Манапбай М+++

1.

«М.Х.ДУЛАТИ АТЫНДАҒЫ ТАРАЗ УНИВЕРСИТЕТІ» КЕ АҚ
“БИОЛОГИЯ” кафедрасы
Фитонцидтердің антимикробтық белсенділігі
және олардың микробиологиялық процестерге
әсері
БББ: 6В05112-Жалпы биология
Білімгер: Манапбай Мөлдір Күмісбекқызы
Ғылыми жетекшісі: қауымдастырылған профессор м.а.Тлепов А.А.
Тараз 2026ж.

2.

Тақырыптың
өзектілігі

3.

Зерттеудің
мақсаты
Сарымсақ, пияз, лимон жасушалық шырындары мен
шырша майы фитонцидтерінің етті-пептонды агар
ортасындағы
салыстырмалы
микробқа
қарсы
белсенділігін зерттеу және олардың уақыт пен кеңістікке
тәуелді өсу динамикасын бағалау.
1.
2.
3.
Зeрттeyдің
міндеттері
4.
5.
6.
Фитонцидтердің негізгі көздерін (пияз, сарымсақ,
лимон, шырша) жіктеу және сипаттау.
Экстрактілер мен жасушалық шырындарды
алудың оңтайлы әдістерін таңдау.
ЕПА қоректік ортасында фитонцидтердің ұшпа
фракцияларының алғашқы тәуліктердегі
микробтар колониясын басу тиімділігін
салыстырмалы түрде бағалау.
Эксперименттің 4-ші тәулігінен кейінгі ұшпа
фракциялардың әлсіреу заңдылықтарын және
микробтардың өсуін ынталандыру (регенерация)
пайызын анықтау.
Фитонцидтер әсерінен кейінгі колониялардың
морфологиялық (түсі, өлшемі, біркелкілігі) және
топографиялық (перифериялық қоныстану)
ерекшеліктерін талдау.
Алынған мәліметтерді статистикалық өңдеуден
өткізіп, айырмашылықтардың сенімділігін
анықтау.

4.

Ғылыми
жаңалығы
Алғашқы рет пияз, сарымсақ, лимон шырындары
мен шырша майының салыстырмалы фитонцидтік
әсерінің нақты уақыттық критикалық шегі (4
тәулік) in vitro модельдік жүйесінде айқындалды.
Фитонцидтердің әсері тоқтағаннан кейінгі
микробтардың регенерациялық белсенділігінің
сарымсақ үшін (5-ші тәулікте 62,5%-ға) және лимон
үшін (6-шы тәулікте 18,6%-ға) ең жоғары мәнге
жететіні және лимон шырынының жанасу
(контактілі) аймағында микробтарды мүлдем
таратпайтын локальді тосқауыл түзу феномені
дәлелденді. Шырша майының өсуді ең ұзақ уақытқа
(5 күн) тежей отырып, диаметрі 18 мм-ге дейінгі ірі
колониялардың дамуына жол ашатын селективті
таңдаушы қасиеті айқындалды.
Зерттеу
болжамы
Фитонцидтер микроорганизмдерге
қатысты айқын микробқа қарсы
белсенділікке ие, бірақ бұл әсер in vitro
жағдайында ұшпа фракциялардың
булануына байланысты қысқа мерзімді
(алғашқы 4 күнде) сипатта болады;
фитонцидтік тосқауыл әлсірегеннен
кейін микроорганизмдердің өсу
қарқыны бақылаудан асып түсіп,
селективті қоныстану және
колониялардың морфологиялық (түрлітүсті фенотиптердің дамуы)
трансформациясы жүреді деп
болжанады.

5.

