лекция_3_Python_қазақша

1.

3-ДӘРІС
3-ДӘРІС
КҮРДЕЛІ ДЕРЕКТЕР ҚҰРЫЛЫМДАРЫ
ТІЗІМДЕР ЖӘНЕ КОРТЕЖДЕР
list
өзгертілетін → [ ]
Python мысалы
tasks = ["Дәріс", "Практика", "РГР"]
book = ("Python", "Эрик Маттес", 2019)
print(tasks[0])
print(book[1])
tuple
өзгермейтін → ( )
PhD, аға оқытушы Әмірханова Дана Сайранғажықызы

2.

02
КОЛЛЕКЦИЯ ДЕГЕНІМІЗ НЕ?
Коллекция — бір айнымалыда бірнеше мәнді сақтауға мүмкіндік беретін деректер құрылымы.
КОЛЛЕКЦИЯ НЕ ҮШІН ҚАЖЕТ?
ТІЗІМ — LIST
КОРТЕЖ — TUPLE
✓ Өзара байланысты деректерді біріктіреді
✓ Элементтердің ретін сақтайды
✓ Индекс арқылы элементке қол жеткізуге мүмкіндік
береді
✓ Көп мәнді өңдеуді жеңілдетеді
tasks = ["Дәріс",
"Практика", "РГР"]
point = (10, 20)
ӘРТҮРЛІ ТИПТЕГІ ЭЛЕМЕНТТЕР
LIST ЖӘНЕ TUPLE САЛЫСТЫРУ
data = ["Dana", 30, 3.8, True]
print(data)
print(type(data))
Жақша: list → [ ] tuple → ( )
Өзгерту: list → болады tuple → болмайды
Реті: екеуінде де сақталады
[ ] ішінде жазылады
Элементтерін өзгертуге
болады
Маңызды! Өзгеретін деректер үшін тізім, тұрақты мәндер үшін кортеж қолданылады.
( ) ішінде жазылады
Элементтері өзгермейді

3.

03
ТІЗІМДЕРДІ ҚҰРУ
Тізім — квадрат жақшада жазылатын реттелген және өзгертілетін элементтер коллекциясы.
ҚҰРУ ТӘСІЛДЕРІ
ЭЛЕМЕНТТЕР ЖӘНЕ ИНДЕКСТЕР
numbers = [10, 20, 30, 40]
names = ["Dana", "Aidar", "Aliya"]
mixed = ["Python", 3, 3.14, True]
empty = []
tasks = ["Дәріс", "Практика", "РГР"]
0
1
2
-3
-2
-1
print(type(numbers))
print(tasks[0])
# Дәріс
print(tasks[-1]) # РГР
print(len(tasks)) # 3
LIST() ФУНКЦИЯСЫ
БОС ТІЗІМ
list("Python") → ["P","y","t","h","o","n"]
list((10,20,30)) → [10,20,30]
list(range(1,5)) → [1,2,3,4]
tasks = []
Бос тізімді алдын ала құрып,
кейін элементтермен толтыруға болады.
Маңызды! Тізім индекстері жолдардағы сияқты 0-ден басталады.

4.

04
ТІЗІМДЕРДІ ӨЗГЕРТУ ЖӘНЕ ТІЛІМДЕР
Тізім элементтерін индекс бойынша өзгертуге, ал тілім арқылы тізімнің бөлігін алуға болады.
ЭЛЕМЕНТТІ ӨЗГЕРТУ
ТІЛІМ АЛУ
tasks = ["Дәріс", "Практика", "РГР"]
tasks[1] = "Зертханалық"
print(tasks)
numbers = [10,20,30,40,50]
→ ["Дәріс", "Зертханалық", "РГР"]
numbers[1:4] → [20,30,40]
numbers[:3] → [10,20,30]
numbers[2:] → [30,40,50]
numbers[::2] → [10,30,50]
numbers[::-1]→ [50,40,30,20,10]
ТІЛІМ АРҚЫЛЫ ӨЗГЕРТУ
numbers = [10,20,30,40,50]
numbers[1:4] = [200,300,400]
→ [10,200,300,400,50]
Маңызды! Тілімнің оң жақ шекарасы нәтижеге кірмейді.
ТІЗІМДІ КӨШІРУ
copy = numbers[:]
copy = numbers
сілтейді
→ тәуелсіз көшірме
→ екі айнымалы бір тізімге

5.

