Өтпелі экономика елдері

1.

ӨТПЕЛІ ЭКОНОМИКАНЫҢ МӘНІ МЕН
ЗАҢДЫЛЫҚТАРЫ
ӨТПЕЛІ ЭКОНОМИКА ЕЛДЕРІ

2.

1.Өтпелі экономика туралы ұғым
2.Экономикалық қайта құрулардың принциптері
Өтпелі кезең экономикасы
1.Экономикалық өзгеру үдерісінде тұрған, яғни
әлеуметтікэкономикалық жүйенің бір күйінен өту үдерісінде тұрған елдің
немесе елдердің экономикасы. Өтпелі кезең экономикасының
біршама тұрақты күйдегі және өзіне тән индикаттары, өзіндік
негізде дамушы экономикадан өзгешелейтін бірқатар арнаулы
сипаттамалары бар. Өтпелі кезең экономикасының толғағы жеткен
кезеңде ескі индикаттарды және байланыстар мен қатынастарды
ығыстыратын жаңа индикаттар, байланыстар мен қатынастар
пайда болады. Нәтижесінде жаңа макроэкономикалық және
микроэкономиялық заңдылықтар мен үрдістер, әлеуметтік және
саяси өзгерістер қалыптасып, экономикалық саясаттың жаңа
міндеттері туындайды.

3. Өтпелі экономика елдері

ХХ ғасырдың 80-жылдардың соңы мен 90-жылдардың басында
социалистік жүйенің ыдырауы нәтижесінде 28 ел жоспарлыэкономикадан нарықтық экономика көшуді жүзеге асырды. Олар:
1.Орталық және шығыс Еуропаның бұрынғы социалистік елдері:
Албания, Болгария, Венгрия, Польша, Румыния, Чехословкия
(Словакия, және Чехия), Югословия (Босния мен Герцеговина,
Македония, Словения, Хорватия, Сербия, Черногория).
2.КСРО құрамындағы елдер: Әзірбайжан, Армения, Беларусь,
Қазақстан, Қырғызстан, Молдова, Ресей, Тәжікстан, Түркіменстан,
Өзбекстан, Украина. 2009 жылы ТМД шыққан Грузия, Латвия,
Латва, Эстония.
3.Азия елдері: Қытай, Монғолия, Лаос, Вьетнам, Оңтүстік Корея.
4.Латын Америкасындағы Куба мемлекеті.

4. Өтпелі экономика елдері

5. Экономикалық қайта құрулардың принциптері

1.Макроэкономикалық тұрақтандыру;
2.Бағаларды либералдандыру;
3.Жекеменшікті қалыптастыру;
4.Мемлекеттік меншікті жекешелендіру;
5.Ашық сипаттағы экономиканы қалыптастыру;
6.Мемлекеттің экономикаға тікелей араласуын шектеу.

6. Экономикалық қайта құрулардың принциптері

1.Макроэкономикалық тұрақтандыру – мемлекеттік бюджет дефицитін
азайту, айналымға артық ақша массасын шығармау және шаруашылық
субъектілеріне жеңілдетілген несиелер беруді шектеу;
2.Бағаларды либералдандыру - мемлекет тарапынан бағаларды реттеуден
толығымен немесе ішінара бас тарту, бағалардың нарықтағы тауарларға
сұраныс пен ұсыныс негізінде, тауар өндірушілер арасындағы еркін
бәсекелестікке сәйкес қалыптасуына көшу;
3.Жекеменшікті қалыптастыру – экономика салалары бойынша жүргізіліп,
меншік иелерінің құқықтарын қорғайтын заңмен кепілдендірілуі тиіс.
Мемлекеттік меншікті жекешелендірумен тығыз байланысты.
4.Мемлекеттік меншікті жекешелендіру – нарықтық экономикаға көшу
жағдайына бұрынғы мемлекеттік меншікті жекешелендіру мемлекеттік
меншіктегі өндіріс құралдарын, мүлікті, тұрғын үйлерді, табиғат
ресурстарын, жерді сату немесе ақысыз беру негізінде жүргізіледі. Осының
нәтижесінде жеке, акционерлік немесе ұжымдық меншік түрлері қалыптасды.

