Алдиярұлы Даниял 1-Тақырып

1.

ЖҮКТІЛІК ЖӘНЕ АКУШЕРИЯНЫҢ НЕГІЗДЕРІ
Әйел ағзасындағы өзгерістер • Клиникалық анатомия • Ұрық • Зерттеу әдістері
Орындаған: Алдиярулы Даниял
Группа: М23-002
Мұғалім: Айман Мухамедова

2.

Кіріспе
Жүктілік — ұрықтың дамуы мен ана ағзасының оған бейімделуі жүретін физиологиялық
процесс.
Өзгерістердің басым бөлігі гормондық қайта құрылумен және ана–плацента–ұрық жүйесінің
қалыптасуымен байланысты.
Акушерлік бағалаудың мақсаты: ана мен ұрықтың жағдайын бақылау, қалыпты ағымнан
ауытқуды ерте анықтау және босануды дұрыс жүргізу.
2

3.

Жүктілік кезіндегі негізгі физиологиялық өзгерістер
Өзгерістер жүйелік сипатта болады: жүрек-қантамыр, тыныс алу, қан түзу, несеп шығару,
асқорыту, эндокриндік және жыныс жүйелері.
Кейбір көрсеткіштер физиологиялық түрде өзгереді: плазма көлемі артады, жүрек соғуы
жиілейді, тыныс алу көлемі ұлғаяды.
Физиологиялық өзгерістерді білу патологиялық жағдайларды дұрыс ажыратуға мүмкіндік
береді.
3

4.

Жүйке жүйесі және психоэмоциялық өзгерістер
Жүктілік кезінде гормондық фонның өзгеруі ұйқыға, көңіл-күйге және эмоционалдық
реакцияларға әсер етуі мүмкін.
Орталық жүйке жүйесінде жүктіліктің доминантасы қалыптасып, ана ағзасының бейімделу
реакциялары күшейеді.
Жатырдың сезімталдығы мен ауырсынуды қабылдау босануға жақындаған сайын
функционалдық тұрғыдан өзгереді.
4

5.

Эндокриндік жүйе
Прогестерон — жүктілікті сақтауға, миометрийдің қозғыштығын төмендетуге және
эндометрийдің қызметін қолдауға қатысады.
Эстрогендер жатырдың өсуін, қанмен қамтылуын және сүт бездерінің дамуын күшейтеді.
Плаценталық гормондар ана мен ұрық арасындағы метаболизмдік бейімделуді қамтамасыз
етеді.
hCG ерте жүктілікті қолдайды және жүктіліктің алғашқы апталарында маңызды маркер
болып табылады.
5

6.

Жүрек-қантамыр жүйесі
Қан көлемі жүктілік барысында айқын ұлғаяды, оның ішінде плазма көлемінің артуы
эритроцит массасының өсуінен басым болуы мүмкін.
Жүрек шығару көлемі жоғарылайды; жүрек соғу жиілігі де әдетте артады.
Жатыр-плаценталық қанайналымның қалыптасуы ұрыққа оттегі мен қоректік заттардың
жеткізілуін қамтамасыз етеді.
Артериялық қысым жүктіліктің орта кезеңінде біршама төмендеуі мүмкін.
6

7.

Тыныс алу жүйесі
Прогестеронның әсерінен тыныс алу орталығының сезімталдығы артады.
Минуттық вентиляция және тыныс алу көлемі ұлғаяды; оттегіге қажеттілік артады.
Өсіп келе жатқан жатыр диафрагманы жоғары ығыстырады, бірақ сау әйелде газ алмасу
әдетте сақталады.
Жеңіл ентігу физиологиялық болуы мүмкін, ал айқын немесе кенет ентігу патологияны жоққа
шығаруды қажет етеді.
7

8.

Қан жүйесі және гемостаз
Плазма көлемінің эритроциттер массасына қарағанда көбірек өсуі физиологиялық
гемодилюцияға әкеледі.
Темірге қажеттілік жоғарылайды, себебі анадағы эритроцит массасы және ұрықтың
қажеттіліктері артады.
Жүктілік — гиперкоагуляциялық жағдай: ұю факторларының бірқатары жоғарылап, тромбоз
қаупі артады.
Сондықтан анемия мен тромбоздың қауіп факторларын акушерлік бақылауда ескеру
маңызды.
8

9.

