2.Ботаника. Синфи 5. Узвҳои растанӣ

1. Ботаника

Махмадамин Назрулоев

2.

Узвҳои растанӣ
Вегетативӣ
Генеративӣ ( репродуктивӣ )
дар афзоши гайриҷинсӣ иштирок
мекунанд
дар афзоишӣ чинсӣ иштирок
мекунанд
Реша
Тухм
Поя
Мева
Барг
Гул

3.

4.

• Рустаниҳоеро, ки дар давраи ҳаётгузарониашон ақаллан як маротиба гул мекунанд, рустаниҳои гулдор меноманд.
• Рустаниҳоеро, ки дар давраи ҳаётгузарониашон гул намекунанд, рустаниҳои бегулдор меноманд.
• Пояе ки дар он барг ва муғчаҳо ҷойгир шудаанд навда номида мешавад. Пояи гандум ва ҷуворимакка рост ба боло қад
мекашад. Пояи каду, бодиринг, тарбуз ва баъзе дигар рустаниҳои полизӣ ба боло набаромада, дар рўйи замин паҳн
мешаванд. Рустании барги зулф (филгўш) гўё тамоман поя надорад, яъне пояаш хеле кўтоҳ буда, баргҳояш дар рўйи
замин хобидаанд. Танаи баъзе субборҳо (кактусҳо) ба сутунчаҳо ё кураҳои сабзи сермағз (сергўшт) шабоҳат дошта,
баргашон ба хор табдил ёфтааст. Кактусҳо дар пояашон об захира мекунанд.

5.

6.

• Гул навдаи шаклдигаркарда буда, аз он мева пухта мерасад.
Афзоиши рустаниҳои гулдор тавассути тухмашон амалӣ мегардад.
• Тухмдон (узви модина) ва гардбарг (узви нарина) – ҷузъҳои асосии
гул ба ҳисоб мераванд.
• Гулҳое, ки дар соқа яктои ҷойгир шудаанд, гулҳои тоқа номида
мешаванд. Масалан, гулҳои лола.
• Гулҳое, ки гурўҳ-гурўҳ ҷойгиранд, тўдагул номида мешаванд.

7.

Мева ва тухм

8.

• Меваҳо аз ғўраки гул ташаккул меёбанд.
• Девораи сабзидаю тағйирёфтаи ғўрак мевапарда номида мешавад.
• Он ташаккул ёфта ба мева табдил меёбад.
• ҳар мева дар дохилаш тухм (ё дона) дорад.

9.

Таснифоти меваҳо
Тар
• Ғуҷуммева
• Донакмева
Хушк
Кўсак
Ғилофак
Мағзакмева
Ғўза

10.

Меваҳои тар
Ғуҷуммева
• Қот
• Нордонак
• Мўрди ҷангалӣ
• Помидор
• Ангур
Донакмева
• Олуболу
(олучабандак)
• Олу
• Зардолу
• Шафтолу

11.

12.

Меваҳои хушк
кӯсак
Лӯбиё
Нахӯд
Боқило
Ақоқиё
ғилофак
Вазирак
Карам
Шалғамча
Шалғам
Сарсонкарам
Турб
мағзвева
• Донаи офтобпараст
ғӯза
Зағир
Пахта
Хушхош ( кӯкнор)
Бунафша
Тамоку
Лола

13.

14.

Паҳншавии мева ва тухм
Анемохория- паҳншави
тавасути шамол
Тухмҳои сафедор, қоқу, бед, фарк
Гидрохория- паҳншави
тавасути об
Тухмҳои дарахти роздор ё ханшак
(олха), дарахти норгил ( норҷил),
Автохория- худ аз худ
паҳншави
Барги зулф (Сокинони аслии Амрико – ҳиндуҳо
барги зулфро «изи сафедпўстон» мегуянд, ақоиқи
зард ( пош хурдани тухм), кусаки нахуд ва лубиё
( пош хурдани тухмҳо).
Антропохория – зоохория –
паҳншави тавасути одам ва
ҳайвонот
Тухм ва меваи «сабадак»-и мушхор,
Хори сагак( гармалаф).
Орнитохория- паҳншави
тавасути параднаҳо
Ғубайро, ангури сагак, марҷонбутта, хуланг,
мурди ҷанггали ( черника), маҳлаби русӣ, гули
ливондар.
Хусусиятҳои мутобиқшави:
сабук, парашутчаҳо,
паллаҳои болмлнанд.

15.

Давомнокии ҳаёти растаниҳо
Рустаниҳои
яксола
Рустаниҳои
дусола
Рустаниҳои
бисёрсола
Рустаниҳои
эфемерӣ
Рустаниҳои
эфемероидӣ

16.

Ҳодисаҳои даврии ҳаётӣ растаниҳо
Баргбарорӣ
Гулшукуфт
Мевабандӣ
Хазонрез
Ҳодисаҳои даврии ҳаёти ҳайвоноту рустаниҳоро, ки махсусияти мавсимӣ
доранд, як соҳаи биология – фенология меомўзад.

17.

Шакли ҳаётии растаниҳои гулдор
Дарахт
Бутта
Дарахт рустании калон
буда, танаи чўбшудаи
бисёрсола дорад.
Ҳамаи дарахтон пояи
асосии чўбшуда – тана
доранд
Шохаҳои бешумори дар
он ҷойгиршуда чатри
(пайкари) дарахтро ба
вуҷуд меоранд.
Шохаҳои бешумори дар
он ҷойгиршуда чатри
(пайкари) дарахтро ба
вуҷуд меоранд.
Бутта аз дарахт бо он
фарқ мекунад, ки пояи
асосӣ надорад ва танаи
он аз бехаш шоха
меронад ва онро аз
шохаҳо фарқ кардан
душвор аст. Бинобар ин
бутта на як, балки якчанд
танаи алоҳида дорад, ки
онҳо аз бехаш мерўянд.
Буттаҳо хеле маъмуланд:
зирк, настаран, қот, ёс,
мушол, марҷонбутта,
норван ва ғайраҳо.
Нимбутта
Нимбуттаҳо ҳам мисли
буттаҳо пояи асосӣ надоранд
ва танҳо қисми поёнии
пояҳои онҳо бисёрсола
мебошанд. Қисми болоиашон
бошад, яксола буда, он ҳар
сол мемирад. Намояндагони
ин қабил рустанињо бештар
дар минтақаҳои биёбон ва
нимбиёбон мерўянд (явшон,
астрагал ва дигарҳо).
Буттаҳое, ки то як метр қад
мекашанд, буттачаҳо номида
мешаванд.
Гиёҳ ё худ алаф
Гиёҳ ё худ алафҳо одатан
пояи сабзи сероб доранд.
Онњо нисбат ба буттаву
дарахт хеле пасттаранд.
Аммо гиёњи муз (банан)
то 7 м баланд мешавад.
Гиёњњои бисёр майда
низ мављуданд. Дар
сатњи оби обанборњо
наскобї ё обсабзак (ряска)
ном гиёње месабзад, ки
њамагї якчанд
миллиметр дарозї дорад.

18.

Гиёҳ ё худ алаф
Худруй
момогул,
бобуна,
чашми гўсола (осмонгулак),
газна (тавланг),
мушхор ва
ќоќу
Кишта
гандум,
ҷавдор
офтобпараст
лаблабуи қанд
Зағир
боқило