Зерттеу әдістері
Практикалық
маңыздылығы
• Биологиялық белсенді заттарды және жасушалық шырынды экстракциялау
әдістері;
• Микробиологиялық әдістер (Петри табақшаларында субкультуралау, еттіпептонды агарда (ЕПА) өсіру, колония түзетін бірліктерді серпінді санау);
• Морфометриялық әдістер (колониялардың диаметрін миллиметрлік өлшеу,
түстік және жиектік визуализация);
• Нәтижелерді статистикалық және сызықтық өңдеу (өсу динамикасының
пайызын есептеу).
• Медицина мен санитарияда: Фитонцидтердің маңызды әсер ету мерзімін (4 күн) ескере
отырып, ауаны табиғи залалсыздандыратын және ингаляциялық мақсаттағы қысқа
мерзімді фито-препараттар мен антисептиктердің рецептурасын жасау үшін;
• Тамақ өнеркәсібінде: Лимон мен шырша майын табиғи консервант ретінде қолданудың
мерзімдік (апталық) циклін есептеу және олардың контактілі аймақтарда
бактерияларды таратпау қасиетін өнімдерді қаптау технологиясына енгізу;
• Ауыл шаруашылығында: Тұқымдар мен өсімдіктерді фитопатогендерден қорғауда ұшпа
фракциялардың экспозициялық уақытын дұрыс мөлшерлеу үшін.

6.

Өсімдік метаболиттерінің химиялық табиғаты
мен таксономиялық көздері
Биохимиялық
топ
Терпеноидты
фракциялар
Доминантты молекулалық
құрылымдар
Монотерпендер, сесквитерпенді
көмірсутектер, оттегілі
тритерпендер
Модельдік фитотаксондар
(көздері)
Қылқанжапырақтылар
(Pinaceae), эвкалипт түрлері
Фенолды
матрица
Табиғи полифенолдар,
флавоноидты гликозидтер, илік
заттар (таниндер)
Емен (Quercus) өнімдері,
көпжылдық шөптесін флора
Эфир
майларының
кешені
Көпкомпонентті ұшқыш
гидрофобты қосылыстар
жиынтығы
Жалбыз (Mentha), лавр (Laurus
nobilis)
Аллицин, диаллилсульфидті
полисульфидтер
Пияз тұқымдастар (Alliaceae:
сарымсақ, пияз)
Гетероциклді алкалоидтар, индол
туындылары
Бұршақтар (Fabaceae), алқа
тұқымдастары (Solanaceae)
Органикалық
күкіртті
қосылыстар
Азотты
метаболиттер

7.

8.

Жекелеген фитотаксондардың фитонцидтік сипаттамасы
мен биологиялық әсері
Өсімдік
объектісі
(латынша
атауы)
Сарымсақ
(Allium
sativum)
Негізгі
агент
биоцидтік
Патогендік микрофлораға әсер ету спецификасы
Кең спектрлі экспрессия; бактериялардың
ферменттік жүйесін бейтараптандыратын айқын
бактерицидтік эффект.
Сульфидті
Саңырауқұлақтардың мицелийін деструкциялау
Пияз (Allium
қосылыстар,
(фунгицидтік әсер) және ішек тобының
cepa)
кверцетин
бактерияларын тежеу.
\alpha-пинен,
Аэрозольдік ортаны асептикалық санациялау;
Қарағай (Pinus
камфен,
қоршаған
экозонаның
микробтық
фонын
silvestris)
сесквитерпендер
минимализациялау.
Эвкалипт
Жоғары тыныс алу жолдарының патогендеріне
1,8-цинеол
(Eucalyptus
қарсы бағытталған
антисептикалық
және
(эвкалиптол)
spp.)
қабынуға қарсы терапиялық қасиет.
Мембрананы
тұрақсыздандыру
арқылы
Жабайы хош Тимол, карвакрол,
сапрофитті
емес
микроорганизмдердің
иісті шөптер
ментол
пролиферациясын блокадалау.
Аллицин,
тиоэфирлер кешені

9. Қорғаныс әрекеттерінің жіктелуі

Қорғаныс
түрі
Әсер
ету
Сипаттамасы
механизмі
Бактериостати Көбеюді
калық
тоқтату
Микробтардың
өсуін
тежейді, бірақ оларды
бірден жоймайды.
Бактерицидтік Жою (өлім)
Бактерияларды толықтай
қырып жібереді.
Фунгицидтік
Саңырауқұлақ
Саңырауқұла спораларының
өнуін
ққа қарсы
және мицелийінің өсуін
блоктайды.

10.