Бүйрек және несеп шығару жүйесі
Бүйрек қан ағымы және шумақтық сүзілу жылдамдығы жүктілік кезінде жоғарылайды.
Жатырдың ұлғаюы несепағарларға механикалық әсер етуі мүмкін.
Зәр шығару жиілігінің артуы жүктіліктің әр кезеңінде кездесуі мүмкін.
Протеинурия, дизурия, қызба немесе ісінудің патологиялық белгілерін міндетті түрде бағалау
қажет.
9

10.

Асқорыту жүйесі
Прогестерон асқазан-ішек жолының тегіс бұлшықеттерін босаңсытып, перистальтиканы
баяулатуы мүмкін.
Жүрек айну мен құсу әсіресе ерте жүктілікте жиі кездеседі.
Төменгі өңеш сфинктерінің тонусының төмендеуі қыжылға бейімділікті арттырады.
Іш қату моториканың баяулауымен және жатырдың механикалық әсерімен байланысты
болуы мүмкін.
10

11.

Тері, тірек-қимыл аппараты және дене салмағы
Теріде гиперпигментация, linea nigra және striae gravidarum байқалуы мүмкін.
Байламдардың босаңсуы және дене салмағының өзгеруі бел аймағындағы жүктемені
арттырады.
Дене салмағының өсуі ана, ұрық, плацента, қағанақ суы және сұйықтық көлемінің
өзгерістерінен тұрады.
Кей әйелдерде ісінудің физиологиялық түрі кездеседі, бірақ кенет/айқын ісіну
гипертензиялық бұзылыстар тұрғысынан бағаланады.
11

12.

Жыныс мүшелері мен сүт бездері
Жатыр көлемі айқын ұлғаяды: бұлшықет талшықтары гипертрофияланып, гиперплазия
элементтері жүреді.
Жатыр мойны жұмсарып, қанмен қамтылуы күшейеді; қынап шырышты қабатының түсі
өзгеруі мүмкін.
Сүт бездері үлкейіп, бездік тін лактацияға дайындалады; ареола пигментациясы күшеюі
мүмкін.
Бұл өзгерістердің негізінде эстроген, прогестерон және басқа гормондардың әсері жатыр.
12

13.

Әйел жыныс мүшелерінің клиникалық анатомиясы
Сыртқы жыныс мүшелері: қасаға, үлкен және кіші жыныс ернеулері, клитор, қынап кіреберісі.
Ішкі жыныс мүшелері: қынап, жатыр, жатыр түтіктері және аналық бездер.
Клиникалық анатомия босану жолдарының жағдайын, операциялық араласуларды және
гинекологиялық тексеруді түсіну үшін маңызды.
13

14.

Сыртқы жыныс мүшелері
Қасаға — май тінімен жабылған алдыңғы аймақ.
Үлкен жыныс ернеулері сыртқы жыныс саңылауын қорғайды; құрамында май тіні және
бездер бар.
Кіші жыныс ернеулері қынап кіреберісін шектейді.
Клитор — жоғары иннервацияланған эректильді құрылым; оның анатомиясын эпизиотомия
және жарақат қаупін бағалауда ескеру қажет.
14

15.

Ішкі жыныс мүшелері
Қынап — бұлшықетті-фиброзды түтік, босану жолының маңызды бөлігі.
Жатыр — ұрықтың имплантациясы, дамуы және босануы өтетін бұлшықетті мүше.
Жатыр түтіктері аналық жасушаның тасымалдануына қатысады.
Аналық бездер оогенез және жыныстық гормондар синтезінің негізгі мүшелері болып
табылады.
15

16.

Жатыр: клиникалық анатомиясы
Негізгі бөлімдері: түбі, денесі, истмусы және мойны.
Жатыр қабырғасы: эндометрий, миометрий және периметрий.
Жүктілік кезінде миометрий гипертрофияланып, жатырдың көлемі мен сыйымдылығы
бірнеше есе артады.
Босану кезінде миометрийдің ырғақты жиырылуы жатыр мойнының ашылуына және
ұрықтың жылжуына ықпал етеді.
16

17.

