оскуола историята (2) (1)

1. Саха Республикатын «Кэбээйи улууhа (оройуона)» муниципальнай тэриллии үөрэҕин салалтатын муниципальнай тэрилтэтэ Н.Х.Дьяконов

аатынан Тыайа орто оскуолата
Дакылаат
Оскуолам сайдыытын
кэрдиис кэмнэрэ
Толордо: 11 кылаас үөрэнээччитэ
Дьяконова Дайаана
Салайааччы: музыка учуутала
Килижекова М.П.

2. Үлэ тоҕооһо. Оскуола историята - нэһилиэк историята. Историята суох сир инникитэ суоҕун кэриэтэ, уруккуну умнар норуот кэскилин

сарбынар. Тыайаҕа оскуола аһыллыбыта 90
сылын көрсө кинигэ бэчээккэ бэлэмнэнэригэр 1931 сылтан
саҕалаан бу күҥҥэ диэри оскуолабыт туох историялаах
кэлбитин анаарар, ырытан көрөр, чинчийэр тоҕоостоох.
Үлэ сыала: оскуола историятын үөрэтии
Бу сыалы ситиhэргэ үлэ соруктара:
Анал литературалары, архивтан докумуоннары ааҕыы,
ырытыы, анаарыы;
Тыайа нэһилиэгэр үөрэхтээһин сайдыытын үөрэтии, билсиhии.
Матырыйааллары хомуйуу, тумуу.
Чинчийии сүрүн тирэҕэ: оскуола сайдыытын сылларынан,
кэрискэлэринэн арааран үөрэтии;
Чинчийии предметэ: Тыайа оскуолатын историята.

3. Чинчийии методологическай уонна теоретическай төрүтэ: Архивтан докуменнар, «Саҥа олох» хаһыаттан ыстатыйалар, «Билиибит кыһата»

Дь, 2001с.
Чинчийии ньымата: Тыайа оскуолатын туһунан
суруллубут матырыйааллары көрдөөһүн, булуу, туhаҕа
таhаарыы ньымата.
Үлэ теоретическэй суолтата: үлэ матырыйаалынан киэн
ааҕааччыга оскуола туһунан кинигэҕэ бэлэмнээн
киллэриэххэ сөп.
Үлэ сабаҕалааhына: Оскуола историятыгар дьон-сэргэ
болҕомтотун ууруоҕа, өскөтүн:
- оҕо кыра эрдэҕиттэн төрөөбүт Ийэ дойдутугар таптала,
Сахабыт сирин, төрөөбүт түөлбэбит, оскуолабыт
историятын , кэлэр ыччат дьоллоох олоҕун туһугар
үлэлэспит учууталларын билэ, сыаналыы, ытыктыы
улааттаҕына;
- урукку кэмтэн кэрэһэлэнэн кэлбит өбүгэбит мындырын,
өйүн - санаатын, култууратын, историятын түмэн
биэрдэххэ.

4. 1931-1941

Тыайаҕа маҥнайгы оскуола 1931 сыллаахха Тыайа
нэһилиэгэр Кыһыл Сулус аттыгар Байҕал диэн сиргэ
аһыллыбыта. Итиннэ 8 сааһыттан 18-гар дылы
саастаах 58 үөрэнээччи үс сменаннан үөрэнэллэрэ.
Тыайалары кытта Куокуй нэһилиэгин оҕолоро эмиэ
үөрэнэллэрэ.
Оскуола
бастакы
учууталынан,
сэбиэдиссэйинэн киэҥ билиилээх, үрдүк культуралаах
Нам улууһун олохтооҕо Роман Николаевич Ощепков
үлэлээбитэ.
1932 сыллаахха оскуола Тыайа сэлиэнньэтиттэн үс километр тэйиччи сытар
Харыйалаах диэн сиргэ көспүт.
1932-35 сыллардаахха - 4 кылаастаах оскуола аһыллыбыт.
1932с. Бастакы пионерскай тэрилтэ тэриллибитэ. Баһаатайынан Матвеев А.С.
үлэлээбитэ. 1933с. Бастакы комсомольскай тэрилтэ тэриллибитэ, секретарынан
Дьяконов Григорий Александрович талыллыбыта.
1934-35с.с. үөрэх дьылыгар начальнай оскуола бастакы выпуһун таһаарбыта. Оҕолор
үөрэхтэрин салгыы Кэбээйи сэттэ кылаастаах оскуолатыгар киирэллэрэ.
1939-40сс улуустарга сана алфавитынан уорэтэргэ учууталлары бэлэмнээьин барбыт.

5.

