3. Ботаника. Синфи 5. Ҳуҷайраи растанӣ

1. Ботаника

Махмадамин Назрулоев

2.

ШИНОСОИ БО
АСБОБҲОИ КАЛОННИШОНДИҲАНДА

3.

АСБОБҲОИ
КАЛОННИШОНДИҲАНДА
Пурбин ( Лупа)
Микроскоп

4.

Пурбин ( Лупа)
• асбоби одитарини калоннишондињанда аст.
• ҷисми асосии он шишаи пурбин мебошад.
• Пурбин ашёро аз 2 то 25 маротиба калон
нишон медиҳад

5.

Микроскоп
• Кашфу такмили аввалини микроскоп дар
асри XVII ба вуқўъ омадааст.
• Кашшофи микроскопе, ки ашёро тақрибан
21 270 маротиба калон нишон медод, олими
Ҳолландӣ Антони ван Левенгук буд.
• Дар соли 1665 олими англис Р. Гук дар зери
микроскопи ихтироъкардааш буридаи ниҳоят
тунуки пўкро гузошта, мушоҳида кард, ки он
аз катакчаҳои (пуфакчаҳои) ниҳоят хурдхурди ба орухона монанд иборат аст. Ў
онҳоро ҳуҷайра номид.

6.

Микроскоп
МЕХАНИКӢ
• ПОЯ
• МИЗЧАИ АШЁГУЗОР
• МЕХИ ТОБАК
ОПТИКӢ
• ОКУЛЯР
• ОБЪЕКТИВҲО
РУШНОӢ
• ОИНАЧАИ
РУШНОҲИДИҲАНДА

7.

СОХТИ ҲУҶАЙРАИ РУСТАНӢ
препарати пардаи тунуку нафиси мағзи
пиёзро тайёр мекунем
Микроскопияи ҳуҷайраҳои пардаи
пиёз

8.

Ҳуҷайраи растанӣ
Ҷилд (мембрана)
Масомаҳо
(сурохиҳо
Шираи ҳуҷайра
Қанд, модаҳҳои
органикӣ
ва
ғайриорганикӣ
Ситоплазма
Вакуола
Ядро
Пластидҳо
Ядроча
Хлоропласт
Хромопласт
Лейкопласт
Сабз
Сурх
Сафед

9.

ГУНОГУНШАКЛИИ ҲУҶАЙРАИ РУСТАНӢ
Аз ҷиҳати сохту шакл
Паренхимӣ
Аз ҷиҳати андоза ( бузургӣ
)
Тухмшакл
Паренхиматозӣ
Микроскоп
Чашмони одӣ
Аз руи шаклашон
Гирдшакл
Пурбинӣ одӣ
Ситорашакл
Риштамонанд

10. ҲАРАКАТИ СИТОПЛАЗМА. БА ҲУҶАЙРА ДОХИЛШАВИИ МОДДАҲО

• ҳаракати ситоплазмаро аз рўйи ҷой иваз кардани пластидҳои сабз ва аз рўйи
моддаҳои иловагии ғурўшанок (донача-донача) пай мебарем.
• Ҳаракати ситоплазма барои дар ҳуҷайра ҷой иваз кардани моддањои ғизоӣ ва
ҳаво кумак мерасонад.
• Одатан ситоплазмаи ҳар як ҳуҷайраи зинда аз ситоплазмаи дигар
ҳуљайраҳои ҳамшафат ҷудо нест. Торҳои ситоплазма аз сўрохчаҳои хурди
лифофаи ҳуҷайра гузашта, ҳуҷайраҳои ҳамшафатро бо ҳам мепайванданд.
• Ҳуҷайраҳо ба ҳамдигар ҷафсанд ва бо моддаи байниҳуҷайравии махсус, ки
дар байни лифофаи ҳуҷайрањои ҳамшафат мавҷуданд, пайваст шудаанд.
Агар ин моддањои байниҳуҷайравӣ вайрон шаванд, ҳуҷайраҳо аз ҳам ҷудо
мешаванд. Чунин ҳодиса дар себ, тарбуз ва помидори пухта рўй медиҳад.
Картошкаи ҷўшонида аз он сабаб пошхўранда аст, ки моддаҳои
байнињуҷайравии он ҷангоми ҷўшонидан вайрон ва ҳуҷайраҳо аз ҷам ҷудо
шудаанд.

11. ҲАРАКАТИ СИТОПЛАЗМА. БА ҲУҶАЙРА ДОХИЛШАВИИ МОДДАҲО

• Ҳуҷайраҳо моддаҳоеро, ки барои ғизогирӣ ва нафаскашиашон заруранд,
тавассути ҳуљайраҳои ҳамшафаташон ва ҷавфҳои (холигиҳои)
байниҳуҷайравӣ мегиранд. Ба рустанӣ бошад ин моддаҳо аз ҷаво ва хок
дохил мешаванд. Қариб тамоми моддаҳои ҳаётан зарури ҳуҷайра дар намуди
маҳлул аз лифофааш мегузаранд.
• Барои донистани хосияти лифофаи ҳуҷайра чунин таҷриба мегузаронем. Ба
халтачаи полиэтиленӣ маҳлули сери қанд ё намак мерезем. Онро ба найчаи
шишагини пўки сўрохдор баста, халтачаро ба стакани оби соф мегузорем.
• Баъд аз гузаштани чанд фурсат ҳаҷми халтачаи маҳлул зиёд шуда, сатҳаш
дар найчаи шишагӣ аз ҳудуди аввалааш то андозаи муайян ба боло мебарояд.
• Ин таҷриба шаҳодат медиҳад, ки ба туфайли девори халтачаи полиэтиленӣ
оби стакан ба он дохил мешавад ва сатҳи маҳлули обӣ дар найча баланд
мешавад.

