Қазақстанның экологиялық мәселелері
A) Тау мұздықтарының еруі
B) Арал теңізінің тартылуы
C) Шөлдену мәселесі
D) Мұхиттардың ластануы
E) Қышқылдық жаңбырлар
F) Каспий теңізінің мұнай өнімдерімен ластануы

254. Сабақтың сауалнамасы

• Арал теңізі тартылуын алдын алу жолдары.
• Каспий теңізін ластаушы заттар.
• Қазақстанның өзекті экологиялық мәселесі.
• Семей ядролық сынақтың салдары.
• Биоәртүрліктің қысқаруына әсер етуші
факторлар.

255.

Тақырып №15 Экологиялық білім беру.
Дәріс жоспары:
1. Экологиялық білім беру мен тәрбие берудің негіздері.
2. Қазақстан Республикасында экологиялық білім мен тәрбие беру
жағдайы.
3. Экологиялық білім бағдарламасы.
4. ҚР экологиялық қауіпсіздік тұжырымдамасы.

256.

ҚР тұрақты дамуын қамтамасыздандырудағы
экологиялық білім беру
ЖАЛПЫ БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІ
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМ БЕРУ ЖӘНЕ АҒАРТУ
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ САНА МЕН МӘДЕНИЕТ
ТҰРАҚТЫ ДАМУ ҮРДІСТЕРІ МЕН ПРИНЦИПТЕРІ
ЕЛДІҢ ПЕРСПЕКТИВТІ ОДАН ӘРІ ДАМУЫ

257.

ҰЛТТЫҚ СТРАТЕГИЯ МЕН САЯСАТ НЕГІЗІНДЕ ҚАЗАҚСТАНДА
ТҰРАҚТЫ ДАМУ ТУРАЛЫ БІЛІМ ЖҮЗЕГЕ АСАДЫ
2007 жылы 9 қаңтарда қабылданған
Қазақстан Республикасының Экологиялық
кодексіне сәйкес экологиялық білім беру мен
ағартудың
мақсаты
- тұрақты даму
принциптеріне негізделген, қоғамда әрбір
азаматқа экологиялық мәдениетті және
белсенді өмірлік бағытты қалыптастыру
болып табылады.

258.

Экологиялық білім беру – тұрақты даму кепілі

259.

Экологиялық білім беру (ЭББ) саласын
ұйымдастыру
ЭББ жүйесін
басқарудың
тиімді
құрылымын
жасау
ЭББ жүйесінің
құрылымын
жетілдіру
ЭББ
ұйымдасты
ру
міндеттері
Оқытудың
сапасы мен
тиімділігін
арттыру
Ғылыми және
оқуәдістемелік
тұрғыдан
қамтамасыз
ету
Нормативтіқұқықтық
қамтамасыз
етуді
жетілдіру
Материалдықтехникалық
қамтамасыз
ету
Ақпараттықкоммуникация
инфрақұрлым
ды
ұйымдастыру

260.

ҚР экологиялық қауіпсіздік
тұжырымдамасы
Қазақстанда халықтың экологиялық
қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету мақсатында
2004-2015
жылдарға
арналған
экологиялық
қауiпсiздiк
Тұжырымдамасы қабылданды.

261.

ҚР экологиялық қауіпсіздік
тұжырымдамасының кезеңдері
І – КЕЗЕҢ:
2004-2007 жылдар – қоршаған ортаның ластану деңгейін төмендету және
оны тұрақтандыру туралы жоспар әзірлеу
ІІ – КЕЗЕҢ:
2008-2010 жылдар – қоршаған ортаның сапа көрсеткіштерін
тұрақтандыруға және табиғатты пайдалануға экологиялық талаптарды
жетілдіру
ІІІ – КЕЗЕҢ:
2011-2015 жылдар – қоршаған ортаның сапасын жақсарту және қоғамның
экологиялық тұрақты дамуын қолайлы деңгейіне қол жеткізу

262.

Экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің
негізгі бағыттары:
Экономиканы экологияландыру;
Заңнаманы экологияландыру;
Қоғамды экологияландыру.

263.

ҚР экологиялық қауіпсіздік
тұжырымдамасы
Соңғы уақытта әлемде кең таралған
генетикалық
модификацияланған
организмдерді (ГМО) және өнімдерді
әкелінуі Қазақстан үшін елеулі
сыртқы қауіп-қатер болып отыр!

264.

ҚР экологиялық қауіпсіздік
тұжырымдамасы
Қазақстан Республикасы Биоқауiпсiздiк жөнiндегi Картахена
хаттамасын қабылдады.
Картахена хаттамасының мақсаты:
елiмiздiң аумағында ГМО мен сапасыз өнiмдердi
трансшекаралық өткiзуге байланысты жауапкершiлiкті
арттыру;
оларды елге әкелуге жол бермеу жөнiнде шаралар
қабылдау;
биотехнология саласында зерттеулер мен ғылымитехникалық ақпараттармен алмасу;
тығыз халықаралық ынтымақтастықты қамтамасыз ету.

265.

Негізгі әдебиеттер :
Бейсенова Ә.Б. Экология және табиғатты тиімді пайдалану. Оқу құралы.
Алматы, 2004.
Сағымбаев Ғ.Қ. Экология негіздері. Оқу құралы. Алматы, 1995.
Оспанова Г., Бозшатаева. Экология. Оқу құралы. Алматы, 2000.
Қуатбаев А.Т. Жалпы экология. Оқулық. Алматы, 2008.
Бродский А.К. Жалпы экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы.
Алматы,«Ғылым», 1997, қаз.ауд. Көшкімбаев Қ.С.
Қосымша әдебиеттер :
Биғалиев А.Б., Кәкімов Ж.Т. Экологиялық ұғымдардың түсіндірме сөздігі.
Әдістемелік оқу құрал. Алматы, 2002.
Мәмбетқазиев Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат қорғау. Оқу құралы. Алматы,
«Қайнар», 1990.
Жамалбеков Е.Ү., Білдебаева Р.М. Жалпы топырақтану және топырақ
географиясы мен экологиясы. Алматы, «қазақ университеті», 2000.
Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей среды. Алма-Ата, «Ана тілі»,
1991.
Байтулин И.О. Экология Казахстана. Алматы, 2003.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология. Учебник. Ростов на Дону, 2008.
Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология в вопросах и ответах. Учебное
пособие. Ростов на Дону, 2008.

266.

Тест сұрақтары
ҚР экологиялық қауіпсіздік концепциясы қашан
бекітілді:
A) 1997 ж. 15 шілде.
B) 1996 ж. 30 тамыз. +
C) 1999 ж. 7 маусым.
D) 2002 ж. 25 қыркүйек.
E) 1998 ж. 25 қазан.
F) 2001ж. 15 тамыз.

267. Сабақтың сауалнамасы

• Экологиялық білім берудің маңыздылығы.
• Экологиялық білім беру саласының
ұйымдастырылуы.
• ҚР қауіпсіздік тұжырымдамасы.
• ҚР-ның экологиялық қауіпсіздік
тұжырымдамасының кезеңдері.