Қазақстанның табиғат зоналары

1.

География курсы
Қазақстанның
табиғат зоналары
Табиғат зоналарының таралу заңдылықтары
Қазақстан Республикасы

2.

Мазмұны
01
03
05
07
Жалпы шолу
Дала зонасы
Шөл зонасы
Таралу заңдылықтары
02
04
06
08
Орманды дала
Шөлейт зонасы
Биіктік белдеулер
Қорытынды

3.

Бөлім 01
Қазақстанның табиғат зоналары
Ендік зоналылық
Қазақстан табиғат зоналары ендік зоналылық заңдылығына бағынады.
Солтүстіктен оңтүстікке қарай климат құрғақтап, жауын-шашын
мөлшері азаяды.
Орманды дала → Дала → Шөлейт → Шөл
Жауын-шашын азаяды, температура артады
Биіктік белдеулер
Таулы аймақтарда биіктік зоналылық қалыптасқан. Төменнен жоғары
қарай табиғат жағдайлары өзгеріп, белдеулер пайда болады.
6 негізгі биіктік белдеу
Тек Іле Алатауында түгел кездеседі
Қазақстан табиғат зоналарының үлесі

4.

Бөлім 02
Орманды дала зонасы
Аумағы
0,4%
1 млн га
Өсімдіктері мен жануарлары
Географиялық орны
Өсімдіктер:
Жануарлар:
қайың, емен, жөке, қарағай, бетеге, боз, бидайық
бұлан, елік, орман сусары, кірпі, дала суыры, тиін
Солтүстік Қазақстан
• Батыс Сібір жазығы
• Жалпы Сырт қыраты
Ең шағын және ең жас зона
Топырағы
Климаты
+18°C
-16°C
Шілде
Қаңтар
Шаруашылық
Сұр орман топырағы және сілтілі қара
Астық дақылдары (бидай, рапс,
топырақ . Ылғалдану коэффициенті 0,6 -
күнбағыс), зығыр егісі. Жыртылған жер
ағаш өсуіне қолайлы жағдай.
үлесі 50-80%.

5.

Бөлім 03
Дала зонасы
Аумағы
Климаты
27,2%
77 млн га
+20°C
-14°C
Шілде
Қаңтар
Жауын-шашын: 230-300 мм (көбі жазда түседі)
Ылғалдану коэффициенті: 0,4
Географиялық орны
Жалпы Сырттан Алтай тауларының етегіне дейін созылып жатыр
Негізгі аймақтар:
• Батыс Сібір жазығы
• Торғай үстірті
• Мұғалжар тауы
• Сарыарқаның солтүстігі
• Жалпы Сырт сілемдері
Топырағы
Негізгі байлық - қара топырақ
Оңтүстікке қарай құнарлылығы төмендеу қоңыр топыраққа ауысады
1950-жылдардан бастап бидай егістігі кең таралған

6.

Бөлім 03
Дала зонасы
Өсімдіктері
Жануарлары
Дала - ормансыз табиғи зона. Негізгі өсімдіктер:
боз
бетеге
бидайық
селеу
дұғаш
итмұрын
Ормандары
Зонаның 1,5%-ын ормандар алып жатыр
Негізгі ормандар:
Ертіс, Семей, Наурызым, Көкшетау, Қарқаралы, Қалба қарағайлы ормандары
Дала суыры
Дала шақылдағы
Алақоржын
Арқар
Дуадақ - 16 кг салмақ беретін ірі құс
Қар барысы - Қазақстанның символы
Қорықтар
Экология
Наурызым
Эрозияға ұшыраған жерлерде
Қорғалжын
шаңды дауылдар болады.

7.

Бөлім 04
Шөлейт зонасы
Аумағы
10,8%
Климаты
Ірі өзендері
+22°C
-14°C
Шілде
Қаңтар
Ойыл
Жем
Торғай
Жауын-шашын: 180-300 мм
Ылғалдану коэффициенті: 0,2
Географиялық орны
Аягөз
Тым континентті, құрғақ климат
Жайықтың жағасынан Алтай тауларына
Шаруашылық
дейін 2900 км созылып жатыр
Оңтүстік шекарасы: 48°С
Сарысу
Топырағы
Ашық қара қоңыр топырақ . Шірінді мөлшері
2-3%. Топырақтың құнарлылығы төмен.
Қой және жылқы шаруашылығы
Қой, жылқы, түйе үшін жақсы жайылым болады

8.

Бөлім 05
Шөл зонасы
Аумағы
Климаты
44,1%
Ең үлкен табиғат зона!
Тым континентті және аса құрғақ
+24°C
+28°C
Шілде (солт.)
Шілде (оңт.)
Жауын-шашын: 200 мм-ден аспайды
Құм бетінде жазда: 70°C-қа дейін
Географиялық орны
Жауын-шашынның көбі көктемде түседі
Каспий теңізінен Тарбағатай тауына дейінгі аумақты қамтиды
Негізгі шөлдер:
• Қызылқұм
• Мойынқұм
• Тауқұм
• Арал маңы Қарақұмы
Қысы
Суық, аяз -40°C-қа дейін жетеді
Жазы
Өте ыстық, қапырық және
құрғақ

9.