12.

Тақсимшавии ҳуҷайра
Тақсимшавии ядро
Тақсимшавии
ситоплазма
Калоншавии
ядрои ҳуҷайра
Ҳосишавии лавҳача (
пластина)
Дучаншавии
хромасомаҳо
Хромасомаҳо дар
қутбҳои ҳуҷайра ҷойгир
мешаванд
Дар кутҳо ду ядрои
нав ҳосил мешавад.
“хромо” – ранг,
“сома” – тана.
Ҳуҷайраро ба қисм
ҷудо мекунад
дар натиљаи
тақсимшавӣ аз як
њуљайраи
модарӣ (16) ду
ҳуҷайраи ҷавон
(духтарӣ) ба
вуљуд меояд.

13.

ҲУҶАЙРА
ТАҚСИМШАВӢ
САБЗИШ
МИҚДОРӢ ҲУҶАЙРА ЗИЁД
МЕШАВАД
АНДОЗАИ ҲУҶАЙРА КАЛОН
МЕШАВАД

14.

15. Дар ёд гиред!

• Тақсимшавии ҳуҷайра аз тақсимшавии ядро оғоз меёбад ва
миқдори хромосомаҳои ҳар кадом ядро ба ду ҳуҷайраи ҷавон
(нав) ва ядрои ҳуҷайраи аввала (то тақсимшавӣ) баробаранд.
• Ҳуҷайраҳои ҷавони аз нав ба вуҷудомада месабзанд, дарозрўя
мешаванд, ба андозаи ҳуҷайраҳои болиғ расида, худашон ҳам ба
тақсимшавӣ шурўъ мекунанд.
• Ҳамаи узвҳои рустанӣ (реша, поя, барг, гул ва ғайраҳо) ба
туфайли тақсимшавӣ ва калоншавии ҳуҷайраҳо (17) месабзанд ва
қад мекашанд.

16.

17.

Бофтаҳои растанӣ
Гурўҳи ҳуҷайраҳое, ки дар организм функсияи муайянеро иҷро мекунанд, бофта номида
мешавад.
Бофтаи
ҳосилкунанда
дар охири реша, дар
(ҳудуди) марзи реша ва
чўб (дар дарахтҳо ва
буттаҳо)
ҷойгиранд.
Онҳо аз ҳуҷайраҳои
тақсимшаванда таркиб
ёфтаанд ва сабзиши
реша, поя, барг ва
инчунин
ғафсшавии
реша
ва
пояи
рустаниҳои дарахтиро
таъмин мекунанд.
Бофтаи асосӣ
Бофтаи
пӯшиш
Бофтаи
гузаронанда
Бофтаи
механикӣ
дар ҳамаи ҷузъњои
рустанӣ дида мешаванд.
Онҳо аз ҳуҷайраҳои
калон ва аз ҷиҳати
сохтор гуногун таркиб
ёфтаанд. Ин бофтаҳо
раванди фотосинтез (дар
барг) ва захирашавии
моддаҳои ғизоиро дар
реша, поя, тухм, лўнда
таъмин мекунанд.
дар
қисми
берунаи
ҳамаи узвҳои рустаниҳо
ҷойгир шудаанд. Онҳо
аз ҳуҷайраҳои бо ҳам
зич ҷойгиршуда таркиб
ёфтаанд. Ин бофтаҳо
рустаниро аз бухоршавии барзиёди об,
сармо,
латхўрӣ
ва
воридшавии
микроорганизмњои
зараровар
ҳифз
мекунанд.
дар сатҳи ҳамаи узвҳои рустанӣ ҷойгир
шудаанд. Онҳо гузаронидани об ва
моддаҳои дар об ҳалшударо таъмин
мекунанд. Бофтаҳои асосии гузаронандаи
рустанӣ ин чўб (ксилема) ва нахи лиф
(флоэма) мебошанд. Ба таркиби чўб
зарфҳо – яъне найчаҳо, ки онҳоро ҷилди
ҳуҷайраҳои мурда пайдо намудаанд,
дохил мешаванд. Тавассути найчаҳо об ва
моддаҳои маъдании дар об ҳалшуда, аз
реша ба қисми рўйизаминии рустанӣ
ворид
мешаванд.
Элементҳои
гузаронандаи
нахи
лиф
(флоэма)
ҳуҷайраҳои зиндаи дарозрўя мебошанд.
Тавассути онҳо об ва моддаҳои органикӣ
аз барг ба ҳамаи узвҳои рустанӣ мегузаранд
дар поя, реша, барг ва
узвҳои дигари рустанӣ
ҷойгиранд.
Онҳо
аз
ҳуҷайраҳои
дарози
девори мустаҳкамдошта ё
аз ҷилди ҳуљайраҳои
мурда таркиб ёфта, ба
рустанӣ ҳамчун такягоҳ
хизмат мекунанд. Дар
алоқамандии
бо
ҳам
ҳуҷайраҳои
бофтаҳои
гуногун мавҷудияти томи
организми
рустаниро
таъмин менамоянд.