Лекцыя 1 (1)

1. Археалогія і яе месца ў сістэме навук

Лекцыя 1

2.

• Археология – это поиск фактов. Не истины.
Если вас интересует истина, семинар
профессора Тайри по философии дальше по
коридору.
• Археология – наука будущего. Кто не
трудится для нее?
• Мой муж археолог, а археологи — это
детективы прошлого.

3.

• Археология – это поиск фактов. Не истины.
Если вас интересует истина, семинар
профессора Тайри по философии дальше по
коридору. (Індыяна Джонс)
• Археология – наука будущего. Кто не
трудится для нее? (Станіслаў Ежы Лец)
• Мой муж археолог, а археологи — это
детективы прошлого. (Агата Крысці)

4.

• Слова «археалогія» (грэч. ἀρχαιολογία)
упершыню ўжыта Платонам у значэнні
«гісторыя мінулых часоў». Пасля Платона
тэрмін «археалогія» ужывае знакаміты
старажытны гісторык Дыянісій
Галікарнаскі ў назве аднаго са сваіх твораў
(Ῥωμαϊκὴ Ἀρχαιολογία).

5.

• Дыянісій наступным чынам вызначае
задачы і прадмет Археалогіі:
• «Я пачынаю маю гісторыю
найстаражытнымі паданнямі, якія мае
папярэднікі прапускалі, таму што ім
было вельмі цяжка іх адшукваць. Я
вяду сваё апавяданне да пачатку
першай Пунічнай вайны, якая
здарылася ў трэці год 128 алімпіяды. Я
расказваю, таксама, пра ўсе войны і
міжусобіцы, якія вёў рымскі народ. Я
паведамляю таксама аб усіх формах
дзяржаўнага ладу і кіраванні, якія
дзяржава мела пры царах і па
знішчэнні манархіі. Я прыводжу вялікі
збор нораваў і звычаяў і знакамітыя
законы і ўяўляю ў кароткім аглядзе ўсё
старое дзяржаўнае жыццё».
Дыянісій Галікарнаскі

6.

• У рымлян для абазначэння старажытнай
гісторыі з'явілася новае слова
«Antiquitates». Тэрэнцый Варрон
выкарыстаў у якасці загалоўка гэты нов
тэрмін у сваім творы «De rebus humanis et
divinis» (Пра чалавечыя і боскія рэчы).
Тэрэнцый Варрон

7.

• З XVI стагоддзя выразы «Археалогія» і
«Антынчынасць» прымаюць больш пэўнае
значэнне і выкарыстоўваюцца для
абазначэння жыцця і стану мінулых часоў у
супрацьлегласць гісторыі, якая вывучае дзеі
мінулага. Да гэтага часу, для абазначэння
падзей, якія адбываліся раней,
выкарыстоўваўся тэрмін «старажытнасці».

8.

Хрысціян Готліб Гейнэ
• У 1767 г. прафесар
Гётынгенскага ўніверсітэта
Хрысціян Готліб Гейнэ
адрадзіў грэцкі тэрмін
«археалогія», прачытаўшы курс
лекцый «Археалогія мастацтва
старажытнасці, пераважна
грэкаў і рымлян». Але
адроджаны тэрмін не меў ужо
таго шырокага значэння, якое
надавалі яму грэкі. X. Г. Гейнэ
пад археалогіяй разумеў толькі
апісанне і класіфікацыю
помнікаў класічнага мастацтва.
Такое разуменне тэрміна было
не суб'ектыўным, а
агульнапрынятым.

9. Праблемы фарміравання тэорыі археалагічнага даследавання

• Да пачатку XIX ст. аматараў і даследчыкаў
даўніны цікавілі толькі творы мастацтва
антычнасці.
Вывучэнне
першабытных
старажытнасцяў, а таксама бытавых
рэчавых помнікаў (простага начыння,
прылад працы і інш.) не ўваходзіла ў іх
кампетэнцыю. Піянерамі першабытнай
археалогіі аказаліся спецыялісты іншых
навук.

