Erta Paleozoy

1.

1
E rta paleozoy
Fanerozoy
K embriy, ordovik va s ilur davrlari
Skeletli organizmlarning paydo bo‘lis hi
Paleozoy
Umumiy va tarixiy geologiya fanidan ma’ruza mashg‘uloti uchun
Kembriy
Ordovik
Silur
Umumiy va tarixiy geologiya
Geologiya yo‘nalishi talabalari uchun

2.

2
Ma’ruzaning maqs adi va tuzilis hi
Kirish
Erta paleozoyning uch asosiy davri bo‘yicha tizimli ko‘nikma
O‘quv maqsadlari
Ma’ruza tarkibi
Talaba kembriy, ordovik va silur davrlarining vaqt chegarasi, organik
dunyosi, platforma-serharakat zonalari hamda iqlim va foydali
qazilmalarini izohlay oladi.
1) Paleozoy erasi haqida umumiy ma’lumot
2) Kembriy
3) Ordovik
4) Silur
5) Yakuniy xulosalar
Kembriy
Ordovik
Silur
Devon
540–500
500–435
435–410
keyingi
Umumiy va tarixiy geologiya
Geologiya yo‘nalishi talabalari uchun

3.

3
P aleozoy eras i: umumiy tavs if
• • Paleozoy - fanerozoyning birinchi va eng uzoq davom etgan
erasi bo‘lib, taxminan 540 mln yildan 250 mln yilgacha davom
etgan.
• • Bu davrda platformalar va serharakat o‘lkalar faol rivojlangan.
• • Asosiy qadimgi platformalar: Sharqiy Yevropa, Sibir, Xitoy,
Shimoliy Amerika va Gondvana.
• • Biostratigrafiyada toshqotgan qoldiqlarning ahamiyati juda katta
bo‘lgan.
Asos
Tektonik fon
Platformalar oralig‘ida Grampian, Appalach, Innuit
kabi serharakat o‘lkalar va O‘rtayer, Tinch okean,
O‘rol-Mongol mintaqalari rivojlangan.
Biologik burilish
Erta paleozoy ayniqsa dengiz hayotining jadal
xilma-xillashuvi bilan tavsiflanadi.
Natija
Kembriy-ordovik-silur ketma-ketligi Yer tarixida
chuqur geologik va paleobiologik yangilanish
bosqichidir.
Umumiy va tarixiy geologiya
Geologiya yo‘nalishi talabalari uchun

4.

4
K embriy davri: vaqt chegaras i va bo‘linis hi
Kembriy
Kembriy taxminan 540 mln yil oldin boshlanib, 500 mln yil oldin tugagan.
Bo‘lim
Yaruslar
Qisqa tavsif
Quyi
Tommot, Atdaban, Botam,
Toyon
Skeletli organizmlar kengaya boshlaydi
O‘rta
Amgin, May
Trilobitlar va karbonatli qatlamlar keng tarqaladi
Tarixiy izoh
Davr nomi qadimgi Uels - Cambria nomidan
kelib chiqqan va A. Sedgwick tomonidan
ajratilgan.
Stratigrafik ahamiyati
Yuqori
Ayusokkan, Sak, Aksay, Batirbay Dengiz havzalarida trilobitli qatlamlar rivojlanadi
Kembriy paleozoy erasini boshlab beradi va
skeletli fauna tufayli qatlamlarni aniq ajratishga
yordam beradi.
Kalit g‘oya
Trilobitlar kembriy stratigrafiyasi uchun eng
muhim ko‘rsatkichlardan biridir.
Umumiy va tarixiy geologiya
Geologiya yo‘nalishi talabalari uchun

5.