05
ЭЛЕМЕНТТЕРДІ ҚОСУ ЖӘНЕ ЖОЮ
Тізім әдістері жаңа элементтерді қосуға, қажетсіздерін жоюға және тізімді тазартуға мүмкіндік береді.
ЭЛЕМЕНТ ҚОСУ
ЭЛЕМЕНТ ЖОЮ
1
append(x) — соңына бір элемент қосады
tasks.append("Емтихан")
1
remove(x) — бірінші табылған мәнді жояды
tasks.remove("Практика")
2
insert(i, x) — көрсетілген индекске қояды
tasks.insert(1, "Зертханалық")
2
pop(i) — индекс бойынша жояды және қайтарады
deleted = tasks.pop(1)
3
extend(iterable) — бірнеше элемент қосады
tasks.extend(["РГР", "Емтихан"])
3
pop() — соңғы элементті жояды
4
clear() — барлық элементті жояды
tasks.clear() → []
append(["A","B"]) → ішкі тізім
extend(["A","B"]) → екі бөлек элемент
Маңызды! remove() мәнмен, ал pop() индекспен жұмыс істейді және жойылған элементті қайтарады.

6.

06
ІЗДЕУ, САНАУ ЖӘНЕ СҰРЫПТАУ
Python тізім элементтерін іздеу, қайталану санын есептеу және реттеу құралдарын береді.
ІЗДЕУ ЖӘНЕ САНАУ
СҰРЫПТАУ
languages = ["Python", "Java"]
numbers = [10,20,10,30,10]
numbers = [40,10,30,20]
numbers.sort()
→ [10,20,30,40]
"Python" in languages → True
"C++" not in languages → True
numbers.index(20) → 1
numbers.count(10) → 3
numbers.sort(reverse=True)
→ [40,30,20,10]
КЕРІ РЕТ
SORT() ЖӘНЕ SORTED()
names.reverse()
["Dana","Aidar","Aliya"]
→ ["Aliya","Aidar","Dana"]
numbers.sort() → бастапқы тізім өзгереді
sorted(numbers) → жаңа сұрыпталған тізім құрылады
Маңызды! sort() бастапқы тізімді өзгертеді, sorted() жаңа тізім жасайды.

7.

07
КІРІСТІРІЛГЕН ТІЗІМДЕР
Кірістірілген тізім — элементтері басқа тізімдер болып табылатын тізім.
ТІЗІМДЕР ТІЗІМІ
ЭЛЕМЕНТТІ ӨЗГЕРТУ
matrix = [
[1,2,3],
[4,5,6],
[7,8,9]
]
matrix[1][1] = 50
print(matrix[1])
→ [4, 50, 6]
Бірінші индекс — жол, екіншісі — жол
ішіндегі элемент.
ПРАКТИКАЛЫҚ МЫСАЛ: КІТАПТАР
ҚОС ИНДЕКСТЕУ
matrix[0][0] → 1
matrix[1][2] → 6
matrix[2][1] → 8
books = [
["Python", "Эрик Маттес", 2019],
["Fluent Python", "Лучано Рамальо", 2022]
]
print(books[0][0]) → Python
print(books[1][1]) → Лучано Рамальо
Маңызды! Кірістірілген тізім элементіне бірнеше индекс арқылы қол жеткізіледі: collection[row][column].

8.