10. Праблемы фарміравання тэорыі археалагічнага даследавання

• Развіццё класічнай археалогіі, якая вывучае
пісьмовы перыяд гісторыі старажытнай
Грэцыі і Рыма, звязана з класічнай
філалогіяй, а развіццё першабытнай
археалогіі - з прыродазнаўчымі навукамі:
геалогіяй, біялогіяй і інш. Але і ў класічнай
археалогіі і ў першабытнай карані адны спазнанне чалавечага мінулага

11. Праблемы фарміравання тэорыі археалагічнага даследавання

• Трэцяя галіна агульнай археалогіі - гэта археалогія
сярэднявечча, якая вывучае рэчавыя помнікі
сярэднявечча. Гэта галіна ўзнікла і развівалася ў
непасрэднай сувязі з уласна гістарычнай навукай і
выклікана да жыцця яе непасрэднымі патрэбамі.
• Чацвёртая галіна археалогіі - усходняя археалогія,
якая вывучае гісторыю краін найстаражытных
цывілізацый (Егіпет, Пярэдняя Азія), у сваім
развіцці цесным чынам звязаная з класічнай,
вылучаецца тым, што яна стварыла асаблівую
частку гісторыі, здабыўшы для яго першакласныя
крыніцы - рэчавыя і пісьмовыя

12. Што такое археалогія?

• Археалогія (ад грэчаскага αρχαιος — старажытны + λογος —
слова, вучэнне) — навука, што вывучае гісторыю грамадства па
матэрыяльных парэштках жыцця і дзейнасці людзей — рэчавых
(археалагічных) помніках (Вікіпедыя)
• Археалогія – навука, якая вывучае жыццё людзей па рэчавых
крыніцах (Гісторыя Беларусі, 5 клас)
• Археалогія – навука, якая займаецца вывучэннем мінулага
людзей праз адкрыццё, інтэрпрэтацыю матэрыяльных рэшткаў і
інш. слядоў дзейнасці чалавека (Энцыклапедыя Археалогія
Беларусі Том 1).
• «Археология — это наука, изучающая материальные древности
как источники познания далекого прошлого, а изучения самого
этого прошлого по отпрепарированным источникам, есть
история (Л.С.Клейн)

13. Што такое археалогія?

• Археалогія – гэта навука, якая вывучае
жыццядзейнасць людзей мінулага, па
сродкам аналізу і інтэрпрэтацыі
матэрыяльнай культуры, структуры і
сістэмы паселішчаў, могільнікаў і іншых
аб’ектаў ці з’яў выкарыстоўваючы
агульнагістарычныя, спецыяльныя метады,
дадзеныя прыродазнаўчых і тэхнічных
навук.

14. Аб’ект і прадмет археалогіі

• Пад прадметам сучаснай археалогіі
звычайна разумеюць старажытнае
грамадства ва ўсёй яго сукупнасці аспектаў:
матэрыяльнага, духоўнага, бытавога,
этнагенетычнага, сацыяльнага. Аб'ектам
археалагічнага даследавання з’яўляюцца
рэшткі жыццядзейнасці чалавека
інфармацыя аб якіх атрымоўваецца шляхам
археалагічных даследаванняў.

15. Археалогія як навука

• Некаторыя археолагі з'яўляюцца
прыхільнікамі меркавання, што
археалогія ўяўляе сабой галіну
шырэйшай навуковай дысцыпліны.
Напрыклад,
большасць
даследчыкаў, якія належаць да
брытанскай
школы,
лічаць
археалогію часткай гісторыі. Курс
археалогіі
ў
шматлікіх
універсітэтах Брытаніі вывучаецца
на гістарычных факультэтах; у
іншых жа ўніверсітэтах існуюць
самастойныя
факультэты
археалогіі.

16. Археалогія як навука

• Археолагі амерыканскай школы,
наадварот, па большай частцы
бачаць
у
археалогіі
галіну
антрапалогіі, з прычыны чаго курс
археалогіі ў большасці выпадкаў
уключаны
ў
праграму
антрапалагічных факультэтаў.

17. Археалогія як навука

• Спецыялісты па антычнай археалогіі часам разглядаюць
сваю спецыяльнасць як галіну навукі аб класічных
старажытнасцях або гісторыі мастацтваў.

18. Археалогія як навука

• У Расіі археалогія расцэнваецца як частка гісторыі, якая
вывучае мінулае чалавецтва на аснове рэчыўных крыніц.
Гэта сукупнасць даследаванняў, якія адносяцца да
матэрыяльных аб'ектаў, якія разам з іншымі дадзенымі
могуць асвятліць гісторыю і лад жыцця людзей мінулага
(асобныя падзеі, паўсядзённае дзейнасць, інстытуты,
вераванні і г.д.).