7. Экономикалық қайта құрулардың принциптері

5.Ашық сипаттағы экономиканы қалыптастыру - шетелдермен еркін
сауда қатынастарын орнату, ел экономикасына салынған шетелдік
инвестициялардың қорғалуына, азаматтардың шетелдерде тапқан
табыстарының ұлттық экономикаға қайтуына мүмкіндік жасалуы және
т.б. байланысты жүзеге асырылады.
6.Мемлекеттің экономикаға тікелей араласуын шектеу – әкімшілік
жүйе жағдайында мемлекеттің экономикада атқарып келген көптеген
қызметінен бас тартуы болып табылады. Шектеулерді қажет ететін
қызмет қатарына өнім түрлерін өндіруге мемлекеттік тапсырыс,
инвестициялық жобалардың басым көпшілігін мемлекеттің қадағалауы,
өнім түрлеріне бағаларды мемлекеттің тағайындауы, сыртқы саудадағы
мемлекеттік монополия жатады.

8.

• 1.Әміршіл-әкімшіл
экономиканың
нарықтық экономикаға ауысу мәселелері
мен нәтижелері.
• 2.ҚР өтпелі экономикасын мемлекеттік
реттеу.
• 3.ҚР экономикасын реформалау кезеңдері.

9.

Экономикалық жүйе - бұл материалдық,
рухани
игіліктер
мен
қызметтерді
өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы
байланыстардың ерекше реттелген жүйесі.

10.

Әміршіл-әкімшіл экономикалық жүйе орталықтандырылған жоспарлауға, өндірістің
барлық факторларына мемлекеттік меншіктің
орын алуына негізделген қатынастар.

11.

Сипатты белгілері:
өндіріс
құрал-жабдықтарына
деген
мемлекеттің меншіктің орын алуы;
- экономиканы орталықтан жоспарлау;
- өндірушілердің монополиялануы;
- ресурстардың орталықтандырылған қоры.
- ынталандырудың нарықтық жүйесінің
болмауы.

12.

ӨТПЕЛІ
кезеңдегі
мемлекеттің
экономикалық
функциялар
мен
оны
әміршілік
экономиканың,
нарықтық
экономикаға көшу процесін реттеу арқылы
ТРАНСФОРМАЦИЯЛАНАДЫ.

13.

ТРАНСФОРМАЦИЯ
ЖӘНЕ
КОНВЕРГЕНЦИЯ - бұл мемлекеттік реттеудің
қалыптасу процесінің мазмұны.
ТРАНСФОРМАЦИЯ - өзінің мемлекеттік
реттеуден, өтпелі экономикаға жат, жалпы
мемлекеттік
орталықтан
жоспарлаудан
шығуын білдіреді.
КОНВЕРГЕНЦИЯ - өтпелі кезеңде обьективті
түрде болатын әдістердің үйлесуі болып
табылады.

14.

Мемлекеттің
әміршілдік-әкімшілік
функциялары нарыққа жақындаған сайын
біртіндеп азаяды, бірақ әлі көп уақыт
бойы оның әсері тоқтамайды.

15.

Сонымен, мемлекет функциялары көшпелі
кезеңде мынадай
статистикалық және
динамикалық сипаттамаларға ие, олар
құрылымы бойынша үш құраушы блоктың
күрделі функцияларынан тұрады.

16.

1. Әкімшілік экономика жағдайларындағы
мемлекет функцияларының блогы (Ғ1)
2. Бұрыңғыдан бас тарту
және жаңа
құқықтық база мен нарықтық ортаны
құрумен байланысты функциялар блогы (Ғ2)
3. Нарықтық
экономиканы
функциялар блогы (Ғ3)
реттеудің

17.

• ҚР тәуелсіздік алғаннан кейін ең алдымен
барлық тауарлар мен қызметтердің бағасын
либерализациялау
мен
мемлекеттің
меншігін жекешелендіру қажет еді.

18.

Экономиканы
ырықтандыру
(либерализация)
–
бұл
экономикалық хаос, абсолютті
еркіндік емес, ол шаруашылық
етудің еркін тәртібі, елде
қабылданған заңдар арқылы
демократиялық
жолмен
экономикалық
іс-әрекетті
жүзеге асыру.

19.

