Қызметкерлердің жекелеген санаттары үшін еңбекті реттеу ерекшеліктері

1. ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРДІҢ ЖЕКЕЛЕГЕН САНАТТАРЫ ҮШІН ЕҢБЕКТІ РЕТТЕУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Дәріс 6
ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРДІҢ ЖЕКЕЛЕГЕН
САНАТТАРЫ ҮШІН ЕҢБЕКТІ РЕТТЕУ
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
«HR-үдерістері»
э.ғ.к., профессор Алиева Ж.Т.
zhanna.aliyeva@narxoz.kz

2.

Қазақстан Республикасының Еңбек
Кодексінде жұмысшылар мен жұмыс
берушілер
арасындағы
қатынастарды
реттейтін
нормалар
мен
ережелер
жиынтығын қамтиды.
Еңбек
қатынастарының
жекелеген
санаттағы жұмысшылар үшін ерекшеліктері
бар, олардың қатарына әйелдер, кәмелетке
толмағандар, мүгедектер, еңбек мигранттары
және басқалары жатады.
Бұл топтардың еңбек нарығындағы
жағдайлары кейде ерекшеленетіндіктен,
оларға арналған арнайы шарттар мен
кепілдіктер қарастырылған.
2

3.

Жұмыскерлердің жекелеген санаттарының еңбегін реттеудің ерекшеліктері
Қосымша
қызмет- екі істі
қатарынан атқару
Кәмелетке
толмаған
жұмысшылар
Жұмысшыларвахтовиктер
Мүгедек
қызметкерлер
Басшы
қызметкерлер
Шетелдік
жұмысшылар
Ауыр
жұмыстармен
айналысатындар
Маусымдық
жұмысшылар
Донорлар
Зейнеткерлер
Мемлекеттік
және азаматтық
қызметшілер
Қашықтағы
жұмысшылар
Педагогикалық
қызметкерлер
Медицина
қызметкерлері
Балаларды
тәрбиелеу
Штаттан тыс
жұмысшылар
3

4.

ЖЕКЕЛЕГЕН САНАТТАҒЫ ЖҰМЫСШЫЛАР ҮШІН ЕҢБЕК
ҚАТЫНАСТАРЫН РЕТТЕУДІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
ЖҮКТІЛІК ЖӘНЕ БАЛА ТУҒАННАН КЕЙІНГІ КЕЗЕҢДЕГІ ӘЙЕЛДЕР
Жүктілік кезеңіндегі және бала туылғаннан кейінгі әйелдерге еңбек заңнамасы
қосымша кепілдіктер мен қорғауды қамтамасыз етеді:
Декреттік демалыс. 126 күнтізбелік күнге беріледі (көп балалы аналар немесе
ауыртпалықты жағдайларда 194 күнге дейін), оның ішінде 70 күн — босануға
дейін, 56 күн — босанудан кейін. Сонымен қатар, демалыс аяқталған соң
жұмысына оралу үшін қосымша кепілдіктер қарастырылған. Бұл кезеңде
әйелдерге жүктілік және босану бойынша жәрдемақы төленеді.
Ерекше еңбек жағдайлары. Жүктілік кезінде әйелдерге ауыр жұмыстар мен
зиянды жағдайлардан аулақ болу керек. Түнгі ауысымдар мен демалыс күндері
жұмыс істеуге тыйым салынады.
Демалыс құқығы. 1,5 жасқа дейінгі баласы бар әйелдерге бала емізу үшін үзіліс
берілуі тиіс. Бұл үзілістер жұмыс уақыты ретінде есептеледі.
Құқықтарды қорғау. Жүктілік немесе бала күтімі кезеңінде жұмыс істеп жатқан
әйелдерді жұмыстан босату тек ерекше жағдайларда ғана мүмкін болады,
мысалы, кәсіпорынды жабу кезінде. Әйелдерге барлық төлемдер мен өтемақылар
сақталады.
4

5.