5
K embriy organik dunyos i
Kembriy
Asosiy guruhlar
Biologik yangilik
O‘simliklar
Trilobitlar, arxeotsiatlar, qulfsiz braxiopodalar,
mollyuskalar, radiolyariyalar va boshqa
umurtqasizlar.
Mineral skeletli organizmlar paydo bo‘lib,
paleontologik yilnomada deyarli barcha
skeletli hayvon tiplari ko‘rina boshlaydi.
Suv o‘tlari va mikrofitofossiliyalar
proterozoyga nisbatan xilmaxillashadi.
• • Trilobitlar kembriy faunasining taxminan 60 foizini tashkil etgan.
• • Arxeotsiatlar erta kembriy sayoz dengizlarida rif hosil qilgan.
• • Kembriy “hayot portlashi” tushunchasi bilan bog‘liq muhim davr hisoblanadi.
Trilobitlar - 60%
Arxeotsiatlar ~30%
Umumiy va tarixiy geologiya
Geologiya yo‘nalishi talabalari uchun

6.

6
K embriyda platformalar va s erharakat zonalar
Hudud
Kembriydagi asosiy belgi
Sharqiy Yevropa
Erta kembriyda maksimal transgressiya; sayoz dengizlar ustun
Sibir
Juda qalin va nisbatan uzluksiz kembriy kesmalari bilan mashhur
Xitoy
Tropik dengizlar, karbonatli balchiqlar va fosforitlar
Kembriy
Serharakat mintaqalar
O‘rol-Mongol, Tinch okean va O‘rtayer
mintaqalarida vulkanogen-cho‘kindi qatlamlar
va spilit-diabazli formatsiyalar keng tarqalgan.
Tektonik jarayon
Gondvana
Umumiy va tarixiy geologiya
Asosan yirik quruqlik, dengiz faqat chekkalarni egallagan
Kembriy o‘rtalarida kaledon burmalanishining
dastlabki ko‘rinishlari Qozog‘iston, Oltoy-Sayan,
Mongoliya va Xitoyda seziladi.
Geologiya yo‘nalishi talabalari uchun

7.

7
K embriy iqlimi va foydali qazilmalari
Kembriy
Iqlim
Indikatorlar
Fosforitlar
Umuman issiq iqlim hukmron bo‘lgan. Tuzli
yotqiziqlar qurg‘oqchil, qalin ohaktosh va
boksitlar esa nam-tropik sharoitlarni bildiradi.
Tuz, gips, angidrit - arid sharoit; boksit,
marganets va ohaktosh - iliq nam muhit
ko‘rsatkichlari.
Erta kembriy yirik fosforit to‘planish
epoxasi bo‘lib, O‘rta Osiyo, Yunnan
va Vetnam bilan bog‘liq.
• • Pribaltika va Irkutsk amfiteatrida neft, Shvetsiyada bituminoz slanetslar
uchraydi.
• • Sharqiy Sayanda qadimgi boksitlar, Kuznetsk Alatovda marganets konlari
ma’lum.
• • Lena-Vilyuy havzasi kembriy tosh tuzlari to‘planishining yirik markazi
hisoblanadi.
Neft/slanets
Fosforit
Tosh tuzi
Umumiy va tarixiy geologiya
Geologiya yo‘nalishi talabalari uchun

8.

8
Ordovik davri: bo‘linis hi va geologik o‘rni
Ordovik
Ordovik 500 mln yil oldin boshlangan va 435 mln yil oldin tugagan; davomiyligi
taxminan 65 mln yil.
Bo‘lim
Yaruslar
Xususiyati
Quyi
Tremadok, Floy
Dastlabki transgressiya va diktionemali
qatlamlar
O‘rta
Daping, Darrivil
Karbonatli qatlamlar va fauna xilma-xilligi
Yuqori
Sandb, Kat, Xirnant
Graptolitlar va kechki tektonik faollik
Tarixiy eslatma
Ordovik nomi qadimgi Uelsdagi ordoviklar
qabilasi nomidan olingan; Ch. Lapworth
tomonidan mustaqil davr sifatida ajratilgan.
Asosiy geodinamik belgi
Ordovik paleozoy tarixidagi eng katta
transgressiyalardan biri bilan ajralib turadi.
Umumiy va tarixiy geologiya
Geologiya yo‘nalishi talabalari uchun

9.