1942-1952сс
1940-41сс. 4 кылаастаах оскуолаҕа 46 оҕо үөрэммит.
1941-45 уорэх сыллара. Бу аан дойдуну атыйахтаах уу
курдук дьалкыһыппыт алдьархайдаах сэрии сыллара.
Сэрии сылларыгар аччыктааһын сүрдээх этэ. Бу
сылларга Чурапчыттан көһөрүүгэ кэлбит дьон
оскуола5а үөрэнэр саастаах о5олоро интернакка
олохсуйуллубуттара.
1945с Тыайа оскуолатын сэбиэдиссэйинэн Лазарев Д.П.
үлэлээбит.
Учуутал, буойун, ученайП.С.Софронеев
1945-с сыл аҥарыттан директорынан Захаров П.М.
ананан үлэлээбит.
“Сана олох” 1944с. 3.09.№15 “Бастаан иьэр”ыстатыйа
“8.06.1945. “Сана олох” “Аа5ар бала5ан улэтиттэн”

6.

1953-1963 сс
1953-1963сс
1954с. Левин Иван Егорович- директор
1954с- 5 кылаас аһыллыбыт.
1955с. - 6 кылаастаах оскуола аһыллыбыт.
1957с. - 7 кылаас аһыллыбыт.
1960с –Аргунов Архип Данилович- директор
1961с.- 8 кылаас аһыллыбыт.
Үлэ учуутала Степан Спиридонович Петров быһаччы көҕүлээһининэн
Харыйалаах күөл үрдүгэр питомник сад тутар учаастага күрүөлэммит.
1954с оскуола директора Интернакка учком үлэлиирэ, субуота аайы биэчэр тэрийэллэрэ,
Левин Иван Егорович
4.02.1953 сыл.
«Социалистическая
Якутия»
1960с –Аргунов Архип
Данилович- директор

7. 1964-1974сс

1964-1965 с. – 9 о5о, 1965-1966 с. – 12 о5о, 1966-1967 с. – 14 оҕо
оскуоланы бүтэрбиттэр.
1967-1968 с. – 9 о5о бүтэрбит. Бу сылга Прокопий Егорович
Степанов Тыайа а5ыс кылаастаах оскуолатыгар история
учууталынан, директорынан үлэлээбит. Улэлээбит сылларыгар
литературнай куруьуок тэрийэн улэлэппит. Кэлин кини суруйар
айымньылара «Хотугу Сулустан», хаhыаттарга бэчээттэммит.
«Үтүѳ до5оттор», «Күн уоттаах чыпчааллар», «Тумалдьы
дьонноро» кинигэлэрдээх
1970с. - оскуола Харыйалаахтан Тыайа бөһүөлэгэр көһөрүллүбүт.
Директорынан П.Е.Степанов анаммыт. Оскуола музейын аан маҥнай
төрүттээччиннэн директор Иван Егорович Левин этэ. Кини аан
маҥнай учууталлары учаастактарга ыыталаан былыргы туттар
тэриллэри, былыргы киэргэллэри хомуйтарбыта. Ол курдук үрүн
көмүс биһилэхтэри, ытарҕалары, илин кэбиһэрдэри, былыргы үрүҥ
көмүс кириэстэри, үрүҥ көмүс ньуоскалары, алтан чаанньыктары,
кытыйалары, туос чабычахтары, таҥнар таҥастары, кыһыахтары,
онтон да атын тэриллэри хомуйтарбыта. Бу музей тэриллиитигэр
үөрэнээччилэр көхтөөхтүк кыттыбыттара.
Хаартыска5а: 1. Степанов П.Е. – директор
2. 1964-1965сс РОНО прикаьыттан быьа тардыы.

8. 1975-85 сылларга

1975с оскуола директорынан Левчиков Константин Егорович
улэлээбитэ.
1976-80 сс. Директор - Аргунов Ал. Д этэ. Лүксүгүнтэн оҕолор
кэлэн интернакка олорон үөрэнэллэрэ. Оһох маһынан
оттуллара. Оҕолор үлэ уруогар оттуллар маһы хайытан,
кыстаан көмөлөһөллөрө. Тэлгэһэ хаарын күрдьэллэрэ. Саас
бука бары мас саһааныгар үлэлииллэрэ. ОППТ уруогар совхоз
хотоннорун үрдүттэн хаар туһэрэн, сорох өрөбүлгэ дояркалары
солбуйан хотоҥҥо тахсан үлэлииллэрэ. 1976-1977 с. – 10, 19771978 с. – 16, 1978-1979 с. – 15, 1979-1980 с. – 15 оҕо оскуоланы
бүтэрбиттэр.
1981с. саҥа оскуола тутуута са5аламмыта. Саҥа оскуола
тутуллуутун оскуола директора Аргунов Архип Данилович,
Сэбиэт председателэ-Аргунов Семен Иосифович
туруорсубуттара.
1980-85сс. Оскуола директорынан Аргунов Архип Данилович
үлэлээбитэ. ҮСЛ аһыллыбыта.
Хаартыскаларга : Левчиков Константин Егорович, Аргунов
Алексей Данилович, Аргунов Архип Данилович.