ЖАСТАР МЕН КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАНДАР
Жасы бойынша шектеулер:
Еңбек кодексіне сәйкес
еңбек қатынастары 16 жасқа толған тұлғалармен
ғана жасалуы мүмкін.
14-16 жастағы жасөспірімдер үшін еңбек
келісімшартын жасауға ата-анасының немесе
заңды өкілінің рұқсаты қажет.
жасөспірімдерге қауіпті жұмыстарды орындауға
және түнгі ауысымдарда жұмыс істеуге тыйым
салынған.
Жұмыс уақыты: Кәмелетке толмағандар үшін
жұмыс уақыты да шектелген. Мысалы, 16-18 жастағы
жасөспірімдер аптасына 36 сағаттан артық жұмыс
істей алмайды, ал 14-16 жастағыларға аптасына 24
сағаттан артық жұмыс істеуге болмайды.
5

6.

Жұмыс түріне шектеу.
Жасөспірімдерге денсаулығына немесе психоэмоционалдық жағдайына
зиян келтіретін жұмыстарға тыйым салынады, соның ішінде түнгі
ауысымдар, зиянды заттармен жұмыс жасау және қауіпті жағдайлар.
Жұмыс уақытының ұзақтығы.
14-15 жас аралығындағы жасөспірімдер аптасына 24 сағаттан артық
жұмыс істей алмайды, 16-18 жас аралығындағы жастарға аптасына 35
сағаттан артық жұмыс істеуге рұқсат етілмейді.
Жұмысқа қабылдау кепілдіктері.
Жасөспірімдермен еңбек келісімшарты тек ата-анасының (немесе
заңды өкілінің) жазбаша рұқсатымен жасалады. Сондай-ақ,
жасөспірімдер жұмысқа кірісер алдында медициналық тексеруден өтуі
керек.
Демалыстар мен демалыс күндері.
Жасөспірімдерге қосымша демалыс күндері беріледі, және олардың
жыл сайынғы еңбек демалысының ұзақтығы кемінде 31 күнтізбелік
күнді құрайды.
6

7.

ДЕНСАУЛЫҒЫ ШЕКТЕУЛІ ЖҰМЫСШЫЛАР
Ерекше еңбек жағдайлары.
Мүгедек жұмысшылар өздерінің қажеттіліктеріне сай жабдықталған жұмыс
орындарында жұмыс істеуі керек (мысалы, арнайы құрал-жабдықтар немесе
құрылғылар қолдану).
Жұмыс уақытының қысқаруы.
Денсаулығы шектеулі жұмысшылар үшін жұмыс уақыты 35 сағаттан аспауы
керек.
Қосымша үзілістер.
Денсаулығы шектеулі жұмысшыларға жұмыс уақыты ішінде денсаулығын
қалпына келтіру үшін қосымша үзілістер берілуі мүмкін.
Жәрдемақылар мен өтемақылар.
Денсаулыққа келген зиян үшін қосымша әлеуметтік төлемдер мен
өтемақылар төленеді.
Егер жұмыс орны 100-ден астам қызметкері бар болса, жұмыс беруші
мүгедек адамдар үшін жұмыс орындарының кемінде 4%-ын бөлуге
міндетті.
7

8.

УАҚЫТША ЕҢБЕК ШАРТТАРЫ БОЙЫНША ЖҰМЫС ІСТЕЙТІН
ҚЫЗМЕТКЕРЛЕР
Жұмыс уақыты мен демалыс.
Уақытша келісімшарт бойынша жұмыс істейтін
қызметкерлер үшін жұмыс уақыты мен демалыс
ұзақтығы шарттардың негізінде анықталады және
олар тұрақты қызметкерлер сияқты еңбекақы мен
демалысқа құқылы.
Құқықтарды қорғау.
Уақытша келісімшарт бойынша жұмыс істейтіндер
жұмыстан кез келген уақытта босатылуы мүмкін, егер
келісімшартта басқа жағдайлар көрсетілмеген болса.
Дегенмен, оларды жұмыстан шығару үшін жұмыс
беруші заңды негіздер ұсынуы керек.
8

9.