Жатыр мойны және қынап
Жатыр мойны жатыр мен қынапты байланыстырады; оның қынаптық және жатырлық
бөліктері ажыратылады.
Жүктілікте жатыр мойны жұмсарып, қанмен қамтылуы артады.
Босануға дайындық кезінде жатыр мойнының қысқаруы, жұмсаруы және ашылуы жүреді.
Қынаптың қабырғалары созылғыш; босану кезінде ұрықтың өтуіне бейімделеді.
17

18.

Әйел жамбасының сүйектері
Жамбас сүйек сақинасы екі жамбас сүйегінен, сегізкөзден және құйымшақтан тұрады.
Әр жамбас сүйегі мықын, шонданай және қасаға сүйектерінің қосылуынан қалыптасады.
Акушерлік тұрғыдан кіші жамбас өлшемдері мен пішіні босану жолының өткізгіштігін
анықтауда маңызды.
Жамбас буындары: сегізкөз-мықын, қасаға симфизі және сегізкөз-құйымшақ аймағы.
18

19.

Кіші жамбастың бөлімдері мен жазықтықтары
Кіші жамбас шартты түрде кіреберіс, қуысы және шығаберіс аймақтарына бөлінеді.
Жамбас кіреберісінің негізгі өлшемдерінің бірі — акушерлік конъюгата.
Жамбас қуысының тар жазықтығында ең маңызды көлденең өлшемдердің бірі —
интерспинозды өлшем.
Шығаберістің өлшемдері ұрық басының соңғы кезеңдегі өтуіне әсер етеді.
19

20.

Жамбастың акушерлік өлшемдері
Өлшем
Клиникалық мәні
Сыртқы конъюгата
Пельвиометрияда сырттан өлшенеді
Диагональды конъюгата
Қынаптық зерттеуде анықталады
Акушерлік конъюгата
Жамбас кіреберісінің алдыңғы-артқы өлшемі
Интерспинозды өлшем
Тар жазықтықтағы маңызды көлденең өлшем
20

21.

Ұрық — босану объектісі
Босану объектісін бағалауда ұрықтың басы, денесі, орналасуы және босану жолдарымен
арақатынасы маңызды.
Ұрық басы — салыстырмалы түрде тығыз және өлшемі маңызды бөлік.
Ұрықтың позициясы, түрі, келуі және басының иілу дәрежесі босану биомеханикасына әсер
етеді.
Ұрықтың жағдайын бағалау ана мен бала қауіпсіздігін қамтамасыз етудің негізгі бөлігі.
21

22.

Ұрық бас сүйегінің анатомиясы
Ұрық бассүйегінің негізгі сүйектері: маңдай, төбе, шүйде және самай сүйектері.
Сүйектер бір-бірімен жіктер және еңбектер арқылы байланысады.
Сагитталды, тәждік және ламбда тәрізді жіктер клиникалық акушерлікте бағдар ретінде
пайдаланылады.
Алдыңғы және артқы еңбек ұрық басының орналасуын қынаптық зерттеуде анықтауға
көмектеседі.
22

23.

Ұрық басының негізгі өлшемдері
Бас өлшемдері оның босану жолынан өту қабілетіне әсер етеді.
Субокципито-брагматикалық өлшем бас жақсы иілген жағдайда маңызды жетекші
өлшемдердің бірі.
Ментальды-вертикальды және басқа өлшемдер бастың дефлексия дәрежесіне байланысты
өзгереді.
Клиникалық бағалауда өлшемдер ұрықтың келуі мен босану механизмімен бірге
қарастырылады.
23

24.

Ұрықтың орналасуы: позиция, түрі, келуі
Негізгі ұғымдар
Клиникалық анықтамалар
Ұрықтың бойлық осінің жатырға қатынасы —
орналасуы: бойлық, көлденең немесе қиғаш.
Түрі — ұрық арқасының алдыңғы немесе артқы
қабырғаға бағытталуын сипаттайды.
Позиция — ұрық арқасының жатырдың сол
немесе оң жағына бағытталуына байланысты
анықталады.
Келуі — ұрықтың жамбас кіреберісіне
бағытталған бөлігі: бас, жамбас немесе иықтық
келу.
24

25.

Босану биомеханикасының негізгі кезеңдері
Ұрық басының жамбас кіреберісіне енуі.
Төмен түсу және бастың иілуі.
Ішкі айналу — бас пен иықтардың жамбас өлшемдеріне бейімделуі.
Бастың жазылуы және туылуы.
Иықтардың ішкі айналуы мен сыртқы айналуы, содан кейін дененің туылуы.
25

26.