Топырақ пен өсімдіктегі микробтарды реттеу
Реттеу деңгейі
Реттеуші
фактор
Микробтық қауымдастыққа әсері
Пайдалы
микоризалық
Тамыр
Тамыр жүйесі
саңырауқұлақтардың
түзілуін
фитонцидтері
(Ризосфера)
ынталандырады, фитопатогендерді
, эксудаттар
жояды.
Ұшпа
Жапырақ
бетіндегі
сапрофитті
Жапырақ беті фитонцидтер,
(зиянсыз) микрофлораны сақтап,
(Филлосфера) эфир
паразиттердің енуіне жол бермейді.
майлары
Тіндік
Симбионттардың (іштегі пайдалы
Өсімдік
іші
(эндогенді)
бактериялар) өсуін бақылайды және
(Эндосфера)
фитонцидтер ішкі инфекциямен күреседі.

11.

Орман ағаштарының фитонцидтік белсенділігі
Ағаш түрі
Қорғаныс түрі
Әсер ету объектісі
Арша
(Можжевель Бактерицидтік
ник)
Белсенділік деңгейі
Патогендік
Өте
жоғары
бактериялардың кең
(Рекордшы)
спектрі
Қарағай
(Сосна)
Туберкулез
Бактерицидтік /
таяқшасы,
Озон түзуші
Көкжөтел
Емен (Дуб)
Фунгицидтік
Илік
Қайың
(Береза)
Антисептикалы Алтын
түстес
Орташа
қ
стафилококк
Черемуха
Протистоцидтік
/
Шірітуші
саңырауқұлақтар,
дизентерия
Жоғары
жазда)
(әсіресе
Жоғары
Қарапайымдар мен Өте күшті (тіпті
ұсақ жәндіктер
кенелерді үркітеді)

12.

Фитонцидтердің адамға әсер ету (түрлері
бойынша)
Өсімдік
Негізгі әсері
Қолданылуы
Сарымсақ /
Тұмау,
асқазан-ішек
Күшті бактерицидтік
Пияз
инфекцияларының алдын алу.
Қарағай
Арша
/ Сауықтырушы
(аэрофитотерапия)
Тыныс алу жолдары мен өкпе
ауруларын емдеу.
Валериана Седативті
Ұйқысыздық,
стресс
/ Жалбыз
(тыныштандырушы) жүйке шаршауын басу.
Эвкалипт
Антисептикалық
және
Тамақ аурулары мен қабыну
процестерін емдеу.

13.

Микробқа қарсы
айқын
белсенділігі.
Шикізаттың
қолжетімділіг
і.
Зерттеу
нысандарын
таңдау
критерийлері
Медицина мен
ауыл
шаруашылығында
ғы практикалық
маңызы.
Фитонцидтерд
ің химиялық
әртүрлілігі

14.

Шикізатты дайындау және жинау
Мерзімі: Жапырақтар мен қылқандар — белсенді
вегетация фазасында. Пиязшықтар — техникалық пісу
кезеңінде.
Шарттары: Экологиялық таза аудандар, құрғақ ауа райы.
Мақсаты: Биологиялық белсенді заттардың максималды
жинақталуын қамтамасыз ету.

15.

Шикізатты кептіру және сақтау
Кептіру режимдері
Көлеңкеде (20–25 °C):
жапырақтар мен шөптер.
Сақтау шарттары
Ұнтақтау: 1–3 мм
фракцияға дейін.
Кептіргіш шкафта (35–40
°C): тамырлар мен
пиязшықтар.
Ыдыс: Герметикалық шыны
ыдыстар.
Кептіргіш шкафта (35–40
°C): тамырлар мен
пиязшықтар.
Температура: 4–10 °C (ұшқыш
компоненттерді сақтау үшін).
Орта: Құрғақ, қараңғы бөлме.

16. Фитонцидтерді бөліп алу әдістері

ФИТОНЦИДТЕРДІ БӨЛІП АЛУ ӘДІСТЕРІ

17.

Сәйкестендірілген негізгі компоненттер
Өсімдік
Сарымсақ
Пияз
Эвкалипт
Қарағай
Жусан
Негізгі
Басым топ
компоненттер
Аллицин,
Күкіртті
диаллилдисульфид қосылыстар
Фенолдар
+
Тиосульфинаттар,
күкіртті
кверцетин
қосылыстар
1,8-цинеол,
αМонотерпендер
пинен
α-пинен, β-пинен Терпендер
Туйон,
Сесквитерпендер
флавоноидтар

18.