9
Ordovik organik dunyos i
• • Skeleti karbonatdan tuzilgan hayvonlar - stromatoporatlar, tabulyatlar,
geliolitoideyalar va rugozalar ahamiyati oshadi.
• • Qulfli braxiopodalar, ayniqsa ortidlar, strofomenidlar, rinxonellidlar va
pentameridlar keng tarqaladi.
• • Boshoyoqli mollyuskalar, xususan Endoceras kabi shakllar dengizlarning
yirik yirtqichlariga aylanadi.
• • Graptolitlar ordovik stratigrafiyasida juda muhim.
• • Jag‘siz baliqsimon telodontlar qoldiqlari ham uchraydi.
Ordovik
Dengiz ekotizimi
Ordovikda deyarli barcha tirik mavjudotlar
sayoz dengizlarda yashagan.
Flora
Ko‘k-yashil, yashil va qizil suvo‘tlar ustun
bo‘lgan.
Evolyutsion natija
Organik dunyo kembriyga nisbatan
barqarorroq skeletli va murakkab dengiz
biotsenozlariga ega bo‘ldi.
Umumiy va tarixiy geologiya
Geologiya yo‘nalishi talabalari uchun

10.

1
0
Ordovik paleogeografiyas i va tektonikas i
Ordovik
Katta transgressiya
Platformalar
Gondvana
Ordovikda dengiz shimoliy materiklarning katta
qismini egallagan: Xitoyning 3/4 qismi,
Sibirning 2/3 qismi va Sharqiy Yevropaning 2/5
qismi suv ostida qolgan.
Sharqiy Yevropa va Sibirda karbonatli sayoz
dengizlar, Shimoliy Amerikada esa
transgressiya-regressiya almashinuvi
kuzatilgan.
Gondvanaga transgressiya kamroq
ta’sir qilgan, ammo ayrim chekka
hududlarda qum-gilli qatlamlar
to‘plangan.
Mintaqa
Grampian
O‘rol-Mongol
Ordovikdagi asosiy belgi
Qalin cho‘kindi-vulkanogen kesmalar va kaledon burmalanishi
Murakkab evgeosinklinal va miogeosinklinal zonalar; vulkanizm faolligi
Appalach
Ordovik oxirida takon fazasi ta’siri kuchayadi
Tinch okean
Gilli-kremniyli slanetslar va terrigen qatlamlar rivojlanadi
Umumiy va tarixiy geologiya
Geologiya yo‘nalishi talabalari uchun

11.

1
1
Ordovik iqlimi va foydali qazilmalari
Ordovik
Iqlim tendensiyasi
Litologik belgilar
Silurga o‘tish
Ordovikda issiq-quruq va iliq-nam sharoitlar
almashib turgan; ayrim hududlarda gumid
iqlim kuchaygan.
Karbonatli dengiz qatlamlari, graptolitli
slanetslar va fosforit qatlamchalari ordovik
havzalarining tipik mahsulotidir.
Ordovik oxiriga borib ko‘plab
serharakat zonalarda burmalanish
va ko‘tarilish kuchaydi.
• • Midkontinent (AQSH) mahsuldor neft gorizontlarining muhim qismi ordovik
yoshida.
• • Pribaltikadagi yonuvchi slanetslar va Nyufaundlenddagi oolitli temir rudasi
ordovik bilan bog‘liq.
• • Tremadok qatlamlari Rossiyaning Yevropa qismidagi ko‘plab fosforit konlari
uchun muhim.
• • Ordovik-silur magmatizmi bilan ayrim mis-kobalt va polimetall rudalar
bog‘lanadi.
Umumiy va tarixiy geologiya
Transgressiya
→ burmalanish
Ordovik
→ Silur
Geologiya yo‘nalishi talabalari uchun

12.