• Жекешелендіру (лат, privates - жеке) мемлекеттік немесе муниципалды меншік
объектілерін тегін немесе ақылы жеке
меншікке айналдыру.
• Жекешелендіру мемлекетсіздендіру деп
аталатын кең мағыналы процестің бір бөлігі.

20.

• Жекешелендірудің
басты
мақсаты - жекшелендірілген
кәсіпорындарда экономикалық
өсуі
арқасында
ұлттық
экономиканың
тиімділігін
арттыру.
• Сонымен қатар, мемлекетік
бюджет тапшылығын азайту.

21.

• Қазақстан
Республикасындағы
жекешелендіру процесін 4 кезеңге бөліп
қарауға болады:
• 1-ші кезең 1991-1992 жылдар аралығын
қамтиды.
Бұл
кезеңде
мемлекеттік
орталықтандырылған
жоспарлы
экономикадан нарықтық экономикаға өту
үшін жағдай жасау мақсатында кең
ауқымды реформалау болды.

22.

• 2-ші кезең 1993-1995 жылдарды қамтиды.
Жекешелендірудің 2-ші кезеңінің негізгі
мақсаты - мемлекеттің республика халқына
ұлттық мүлікті өндіріс объетілері мен басқа
да мемлекетке тиесілі материалдық және
материалдық емес активтерді қайтару.

23.

• 3-ші кезең 1996-1998 аралығын қамтыды
басты мақсаты жекшелендіру процесін
аяқтау
жолымен
Қазақстан
Республикасының экономикасында жеке
меншік секторлардың басымдылығына қол
жеткізу және оны бекіту болып табылады.

24.

• 4-ші кезең 1999-2000 жылдар аралығын
қамтиды.
• Бұл кезеңнің негізгі мақсаты- жекелендіру
мен мемлекеттік мүлікті басқарудың
құқықтық негіздерін жетілдіру, есепке
алуды жақсарту, басқарудың тиімділігін
жоғарылату және мемлекеттік мүлікті
конкурстық және транспаранттық негізде
жекешелендіруді қамтамасыз ету.

25.

Қазақстан
Республикасының
нарықтық
экономикаға көшуінің басты мәселелері:
1.Мемлекет меншігін мемлекет иелігінен алу
және жекешелендіру.
2.Қазақстандық кәсіпкерлердің
әлеуметтік
тобын құру (10-15% еңбекке қабілетті
халықтың жалпы санынан).

26.

3.Тауар және қор биржаларын, сондай-ақ
нарықтың әр түрлерін құру сияқты нарықтық
инфрақұрылымды құру.
4.Бәсекелестік пен кәсіпкерлікті дамыту
мақсатында экономиканы демонополизациялау.
5.Бағаларды бейтараптандыру, сұраныс пен
ұсыныс
негізінде
нарықтық
сипаттағы
бағаларға көшу.

27.

Экономикалық
қатынастар
трансформациясының
процесін қарастыра
отырып, дағдарысқа қарсы басқарудың келесі
кезеңдерін қарастыруға болады.
Болжамдық ретінде сипаттауға болатын бірінші
кезең
(1989-1991
жж.)
әлеуметтік–
экономикалық
дамудың
жалпыодақтық
бағдарламасы негізінде жүзеге асырылды.

28.

Екінші
кезең
(1992-1993 жж.)
кәсіпорындардың
өндірістік–шаруашылық
іс-әрекетін басқару формалары мен әдістерін
күрделі түрде өзгертпей, бұрыңғы салалық
министрліктерді акционерлеу процедурасын
рәсімдеу
жолымен
жекешелендіру
бағдарламасын жүзеге асыру процесіндегі,
ұлттық институционалдық қайта құрулардың
басталуымен сипатталды.

29.

• Үшінші кезең (1993ж. 15 қарашасынан
1996ж. аралығы)
ұлттық
валютаны
енгізумен
және
монетаристік
әдістәсілдермен
оны
нығайтуға
ұмтылыстан басталды.

30.

Төртінші кезең
нарықтардағы
экономиканың
сипатталады.
(1997-1999жж) әлемдік
конъюнктурада тәуелді
тұрақсыздығымен
Бесінші кезең (1999-2007жж) экономикалық
өсімнің тұрақтылығымен байланысты.