9. Тураллар: Левчиков К.Е.- оскуола директора, Аргунов А.Д, Олороллор: Софронеев П.С-историческай наука кандидата, Дьяконов Н.Х.-

Тураллар:
Левчиков
К.Е.оскуола
директора,
Аргунов
А.Д,
Олороллор: Софронеев П.С-историческай наука кандидата, Дьяконов Н.Х.экэнономическай наука кандидата, Дьяконов С.К.-сельсовет председателэ

10.

1986-1996сс
Кабинетнай системаҕа киирии, ТСО-ну туһаныы предметнэй нэдиэлэлэри киллэрии
саҕаламмыта.
Тыайа ситэтэ суох орто оскуолата Саха Республикатын министрдэрин Советын коллегиятын
1991с ыам ыйын 15 күнүнээҕи ыйааҕынан орто оскуолаҕа уларытан тэриллибитэ. Оҕолор саҥа
икки этээстээх дьиэҕэ үөрэнэр буолбуттара.
Оскуола директорынан Алексеев Г.В. анаммыта.
1995с саҥа үйэ киһитин иитэр сыаллаах СР иитэр үлэ5э концепциятыгар, «Эркээйи»
программа5а , Правительство араас сокуоннарыгар оло5уран үлэ тэриллибит. ,бу сылтан «Дьиэ
кэргэн –оскуола-түөлбэ- общественность бииргэ үлэлээһиннэрин нөҥүө о5о личноһын
сайыннарыы» диэн проегынан үлэ ыытыллыбыт. «Лингва», «Альфа», «Күндээдэ», «Мичээр»,
«Эрэл» кулууптар үлэлээбиттэр. «Чэчик» кыргыттар вокальнай ансамбыллара», «Кудай Бахсы»
уолаттар тимиринэн, маһынан үлэлиир куруһуоктара , көҥүл тустуу секцията ситиһиилээх үлэни
көрдөрбүттэр.
1995с.- маҥнайгы выпусниктары таһаарбыт

11.

1997-2007сыллар
1998 сылтан оскуола директорынан Аргунов Иосиф
Семенович үлэлээбитэ.
Билиҥҥи кэмнэ 1991 с. тутуллубут оскуолаҕа
спортивнай уонна 80 миэстээх актовай саалалаах. 40
миэстэлээх остолобуой, психолог, социальнай үлэһит,
медицинскэй, методическай үлэһиттэр кабинеттара,
учууталлар, директор, компьютернай кылаас,
мастерской хосторо үлэлииллэр.
1999с. Норуот күүһүнэн тутуллубут саҥа спортивнай
саала тутуллан үлэҕэ киирбитэ.
2002 с. СР президенэ В.А. Штыров №364 уураа5ынан
Тыайа орто оскуолатыгар общественнай деятель,
экономическай наука кандидата, Саха Республикатын
бочуоттаах гражданина Н.Х.Дьяконов аата
иҥэриллибитэ.
Н.Х.Дьяконов оҕолоро, уола, оскуола попечителэ
Х.Н.Дьяконов үбүлээннэр, 2003 сыллаахха «Айыы
дьиэтэ», 2006 с. «Олоҥхо дьиэтэ» үлэҕэ киирбиттэрэ. Бу
кыһаларга төрүт культура уруоктара, уруок таһынааҕы
дьарыктар, Дьяконовскай ааҕыылар ыытыллаллар.

12. 2008-2017 сыллар

Бу сылларга 4 методическай холбоьук улэлээбиттэрэ. Учууталлар улуус,
республика ыытар НПК – ларыгар ситиьиилээх кыттыыны ылбыттара.
1995с сана үйэ киһитин иитэр сыаллаах СР иитэр үлэ5э концепциятыгар,
«Эркээйи» программа5а , Правительство араас сокуоннарыгар оло5уран
үлэ тэриллибит, бу сылтан «Дьиэ кэргэн –оскуола-түөлбэ- общественность
бииргэ үлэлээһиннэрин нөнүө оҕо личноһын сайыннарыы» диэн
проегынан үлэ ыытыллыбыт. «Лингва», «Альфа», «Күндээдэ», «Мичээр»,
«Эрэл» кулууптар үлэлээбиттэр. «Чэчик» кыргыттар вокальнай
ансамбыллара», «Кудай Бахсы» уолаттар тимиринэн, маһынан улэлиир
куруһуоктара , көҥүл тустуу секцията ситиһиилээх үлэни көрдөрбүттэр.
О5о айар дьо5урун сайыннарар «Саһар5а» литературнай куруһуок үлэтин
са5алаабыта. О5олор айар үлэлэрэ улуустаа5ы «Дабаан», республикатаа5ы
«Кэскил» хаһыаттарга элбэхтик бэчээттэммиттэрэ.
Попов П.И. көҕүлээһининэн үчүгэй үөрэхтээх о5олорго стипендия
олохтоммута.
Оскуола материальнай базатын хаҥатыыга коллектив күүһүнэн икки
блоктаах гараж, ичигэс туалет, теплицалар тутуллубуттара, кылаастарга
интерактивнай доскалар, компьютернай, копировальнай техника, аудиовидео аппаратура баар буолбута. Оскуола5а 2 МТЗ -82 трактор баара.