1
2
S ilur davri: bo‘linis hi va umumiy tavs if
Silur
Silur 435 mln yil oldin boshlanib 410 mln yil oldin tugagan; paleozoyning nisbatan
qisqa davridir.
Bo‘lim
Yaruslar
Geologik mazmun
Quyi silur
Llandoveri, Venlok
Karbonatli dengizlar, boy bentos va dastlabki
baliqlar
Yuqori silur
Ludlov, Prijdol
Regressiya kuchayishi va quruqlikni
egallashning boshlanishi
Tarixiy ma’lumot
Silur nomi Uelsdagi silur qabilasi nomidan
olingan; R. Murchison tomonidan 1835 yilda
ajratilgan.
Asosiy geodinamik fon
Silurda regressiya boshlanadi, biroq kaledon
burmalanishi va intruziv magmatizm faol davom
etadi.
Paleogeografik o‘zgarish
Shimoliy yarimshar platformalarida dengiz
maydoni qisqaradi.
Umumiy va tarixiy geologiya
Geologiya yo‘nalishi talabalari uchun

13.

1
3
S ilur organik dunyos i va quruqlikni egallas h
Silur
Dengiz faunasi
Yangi bosqich
Ekologik o‘zgarish
Stromatoporatlar, tabulyatlar, rugozalar,
braxiopodalar, trilobitlar, dengiz nilufarlari va
graptolitlar rivojlangan.
Silurda birinchi haqiqiy baliqlar va oliy
o‘simliklar - psilofitlar paydo bo‘lib, hayot astasekin kontinentlarga chiqadi.
Silur oxiridagi regressiya tufayli
sho‘rligi o‘zgaruvchan havzalar
kengayadi.
• • Ordovik guruhlarining ko‘pchiligi davom etsa-da, yangi braxiopoda va
korall guruhlari paydo bo‘ladi.
• • Graptolitlar silur oxiriga borib keskin kamayadi.
• • Silur quruqlik biosferasining shakllanishiga kirish bosqichi sifatida alohida
ahamiyatga ega.
Umumiy va tarixiy geologiya
Dengizdan
quruqlikka
Geologiya yo‘nalishi talabalari uchun

14.

1
4
S ilurda platformalar, iqlim va foydali qazilmalar
Yo‘nalish
Silurdagi holat
Platformalar
Sharqiy Yevropa va Sibirda karbonatli, ko‘pincha uzluksiz sayoz dengiz kesmalari
rivojlangan
Serharakat zonalar
Grampian, O‘rol-Mongol, Appalach va Tinch okean mintaqalarida vulkanogencho‘kindi qatlamlar davom etgan
Iqlim
Silur oxirida aridlik kuchayib, qizil jinslar, gips, angidrit va tuzli havzalar
ko‘paygan
Biogeografiya
Issiqsevar boy fauna shimoliy materiklarda, nisbatan kambag‘al fauna
Gondvana tomonlarida uchraydi
Silur
Foydali qazilmalar
AQSHdagi ayrim neft konlari, Klinton oolitli
temir rudalari, Michigan havzasidagi tosh tuzi,
O‘roldagi xromit va Kanada asbesti silur bilan
bog‘liq.
Magmatizm natijalari
Kaledon intruziyalari bilan Shimoliy
Qozog‘iston, Kuznetsk Alatov va Tog‘li
Shoriyadagi oltin konlari bog‘lanadi.
Umumiy va tarixiy geologiya
Geologiya yo‘nalishi talabalari uchun

15.

1
5
Yakuniy x ulos alar
Xulosa
1. Kembriy
2. Ordovik
3. Silur
Skeletli organizmlar va trilobitlar keng
yoyildi; transgressiya, fosforit va tuzlar
muhim rol o‘ynadi.
Katta transgressiya, karbonatli fauna xilmaxilligi va graptolitlarning stratigrafik
ahamiyati kuchaydi.
Regressiya, kaledon burmalanishi,
dastlabki baliqlar va psilofitlar, arid iqlim
kuchayishi bilan ajraladi.
Erta paleozoy Yer tarixida dengiz hayotining chuqur xilma-xillashuvi, platforma va
serharakat zonalarning faol rivojlanishi hamda keyingi geologik davrlar uchun poydevor
yaratgan bosqichdir.
Umumiy va tarixiy geologiya
Geologiya yo‘nalishi talabalari uchun