ІССАПАРДАҒЫ ҚЫЗМЕТКЕРЛЕР
Іссапар шығындары.
Жұмыс
берушілер
жұмыскерлерге
іссапарларға (тұруға, тамақтануға, жол
жүруге) байланысты шығындарды өтеуге,
сондай-ақ іссапар тәуліктік ақысын төлеуге
міндетті.
Жолдағы еңбек жағдайлары.
Ұзақ іссапарлар немесе экстремалды
климаттық аймақтарда жұмыс істеу кезінде
жұмыс беруші Еңбек міндеттерін қауіпсіз
орындау үшін жағдай жасауға, сондай-ақ
демалыс пен өтемақы беруге міндетті.
9

10.

ЖОҒАРЫ БІЛІКТІ ЖҰМЫСШЫЛАР МЕН БАСШЫЛАР
Қосымша жеңілдіктер.
Қызмет саласына, біліктілігіне және атқаратын
лауазымының деңгейіне байланысты бонустар,
сыйлықақылар және басқа да қаржылық
сыйақылар көзделуі мүмкін.
Еңбек режиміндегі икемділік.
Кейбір жағдайларда мұндай жұмысшылар
үшін икемді жұмыс кестелері немесе
"өзгермелі" жұмыс уақыты бойынша
жұмыс жасалуы мүмкін.
Келісімшарттық шарттар.
Басшылар үшін жауапкершілікке қосымша
өтемақылар немесе мақсаттарға жету үшін
бонустар
кіретін
ерекше
шарттармен
келісімшарттар жиі жасалады.
10

11.

ҚАШЫҚТАН ЖҰМЫС ЖАСАЙТЫН ЖҰМЫСШЫЛАР/ҚЫЗМЕТКЕРЛЕР
Жұмыс уақытының икемділігі
Қашықтағы жұмысшылар икемді кесте бойынша жұмыс істей
алады, бірақ сонымен бірге олар еңбек заңнамасында
белгіленген жұмыс уақытының нормаларын сақтауы керек
(мысалы, аптасына 40 сағат).
Еңбек жағдайларын қамтамасыз ету
Жұмыс беруші жұмысшыларды жұмыс құралдарымен (мысалы,
компьютерлермен, бағдарламалық жасақтамамен) қамтамасыз
етуге, сондай-ақ үйде жұмыс істеу кезінде олардың қауіпсіздігін
қамтамасыз етуге міндетті.
Өтемақылар мен жеңілдіктер
Қашықтан жұмыс істейтін қызметкерлерге, егер бұл еңбек
шартында көзделген болса, жеке байланыс құралдарын,
интернет пен жабдықты пайдаланғаны үшін өтемақы берілуі
мүмкін.
11

12.

МАУСЫМДЫҚ ЖҰМЫСШЫЛАР
Еңбек шартының мерзімдері.
• Маусымдық жұмысшылар белгілі бір маусымда ғана жұмыс
істейтін қысқа мерзімді еңбек келісімшарттарын жасай алады
(мысалы, ауылшаруашылық жұмыстарына арналған жазғы
маусым).
Еңбекақы және өтемақы.
• Маусымдық жұмысшыларға жоғары жүктеме
жағдайында жұмыс істегені үшін, сондай-ақ стандартты
емес уақытта жұмыс істегені үшін қосымша өтемақы
берілуі мүмкін.
12

13.

ЕҢБЕК МИГРАНТТАРЫ
Жұмысқа рұқсат алу
Қазақстанда еңбек мигрантымен еңбек шарты жасасу
үшін жұмысқа рұқсат алу қажет. 11-бап бойынша жұмыс
берушілер еңбек мигранттарын жұмысқа қабылдар
алдында миграциялық бақылау органдарына хабарлауы
керек.
Еңбек мигранттарының құқықтары
Еңбек мигранттары Қазақстан азаматтарымен бірдей
еңбек құқықтарына ие, оның ішінде жалақы, демалыс
және басқа да әлеуметтік кепілдіктер. Алайда, бұл
құқықтар халықаралық келісімдермен немесе
заңнамамен ерекшеленуі мүмкін.
13

14.