Бөлім 05
Шөл зонасы
Құмды шөлдер
Тасты шөлдер
Сазды шөлдер
• Сарыарқаның оңтүстігі
• Қызылқұм
• Бетпақдала үстіртінің шығысы
• Мойынқұм
• Үстірт
• Тауқұм
Төрткүл жұрнақтар мен күмбезді шоқылар
кездеседі
• Арал маңы Қарақұмы
• Сарыесік-Атырау
• Үстірт
• Бетпақдала
Топырақ қабаты қалыптаспаған, тақырлар тіршілік
дамымаған аумақтар
• Нарын құмдары
Қолданылуы: қысқы жайылым
Өсімдіктері
қара жусан
Жануарлары
бұйырғын
изен
сарышұнақ
қосаяқ
қарақал
қарақұйрық
құмтышқан

10.

Бөлім 06
Биіктік белдеулер
Географиялық орны
Биіктік белдеулік - Қазақстанның шығыс және оңтүстік-шығыс
бөлігіндегі тауларға тән
Алтай
Сауыр-Тарбағатай
Жетісу (Жоңғар) Алатауы
Тянь-Шань
Биіктік зоналылық
Таулы аймақтарда биіктікке қарай табиғат жағдайларының өзгеруі .
Орман белдеуінің
биіктігі
Температура биіктеген сайын суынады (биіктік әр 100 м-ге 0,6°C
төмендейді), ылғалдылық артады.
Оңтүстік Алтай
700-900 м
Жетісу Алатауы
900-1100 м
Іле Алатауы
1200-1400 м
Заңдылық: биіктік белдеулер оңтүстікке қарай біртіндеп биіктей түседі
6 белдеу
Іле Алатауы
Қазақстан тауларында 6 негізгі
Тек Іле Алатауында ғана түгел
биіктік белдеу бар
кездеседі

11.

Бөлім 06
Биіктік белдеулердің түрлері
1
Тау алды шөлейт
1300 м биіктікке дейін. Климаты шөлейт,
өсімдігі селдір.
2
Орман белдеуі
700-1400 м биіктікте басталады. Қарағай,
3
Орманды-шалғындыдалалық
Орман мен дала аралығындағы өтпелі белдеу.
4
Субальпілік шалғын
Жазғы жайылым ретінде пайдаланылады.
5
Альпілік шалғын
Биік таулы шалғындар.
6
Гляциальды-нивальды
Мұздықтар мен қарлық аймақтар.
қайың, шырша өседі.
Ерекше белдеулер
Басқа тауларда 5 белдеу бар (альпілік шалғыны белдеуі болмайды). Әр тау жүйесінің өзіндік ерекшеліктері бар.

12.

Бөлім 07
Ендік зоналылық заңдылығы
Негізгі заңдылық
Қазақстан табиғат зоналары ендік зоналылық заңдылығына бағынады.
Солтүстіктен оңтүстікке қарай климаттық факторлар өзгеріп, табиғат
зоналары ауысады.
Зоналар тізбегі:
Орманды дала
Дала
Шөлейт
Шөл
Қазақстан табиғат зоналары картасы
Картадан зоналардың ендік бойынша таралуы анық көрінеді
Климаттық
факторлар
Жауын-шашын
Азаяды →
Температура
Артады →
Өсімдіктер мен жануарлар
Климаттың өзгеруіне байланысты өсімдіктер мен жануарлар дүниесі
де өзгеріп отырады . Солтүстіктен оңтүстікке қарай ормансыз дала,
Ылғалдану коэффициенті
Төмендейді →
шөлейт, шөл өсімдіктері басым болады.

13.

Бөлім 07
Биіктік зоналылық және экспозициялық заңдылық
Биіктік
зоналылық
Таулы аймақтарда биіктікке қарай табиғат жағдайларының өзгеруі.
Температура:
Биіктеген сайын суынады (әр 100 м-ге 0,6°C)
Экспозициялық
заңдылық
Тау беткейлерінің бағытына қарай табиғат жағдайларының өзгеруі.
Теріскей (солтүстік)
Күнгей (оңтүстік)
Ылғал мол, ормандар кең таралған
Құрғақ, шөлейтті-шөлді
ландшафттар
Ылғалдылық:
Биіктеген сайын артады
Белдеулер тізбегі
Теріскей шекарасының
биіктігі
Алтай
2800 м
Сауыр-Тарбағатай
3100 м
Жетісу Алатауы
3300 м
Тянь-Шань
3600 м
Шөлейт → Орман → Шалғын
→ Субальпілік шалғын
→ Альпілік шалғын
→ Гляциальды-нивальды

14.

Бөлім 08
Қазақстан табиғат зоналарының шаруашылық маңызы
Орманды дала
Дала
Шөлейт
Астық дақылдары
Астық дақылдары
Қой шаруашылығы
Зығыр егісі
Жайылымдық мал шаруашылығы
Жылқы шаруашылығы
Орман шаруашылығы
Қарағайлы ормандар
Жайылымдық
Шөл
Таулы аймақтар
Экологиялық мәселелер
Жайылымдық мал шаруашылығы
Жазғы жайылым
Жер эрозиясы
Қысқы жайылым
Орман шаруашылығы
Шаңды дауылдар
Бау-бақша, күріш
Туризм
Шөлдену процесі

15.

Қорытынды
Қазақстан табиғат зоналары
Қазақстан төрт негізгі табиғат зонасынан тұрады. Табиғат зоналары ендік
зоналылық, биіктік зоналылық және экспозициялық заңдылықтарға
бағынады. Қазақстан табиғат зоналары шаруашылыққа маңызды, бірақ
экологиялық мәселелер шешуді талап етеді.
0,4%
27,2%
10,8%
44,1%
Орманды дала
Дала
Шөлейт
Шөл
Рахмет назарыңызға!