08
PYTHON-ДАҒЫ КОРТЕЖДЕР
Кортеж — элементтері өзгермейтін реттелген коллекция.
КОРТЕЖ ҚҰРУ
ӨЗГЕРМЕЙТІНДІК
coordinates = (43.2389, 76.8897)
student = ("Dana", 30, 3.8)
empty = ()
single = (10,)
point = (10,20)
point[0] = 50
→ TypeError
print(type(coordinates))
Құрылғаннан кейін элементтерін өзгертуге болмайды.
ҚОЛЖЕТІМДІ ОПЕРАЦИЯЛАР
ИНДЕКСТЕУ ЖӘНЕ ТІЛІМ
student[0] → 'Dana'
student[-1] → 3.8
student[0:2] → ('Dana', 30)
len(point) → 2
20 in point → True
point.count(10) → 1
point.index(20) → 1
Қолдану: координаттар, өлшемдер, күндер, тұрақты
баптаулар.
Маңызды! Мәндер кейін өзгермеуі тиіс болғанда кортеж деректердің тұтастығын сақтауға көмектеседі.

9.

09
КОРТЕЖДЕРДІ ОРАУ ЖӘНЕ АШУ
Python бірнеше мәнді кортежге автоматты түрде орап, оларды жеке айнымалыларға аша алады.
ОРАУ
МӘНДЕРДІ АЛМАСТЫРУ
student = "Dana", 30, 3.8
print(student)
print(type(student))
→ ("Dana", 30, 3.8)
a = 10
b = 20
a, b = b, a
АШУ
* ОПЕРАТОРЫ
student = ("Dana", 30, 3.8)
name, age, grade = student
first, *middle, last = (10,20,30,40,50)
print(name) → Dana
print(age)
→ 30
print(grade) → 3.8
print(a, b) → 20 10
first → 10
middle → [20,30,40]
last
→ 50
Маңызды! Орау мен ашу кодты ықшам етеді және функциядан бірнеше мән қайтарғанда ыңғайлы.

10.

10
ТІЗІМДЕР МЕН КОРТЕЖДЕРДІ САЛЫСТЫРУ
НЕГІЗГІ АЙЫРМАШЫЛЫҚТАР
ҚАЙСЫН ҚОЛДАНУ КЕРЕК?
Синтаксис: list [ ] tuple ( )
Өзгергіштік: өзгереді өзгермейді
Әдістер:
көп
count(), index()
Жылдамдық: салыстырмалы сәл жылдамырақ
Жад:
көбірек азырақ
Қолданылуы: өзгеретін тұрақты мәндер
ТІЗІМ:
• Құрамы өзгерсе
• Элемент қосу/жою қажет болса
КОРТЕЖ:
• Деректер тұрақты болса
• Өзгерістен қорғау қажет болса
ПРОГРАММАДАҒЫ МЫСАЛ
tasks = ["Дәріс","Практика","РГР"]
book = ("Python","Эрик Маттес",2019)
ТҮРЛЕНДІРУ
tuple([1,2,3]) → (1,2,3)
list((1,2,3)) → [1,2,3]
Маңызды! Деректер өзгеретін болса — list, тұрақты болып қалуы тиіс болса — tuple таңдаңыз.

11.

11
ҚОРЫТЫНДЫ ЖӘНЕ ПРАКТИКАЛЫҚ ТАПСЫРМАЛАР
БҮГІН БІЗ ҮЙРЕНДІК
1. САТЫП АЛУ ТІЗІМІ
✓ Тізімдер мен кортеждерді құру
✓ Элементтерді өзгерту және тілімдер
✓ Элементтерді қосу және жою
✓ Іздеу, санау және сұрыптау
✓ Кірістірілген тізімдер
✓ Кортеждердің өзгермейтін қасиеті
✓ Мәндерді орау және ашу
✓ list және tuple айырмашылығы
5 тауардан тұратын тізім құрыңыз. Жаңа тауар қосыңыз, біреуін
жойыңыз, тізімді сұрыптап, нәтижені шығарыңыз.
2. БАҒАЛАРДЫ ТАЛДАУ
Студент бағаларының тізімін құрыңыз. Ең кіші және ең үлкен
бағаны, сондай-ақ белгілі бір бағаның неше рет кездесетінін
анықтаңыз.
3. СТУДЕНТ ТУРАЛЫ ДЕРЕК
Аты, жасы және орташа балынан тұратын кортеж құрыңыз. Оны
үш айнымалыға ашып, мәліметтерді экранға шығарыңыз.
Маңызды! Әр бағдарламада бастапқы деректердің неге list немесе tuple түрінде сақталғанын түсіндіріңіз.