Акушерліктегі зерттеу: анамнез
Жүктіліктің мерзімі, соңғы етеккір күні және жүктіліктің ағымы анықталады.
Акушерлік анамнез: бұрынғы жүктіліктер, босанулар, түсіктер, асқынулар.
Жалпы анамнез: созылмалы аурулар, операциялар, аллергия, дәрілік препараттар.
Қазіргі шағымдар: ауырсыну, қан кету, қағанақ суының кетуі, ұрық қозғалысының өзгеруі және
басқа белгілер.
26

27.

Жалпы объективті тексеру
Дене қызуы, артериялық қысым, пульс және тыныс алу жиілігі бағаланады.
Бойы, дене салмағы және дене салмағының динамикасы ескеріледі.
Ісіну, тері және шырышты қабаттар, жүрек-өкпе жүйесі қаралады.
Жүктілік кезіндегі гипертензия, анемия және басқа асқынуларға қауіп белгілері ізделеді.
27

28.

Леопольдтың сыртқы акушерлік тәсілдері
Тәсіл
Не анықталады?
I
Жатыр түбіндегі ұрық бөлігі
II
Ұрықтың арқасы және ұсақ бөліктері
III
Келген бөлік
IV
Келген бөліктің түсуі және бас иілуі
28

29.

Қынаптық акушерлік зерттеу
Жатыр мойнының орналасуы, консистенциясы, ұзындығы және ашылуы бағаланады.
Ұрықтың келген бөлігі, оның жамбасқа түсуі және позициясы анықталады.
Қағанақ суының жағдайы және босану жолдарының ерекшеліктері бағалануы мүмкін.
Зерттеу асептика ережелерін сақтай отырып, клиникалық көрсеткіш бойынша жүргізіледі.
29

30.

Қосымша зерттеу әдістері
Аппараттық әдістер
Зертханалық бақылау
Ультрадыбыстық зерттеу (УДЗ) — ұрықтың
анатомиясын, өсуін, плацентаның орналасуын
және қағанақ суын бағалауға мүмкіндік береді.
Зертханалық әдістер: жалпы қан және зәр
талдауы, қан тобы/Rh, инфекциялық және
клиникалық көрсеткіштер бойынша зерттеулер.
Кардиотокография (КТГ) — ұрықтың жүрек соғу
жиілігі мен жатыр белсенділігін тіркейді.
Допплерометрия — ана–плацента–ұрық
қанайналымын бағалауда қолданылады.
30

31.

Қалыпты жүктілікті бағалаудың логикасы
1) Анамнез → 2) жалпы тексеру → 3) акушерлік өлшемдер → 4) ұрықтың жағдайын бағалау.
Әр бақылауда ана мен ұрыққа қатысты қауіп факторлары қайта қаралады.
Зерттеу әдісі жүктілік мерзіміне және клиникалық жағдайға қарай таңдалады.
Негізгі принцип — физиологиялық өзгерістерді патологиялық белгілерден ажырату.
31

32.

Қорытынды
Жүктілік ана ағзасының барлық негізгі жүйелерінде физиологиялық бейімделу өзгерістерін
туындатады.
Әйел жамбасы мен жыныс мүшелерінің клиникалық анатомиясы босану жолдарын түсінудің
негізі болып табылады.
Ұрықтың басы, келуі, позициясы және жамбаспен арақатынасы босану механизмін
анықтайды.
Анамнез, объективті және акушерлік зерттеу, УДЗ/КТГ/Допплер сияқты әдістер ана мен ұрық
қауіпсіздігін бақылауға мүмкіндік береді.
32

33.

Пайдаланылған әдебиеттер
Williams Obstetrics. 26th ed. McGraw-Hill.
Gabbe’s Obstetrics: Normal and Problem Pregnancies. Elsevier.
WHO. Recommendations on antenatal care for a positive pregnancy experience.
ACOG. Obstetric Care Consensus және клиникалық ұсынымдар.
Қазақстан Республикасының акушерлік-гинекологиялық көмек көрсету бойынша қолданыстағы
клиникалық хаттамалары.
33