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЗАҢНАМАСЫ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ТӘЖІРИБЕНІ
САЛЫСТЫРУ
Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасы басқа ТМД елдері мен Еуропа
елдерінің заңнамасымен ұқсас. Дегенмен, бірқатар айырмашылықтар мен
ерекшеліктер бар:
Қазақстанда, басқа да ТМД елдерінде сияқты, мүгедектер мен жастарды
жұмыспен қамту үшін квоталар бар, бірақ олардың жүзеге асырылуы кейбір
мәселелерге тап болады.
Еуропа елдерінде, әсіресе ЕО елдерінде, әйелдер, мүгедектер мен жастарға
қатысты еңбек заңнамасы анағұрлым дамыған.
Германияда мүгедектерді жұмысқа қабылдаған жұмыс берушілерге қаржылай
көмек көрсетіледі
Швецияда әйелдерге бала күтімі демалысынан кейін жұмысқа оралу үшін
қолайлы жағдайлар жасалған.
14

15.

МӘСЕЛЕЛЕР МЕН СЫН-ТЕГЕУРІНДЕР
Құқықтардың толық жүзеге аспауы
Қазақстанда еңбек заңнамасы бойынша кепілдіктер бар,
бірақ оларды жүзеге асыруда қиындықтар туындайды.
Атап айтқанда, жұмыс берушілер кейде әйелдер мен
мүгедектерге арналған жұмыс орындарын жасауға
немқұрайлы қарауы мүмкін.
Еңбек мигранттарының әлеуметтік қорғауының
жеткіліксіздігі
Қазақстанда еңбек мигранттарының құқықтарын қорғау
мәселелері әлі де өзекті болып табылады, олар жиі
заңсыз жұмыс істейді және әлеуметтік қолдаудан
шектелген.
15

16.

ТАЛҚЫЛАУҒА АРНАЛҒАН СҰРАҚТАР
1. Еңбек заңнамасындағы «құқықтар мен міндеттер» арасындағы теңгерім туралы сұрақ
•«Еңбек заңнамасы жұмысшылардың құқықтарын қорғауға бағытталған, бірақ жұмыс берушілер де белгілі бір құқықтарға ие. Сіздер қалай ойлайсыздар,
жұмысшылардың құқықтарын қорғау мен жұмыс берушілердің мүдделерін ескеру арасында қандай теңгерім болу керек?»
2. Жүктілік және бала күтімі кезеңіндегі әйелдер
•«Қазіргі уақытта әйелдерге қатысты еңбек заңнамасында қандай жетілдірулер немесе өзгерістер қажет деп ойлайсыздар? Мысалы, әйелдерге жүктілік, бала күтімі
кезеңінде қосымша құқықтар беру қажеттілігі туралы не ойлайсыздар?»
3. Қашықтан жұмыс істейтіндерге арналған құқықтар мен міндеттер
•«Қашықтан жұмыс істеу қазіргі кезде кең таралып жатыр. Қашықтан жұмыс істейтін қызметкерлердің құқықтарын қорғау қандай мәселелерге назар аударуды қажет
етеді? Мұндай жұмысты ұйымдастыру кезінде жұмыс беруші мен қызметкер арасында қандай жаңа міндеттер мен жауапкершіліктер туындайды?»
4. Мүгедек жұмысшыларға арналған еңбек шарттары
•«Мүгедек жұмысшылар үшін арнайы жұмыс орындары мен қосымша жеңілдіктер қарастырылған. Бірақ жұмыс берушілер бұл талаптарды орындамай жататын
жағдайлар кездеседі. Мүгедек жұмысшылар үшін еңбек шарттарын жетілдірудің қандай жолдары бар деп ойлайсыздар?»
5. Жас жұмысшылар мен жасөспірімдердің еңбек құқықтары
•«Жасөспірімдер мен жастар үшін еңбек заңнамасы арнайы талаптар мен шектеулерді қамтиды. Сіздер жасөспірімдердің еңбек құқықтарын қорғау үшін қандай
қосымша шаралар ұсыныр едіңіздер? Мүмкін, кейбір шектеулерді жұмсарту қажет пе?»
6. Сезондық жұмысшылардың құқықтары мен еңбек жағдайлары
•«Маусымдық жұмысшылар үшін заңнаманың жеткілікті деңгейде қорғалатындығына сенімдісіздер ме? Маусымдық жұмыстарға арналған еңбек шарттары қандай
жетілдірулерді қажет етеді деп ойлайсыздар?»
7. Жұмысшылардың құқықтарын бұзудың алдын алу
•«Қазақстанда жұмысшылардың құқықтарын бұзу жағдайлары жиі кездеседі. Бұл мәселелерді шешу үшін сіздер қандай механизмдерді немесе саясаттарды ұсына
аласыздар?»
8. Еңбек келісімшарты және жеке келісімшарттар
•«Жеке еңбек келісімшарттары мен стандартты еңбек шарттары арасындағы айырмашылықтар қандай? Сіздер жеке келісімшарттарды қолдануды қолдайсыздар ма,
әлде жұмысшылар үшін жалпы еңбек шарттарын сақтауды жөн көресіздер ме?»
9. Еңбек қатынастарындағы цифрландыру
•«Цифрлық технологиялардың еңбек нарығына әсері қандай болмақ? Қашықтан жұмыс жасау және еңбек қатынастарын цифрландыру еңбек заңнамасына қандай
жаңа өзгерістер енгізеді деп ойлайсыздар?»
16