19. Археалогія як навука

• Аднак сярод археолагаў шырока распаўсюджаны і погляд
на археалогію як на самастойную дысцыпліну, якая адчувае
стымулюючае ўздзеянне іншых навук, але валодае
ўласнымі метадамі, канцэпцыямі, тэорыямі і навуковымі
адкрыццямі. Некаторыя навукоўцы бачаць у археалогіі
ўсяго толькі сукупнасць метадаў, якія выкарыстоўваюцца ў
гістарычных,
антрапалагічных,
мастацтвазнаўчых,
геаграфічных і некаторых іншых даследаваннях. Для іх
межы археалогіі вызначаюцца спосабамі атрымання і
аналізу матэрыяльных сведчанняў.

20. Месца археалогіі сярод іншых навук

21. Спецыялізацыя ў археалогіі

Перыяд
Этнаархеалогія
Археалагічная
культура
Сацыяархеалогія
Матэрыяльная
культура
Экаархеалогія

22. Што такое тэарытычная археалогія або тэарытычныя асновы археалогіі?

• Тэарэтычная археалогія - галіна археалогіі, якая
распрацоўвае тэарэтычныя праблемы археалогіі і
разглядае тэорыі археалогіі як важны інструмент
археалагічнай навукі.
• У цэнтры іх - агульная тэорыя археалогіі. На аснове
агульнай тэорыі ў гэтай галіне фармуюцца (ці ў
рамкі агульнай тэорыі ўпісваюцца) археалагічныя
тэорыі, а ўжо яны падаюць тэарэтычную базу для
распрацоўкі метадаў даследавання і для тлумачэння
фактаў у пэўных даследаваннях - для пабудовы
пэўных тлумачальных канцэпцый, для гістарычных
рэканструкцый.

23. Археалагічныя прынцыпы

• Традыцыйныя прынцыпы «кладоискательского
перыяду»:
• 1) Рэчазнаўчы (засяроджанасць на знаходках)
• 2) Сенсацыйнасць знаходкі
• 3) Аўтэнтычнасць знаходкі
• 4) Індывідуальнасць знаходкі
• 5) Аднаўленчы прынцып - прывядзенне
археалагічных аб'ектаў да ранейшага стану
(рэстаўрацыя і рэканструкцыя)

24. Археалагічныя прынцыпы

• Прынцыпы накіраваныя на вывучэнне культуры:
6) Адушаўлёны (ўбачыць за помнікамі старажытных людзей)
7) Комплекснасць (цікавасць да ўсёй матэрыяльнай культуры, а
не толькі да элітных рэчам)
8) Усебаковасць вывучэння
9) Прынцып універсальнай падрыхтаванасці археолага
10) Выяўленне спалучаных знаходак
11) Структурны прынцып (вывучэнне ўзаемаадносін аб'ектаў)
12) Стратыграфічная прынцып
13) Прынцып беражлівага станаўлення да помнікаў

25. Археалагічныя прынцыпы

• Агульнанавуковыя прынцыпы:
• 14) Паўната даследавання
• 15) Абагульненне фактаў як аснова для высноў
• 16) Прынцып захавання інфармацыі
(выратавальнага капіявання)
• 17) Пратакольны (не толькі ШТО знойдзена, але і
ЯК знойдзена)
• 18) Прынцып правяраймасці
• 19) Прынцып прафесіяналізму і спецыялізацыі
• 20) Прынцып чысціні высноваў
• 21) Прынцып перспектывы

26. Літаратура па тэорыі археалагічнага даследавання:

• Гарден, Жан-Клод
Теоретическая
археология : Пер. с
фр./Ж. Гарден;
вступ. ст. и ред. Я.А.
Шер.- М. : Прогресс,
1983. - 295 с. - 1,2р.,
1экз.

27. Літаратура па тэорыі археалагічнага даследавання:

• Клейн Л.С.
Археологические
источники. Л.: Издво Ленингадского
ун-та,1978.

28. Літаратура па тэорыі археалагічнага даследавання:

• Клейн Л.С.
Археологическая
типология.
Ленинград. 1991

29. Літаратура па тэорыі археалагічнага даследавання:

• Фаган Б. Уводзіны ў
археалогію. Мн.:
Беларускі фонд
Сораса, 1996