Қорытынды салыстырмалы сипаттама
Өсімдік
Спектрі
Әсер
күші
ету Перспекти
валығы
Сарымсақ
Кең
Жоғары
Өте жоғары
Эвкалипт
Кең
Жоғары
Жоғары
Жусан
Орташа
Орташа
Перспектив
алы
Пияз
Орташа
Орташа
Қосымша
Қарағай
Шектеулі
Төмен
Шектеулі

19.

Өсімдіктердің фитонцидтік белсенділігінің әсерінен ЕПА
қоректік ортасында өсірілген микроорганизмдердің өсуі мен даму ерекшелігі

20. Колонияларды есептеу әдістемесі

КОЛОНИЯЛАРДЫ ЕСЕПТЕУ ӘДІСТЕМЕСІ
Колонияларды есептеу үшін әр күн сайын мынадай
қадамдар жасалды:
Әр табақшадағы колониялар саны саналып,
олардың бастапқы бақылау тобымен
салыстырмалы пайыздық қатынасы анықталды.
Сандық микробиологияда қолданылатын Т.М.
Горганның планиметриялық есептеу әдісі
арқылы анықталды: P =Sk/S0 х100% формуласы
бойынша есептелді (мұнда Sk - колониялар алып
жатқан аудан, S0 - Петри табақшасының жалпы
ауданы).

21.

Етті-пептонды агар (ЕПА) ортасындағы микроорганизмдер
колонияларының өсу динамикасы (ауданы)
Зерттеу
нысандары
1-күн
2-күн
3-күн
4-күн
5-күн
6-күн
7күн
Бақылау
(Control)
3.0
8.0
28.0
38.0
47.0
55.0
62.0
Лимон
шырыны
2.0
5.0
23.0
39.0
46.0
53.0
65.0
Сарымсақ
шырыны
1.0
4.0
20.0
29.0
43.0
51.0
58.0
Пияз
шырыны
1.0
5.0
21.0
24.0
35.0
46.0
53.0
Шырша
майы
0.5
2.0
13.0
19.0
30.0
37.0
44.0

22. зерттеудің соңғы кезеңіндегі (7-ші күн) өсу қарқыны мен колония сипаттамалары

ЗЕРТТЕУДІҢ СОҢҒЫ КЕЗЕҢІНДЕГІ (7-ШІ КҮН) ӨСУ
ҚАРҚЫНЫ МЕН КОЛОНИЯ СИПАТТАМАЛАРЫ
Үлгі атауы
7-ші күнгі
Колонияның
өсу қарқыны сипаттамасы (түсі,
(%)
мөлшері)
Қоныстану
ерекшелігі
Бақылау
62,0%
Сары және сұр түсті,
диаметрі 2-14 мм
Лимон
шырыны
65,0%
Тамшы аймағына
таралмаған
Сарымсақ
шырыны
58,0 %
Сүтті түсті
Пияз шырыны
53,0%
Ашық сары, қызғылт
сары, қызыл
Біркелкі емес жиектер,
периферияда
Шырша майы
44,0 %
Сұр түсті, диаметрі 18
мм-ге дейін
5 күнге дейін ең аз өсу
көрсетті
Бүкіл аумақта біркелкі
Бақылаудан ең көп өсу
байқалды
Басында шеті
(периферия), кейін
ортасы

23.

Ет пептонды агар (ЕПА) қоректік ортасындағы кейбір
өсімдіктердің салыстырмалы фитонцидтік белсенділігі

24.

Агроөнеркәсіптік кешенде фитонцидтерді пайдаланудың
технологиялық модельдері
Технологиялық тәсіл Механизмінің биохимиялық сипаты
Практикалық
асырылуы
іске
Сәбіз
плантацияларының
Бірлесіп
өсіру
кезіндегі
Интеркалирленген егіс
арасына пияз отырғызу (пияз
транспирациялық және тамырлық
(Аллелопатия)
шыбынының
шабуылын
метаболиттердің өзара әсері.
блокадалау).
Биогендік
экстракциялық
спрейлер
Темекі және ащы бұрыш
Өсімдіктердің
сулы-спирттік
концентраттары
арқылы
фракцияларымен
вегетациялық
фитофагтардың популяциясын
массаны интродукциялау.
шектеу.
Топырақтық
биофумигация
Сидеративті дақылдарды
қабатына
биомасса
инкорпорациялау.
Консервациялық
қоймалық орта
Картоп және алма массасын
Сақтау
камераларындағы
арша фитомассасымен немесе
аэромикрофлораның
белсенділігін
фитонцидті мембраналармен
ұшпа қосылыстармен тежеу.
қаптау.
Қыша (Sinapis) биомассасын
топырақ
соқамен
жырту
арқылы
ретінде
нематодалардың
деструкциясы.