13. 2018-2021сс

2018- 2020 сылларга оскуола директорынан Ноговицын Андрей
Васильевич үлэлээбитэ. Учууталлар республикатаа5ы саҥа сүүрээн
бырайыактарыгар (РИП) кыттыбыттара ( “Школа активного
родителя” 2019г, “Английский для всех” 2019г). 2020 сыл муус
устартан Ковид-19 хамсыктан сылтаан , РФ үөрэхтээһинин
министерствотын ирдэбилинэн, о5олор дьиэлэриттэн үөрэнэргэ
күһэллибиттэрэ. Профилактическай үлэлэр ыытыллыбыттара.
Оголор БКЭ туттарбакка аттестатынан орто анал үөрэххэ
киирбиттэрэ. Конкурстар кэтэхтэн ыытыллар буолбуттара.
Оскуола5а «Безопасность и здоровье» программа, «Моя зеленая
школа», «Рисуем все», «Музыка для всех», «Английский для всех»
бырайыактар үлэлииллэр. 2021с. «Запоет школа- запоет народ»,
«Школа активного родителя», «Английский для всех» бырайыактар
улуустаа5ы научнай саҥа сүүрээн бырайыакка (НИП)
талыллыбыттара.
2021с оскуола директорынан, «Российскай Федерация уопсай
үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ», Саха Республикатын
үөрэҕириитин туйгуна, «Кэбээйи улууһугар үөрэ5ирии
сайдыытыгар өҥөтүн иһин» бэлиэ хаһаайката- Аргунова Азалия
Петровна үлэлиир. Бала5ан ыйыттан, хамсык арыый
у5арыйбытынан, оскуола5а үөрэнэбит. Билигин коллективка 24
учуутал үлэлиир.

14. Түмүк

Мин бу үлэбэр Тыайа оскуолатын сайдыытын кэрчиктэрин 1931сылтан суруйарга холоннум. Бу
история дьон ахтыытыгар олоҕуран сурулунна. Кырыы, суола-ииһэ суох сир буолан, архив
хараллыбатаҕынан, ханнык да киһи тирэҕирэр докумуона суоҕа ыарахаттары үөскэттэ, үлэлииргэ
уустук буолла. Онон, суруллубут сылларга кыра алҕастар тахсыбыт буолуохтарын сөп.
Матырыйааллары хомуйууга улуус историятын үөрэтэр, суруйар краевед учуутал, РСФСР
үөрэхтээһинин туйгуна, учууталлар учууталлара, Саха Республикатын бочуоттаах ветерана, Кэбээйи
улууһун бочуоттаах гражданката Роза Андреевна Иванова тус бэйэтэ архивтан, “Саҥа олох”, “Ленинец”,
“Социалистическая Якутия” хаһыаттан, архыыптан муспут докумуоннарыгар уонна П.Д.Степанов
аатынан Кэбээйи улуустаа5ы музейын Сангаардаа5ы филиалын сэбиэдиссэйэ Роза Андреевна Иванова
тус бэйэтэ архивтан, “Саҥа олох”, “Социалистическаяч Якутия” хаһыаттан муспут докумуоннарыгар
уонна музей улэьитэЕ.Я.Архипова ыыппыт матырыйаалларыгар тирэҕирдибит. Суола ииһэ суох кырыы
сиргэ барытыгар оскуола - үөрэх, культура киинэ буолар. Тыайа оскуолата эмиэ 90 сыл устатыгар
итинник киин буоларын туоһулаан кэллэ. Бу ааспыт сылларга, дойдуга барытыгар буолбутун курдук,
биһиги оскуолабыт эмиэ араас былааһы, түһүү-тахсыы суоллаах кэми ааһан кэллэҕэ. Бүгүн оскуола,
туспа суоллаах–иистээх, кэккэ ситиһиилэрдээх, бары предметтэргэ үөрэтэр толору кадрдаах үлэлии
олорор.
Мин бу үлэбэр анал литературалары, архивтан докумуоннары аахтым, ырыттым, анаардым. Тыайа
нэһилиэгэр үөрэхтээһин сайдыытын үөрэттим, билсистим. Бу төһө кыалларынан, баар матырыйааллары
хомуйан түмпүт үлэм киэҥ ааҕааччыга, оскуола туһунан кинигэҕэ, киириэ диэн эрэнэбин.