17.

10. Еңбек шарттарын бұзған жұмыс берушіге қандай санкциялар қолдану керек?
•«Егер жұмыс беруші еңбек шарттарын бұзса, оған қандай санкциялар қолдану керек? Әр түрлі категориядағы
жұмысшыларға қатысты бұзушылықтар үшін қандай ерекше жауапкершілік шараларын қолдану орынды
болады?»
11. Теңдік мәселесі: әйелдер мен ерлердің еңбек құқықтары
•«Қазақстанда әйелдер мен ерлер арасында еңбек құқықтарында теңдік бар ма? Әйелдер мен ерлердің еңбек
құқықтары тең дәрежеде қорғала ма? Бұл теңдікті қамтамасыз ету үшін қандай шаралар қолдану керек?»
12. Еңбек құқықтарын қорғаудағы әлеуметтік диалогтың маңызы
•«Әлеуметтік диалогтың еңбек құқықтарын қорғаудағы рөлі қандай? Қоғамдағы әлеуметтік келісімдердің еңбек
заңнамасына әсері қандай болмақ?»
13. Басшы мен қызметкер арасындағы еңбек келісімшартының ерекшеліктері
•«Басшылар мен жоғары лауазымдағы қызметкерлердің еңбек келісімшарттары ерекше шарттармен жасалады.
Бұл сіздер үшін әділетсіздік туғызбай ма? Мұндай шарттардың болуы қандай артықшылықтар мен кемшіліктерге
әкелуі мүмкін?»
14. Еңбек шарттарын өзгерту: жұмыс берушінің құқықтары мен жұмысшының пікірін ескеру
•«Еңбек шарттарын өзгерту туралы шешім қабылдау кезінде жұмыс берушінің және жұмысшының пікірлері
қандай дәрежеде ескерілуі керек? Еңбек шарттарын өзгерту туралы қандай ережелер болуы тиіс?»
15. Еңбек заңнамасын жетілдіру: өз ұсыныстарыңыз
•«Қазақстанның қазіргі еңбек заңнамасын жетілдіру үшін сіздер қандай нақты ұсыныстар берер едіңіздер? Қандай
өзгерістер ең қажет деп санайсыздар?»
17