25. ҚОРЫТЫНДЫ

Жоғары антимикробтық белсенділік: Сарымсақ, пияз, лимон және шырша
фитонцидтерінің бактериялық колониялардың өсуін тежеуде жоғары тиімділікке ие
екендігі эксперименттік жолмен дәлелденді. Сарымсақ фитонцидтері ең жоғары
тежеу аймағын (22 мм) көрсетіп, ең белсенді антисептик ретінде танылды.
2. Уақытша шектеулі әсер: Зерттеу нәтижелері фитонцидтердің бактерицидтік
әсерінің тұрақты емес екенін көрсетті. Микробтарды басу белсенділігі тек алғашқы
4 тәулік ішінде ғана жоғары деңгейде сақталады.
3. Стимуляциялық фаза: 5-ші тәуліктен кейін фитонцидтердің негізгі
компоненттерінің ұшқыштығы мен белсенділігі төмендеп, микроорганизмдердің
регенерациялануына және олардың өсуін ынталандыратын (стимуляциялық) фазаға
ауысуы байқалды.
4. Шырша фитонцидтерінің тұрақтылығы: Шырша майы зерттелген барлық
үлгілер ішінде ең ұзақ әсер ету мерзімімен (5 тәулікке дейін) ерекшеленді, бұл оның
микробиологиялық процестерді бақылауда басқалардан гөрі тұрақты екенін
айқындайды.
5. Тәжірибелік қолданудың маңыздылығы: Фитонцидтерді антисептик ретінде
қолдану кезінде олардың 4 тәуліктен кейінгі белсенділігінің төмендеуін ескеру
қажет. Сондықтан, практикалық қолдану барысында препаратты уақытылы
жаңартып отыру немесе микрокапсулалау технологияларын пайдалану ұсынылады.
1.

26. Практикалық ұсыныстар

ПРАКТИКАЛЫҚ ҰСЫНЫСТАР
Медициналық және санитарлық қолданыс: Шырша
майы, сарымсақ және лимон фитонцидтерін үй-жайларды
табиғи жолмен залалсыздандыратын аэрозольдер мен
антисептикалық ерітінділер ретінде пайдалану ұсынылады.
2.
Ауыл шаруашылығындағы тиімділік: Егістік
тұқымдарды себер алдында пияз және сарымсақ
фитонцидтерімен өңдеп, оларды фитопатогенді
микрофлорадан экологиялық таза әдіспен қорғауға болады.
3.
Тамақ өнеркәсібіндегі консервация: Лимон шырыны
мен шырша майын көкөністер мен жемістердің сақталу
мерзімін ұзарту мақсатында табиғи консервант ретінде
енгізген жөн.
4.
Технологиялық талаптар: Фитонцидтердің белсенділігі
тек 4 күнге дейін созылатындықтан, оларды қолдану кезінде
заттарды әр 3 күн сайын жаңартып отыру немесе арнайы
капсулаланған формаларын әзірлеу қажет.
1.

27. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР  

1.
2.
3.
4.
5.
Әлжаппарова Ж.Қ. Микробиология және вирусология:
Оқу құралы. — Алматы: Қазақ университеті, 2020. — 210
б.
Бисенова Г.Н. Табиғи фитонцидтердің биологиялық
белсенділігі. — Астана: Фолиант, 2019. — 156 б.
Нұрғожин С.А. Фитотерапия және фитонцидтердің емдік
қасиеті. — Семей: Интеллект, 2022. — 118 б.
Қасымбеков Б.К. Дәрілік өсімдіктер және олардың
қасиеттері. - Шымкент: Нұрлы әлем, 2020. - 140 б.
Қожанова К.А. Биологиялық белсенді заттар
микробиологиясы. - Алматы: Дәуір, 2017. - 160 б.

28. Тыңдағандарыңызға рахмет!!!

ТЫҢДАҒАНДАРЫҢЫЗҒА
РАХМЕТ!!!