3_МАВЗУ_Инсон_онгининг_онтогенетик_тараққиёти

1. МИРЗО УЛУҒБЕК НОМИДАГИ ЎЗБЕКИСТОН МИЛЛИЙ УНИВЕРСИТЕТИ

“ПСИХОЛОГИЯ” КАФЕДРАСИ
МАВЗУ: ИНСОН ОНГИНИНГ
ОНТОГЕНЕТИК ТАРАҚҚИЁТИ
ПСИХОЛОГИЯ ФАНЛАРИ БЎЙИЧА ФАЛСАФА ДОКТОРИ (PhD),
ДОЦЕНТ ХУДАЙНАЗАРОВ ТУРСУНАЛИ АЛИНАЗАРОВИЧ

2.

Режа:
1.Инсон шахсининг
ривожланишининг
ижтимоий омиллар
таркиб топиши ва психик
шароитлари.
Биологик
ва
2.Психик тарақиёт ва таълимнинг ўзаро муносабати.
3.Психологияда ёш даврларини табақалаш муаммолари.
4.Турли ёш даврларига мансуб холда билиш, ҳиссийиродавий жиҳатларнинг ривожланиши тавсифи

3. Инсон – биосоциал мавжудот унинг психик тараққиётга икки асосий омил таъсит этади:

Биологик, табиий.
Ижтимоий – ҳаёт
шароитлари,
таълим ва тарбия

4.

Ontogenez (yunoncha: ontos — borliq va
...genez) — organizmning individual
rivojlanishi, uning shakllana boshlashidan
hayotning oxirigacha sodir boʻladigan
ketma-ket oʻzgarishlar majmui.

5.

6.

Embrional
ontogenez

7.

Inson psixikasining hayotiy faoliyati jarayonida (ontogenezda)
rivojlanishi bir necha rivojlanish yo'nalishlarining murakkab o'zaro
bog'liqligini o'z ichiga oladi: psixosomatik (asab tizimining
rivojlanishi); jinsiy rivojlanish; yoshga bog'liq o'zgarishlar; kognitiv
psixik jarayonlarning (idrok, xotira, fikrlash, nutq, intellekt) kognitiv
rivojlanishi; hissiy-irodaviy rivojlanish; shaxsiy rivojlanish; axloqiy
rivojlanish; faoliyat va ko'nikmalarni rivojlantirish. Ilmiy
maqsadlarda inson psixikasining rivojlanish yo‘nalishlarining har biri
tahlil qilinadi, garchi real hayotda rivojlanishning barcha bu turlari
bir-biri bilan chambarchas bog‘langan, o‘zaro bog‘langan va irsiy
(genetik) omillar bilan ham, tashqi ijtimoiy muhitning ta’siri bilan
ham belgilanadi.

8.

Postemrional
ontogenez

9.

Genotip
- bu organizmning tug'ma genetik jihatdan oldindan
belgilangan xususiyatlari. Ammo organizm o'zi moslashadigan muayyan
muhitda rivojlanib, mavjud bo'lganligi sababli, orttirilgan sifatlar
shakllanadi; organizmning genetik jihatdan oldindan belgilangan
xususiyatlari o'ziga xos tarzda rivojlanadi va o'zini namoyon qiladi.
Natijada fenotip paydo bo'ladi. Irsiyat, tug'malik, intrauterin rivojlanish
sharoitlari va shaxsiy tajribaning o'zaro ta'siri murakkab tarzda sodir
bo'lib, odamlarda individual farqlarni keltirib chiqaradi. Irsiyat xulqatvorni rivojlantirish uchun juda keng chegaralarni beradi. Ushbu
chegaralar ichida rivojlanishning natijasi bog'liq bo'ladi tashqi
muhit yashash joyi: u yoki bu ekologik omil irsiyatning o'ziga xos
xususiyatlariga qarab o'zini boshqacha namoyon qiladi. Boshqa
tomondan, bir xil irsiy omil turli xil ekologik sharoitlarda o'zini turlicha
namoyon qiladi.

10.

Bolaning aqliy rivojlanishi- bu inson madaniyati mazmunini
o'zlashtirish orqali uning qobiliyatlarini rivojlantirish jarayonidir.
Rivojlanish manbalari quyidagilardir:
1) bolaning voqelik bilan, asosan ijtimoiy, kattalar bilan o'zaro
munosabati ( L. S. Vygotskiy);
2) bolaning moddiy va ma'naviy ishlab chiqarish mahsulotlarida
mujassamlangan ijtimoiy tajribani o'zlashtirishi (A. V. Zaporojets).

11.

Перинатал даврнинг биринчи босқичида
психик ривожланиш хусусиятлари
1-давр якунига келганда
ривожланган хусусиятлар
(сезувчанликнинг шаклланиши)
✓5-ҳафтада бош миянинг асосий
таркибий қисмлари шакллана
бошлайди
✓6-ҳафтадан вестибуляр аппарат
шакллана бошлайди
✓7,5 ҳафтада лаб атрофидаги терига, 8
ҳафтада бутун танага бўлган таъсирни
сезиш ва унга жавоб қайтариш
хусусияти шаклланади
✓10 ҳафтада оғизни оча олиш, 10,5
ҳафтада қўл бармоқларини бука олиш
кузатилади
✓11-12 ҳафтада ушлаб олиш, 13
ҳафтада сўриш рефлекси, бармоқни
оғизга солиш хусусияти шаклланади
1- давр якунига келганда
ҳомиланинг кўриниши
(11 ҳафталик ҳомила тасвири)

12.

Перинатал даврнинг иккинчи босқичида
психик ривожланиш хусусиятлари
2-давр якунига келганда
2-давр якунига келганда ҳомиланинг
ривожланган хусусиятлар
кўриниши
(онанинг ҳиссий ҳолатини ҳис этиш)
(24 ҳафталик ҳомила тасвири)
✓14-ҳафтада таъм билиш, тактил ,
пропреорецептив, вестибуляр сезги
тўлиқ шаклланади
✓16-ҳафтадан товушга ҳаракат билан
жавоб қайтариш хусусияти вужудга
келади
✓18 ҳафтада бола юзига қўлини
теккизиши, ёқимсиз товушларни
эшитганда юзини қўли билан беркитиши
кузатилади
✓22 ҳафтадан онадаги салбий ёки
ижобий кечинмаларга ҳаракат
фаоллигини ўзгартириб жавоб қайтариш
хусусияти қайд этилади

13.

Перинатал даврнинг учинчи босқичида
психик ривожланиш хусусиятлари
3-давр якунига келганда
3-давр якунига келганда ҳомиланинг
ривожланган хусусиятлар
кўриниши
(нерв тизими индивидуал сифатлари)
(40 ҳафталик ҳомила тасвири)
✓25-ҳафтада қўли билан оёғини ушлаб
олиши мумкин, қўлини мушт қила олади
✓28-ҳафтада кўзларини очади, сўриш ва
ютишни ўрганади
✓30 ҳафтада кўзи билан ёруғлик
манбасини кузата олиш қобилияти
шаклланади
✓перинатал даврнинг охирги
ҳафталарида муайян турдаги товуш ва
таъмга нисбатан маъқул кўриш
хусусияти шаклланади
✓38 ҳафтага келиб яшаш учун керак 70
га яқин рефлектор ҳаракатлар
шаклланган бўлади

14. Туғилиш даври – инсон ҳаётидаги илк психик инқироз давридир

Нима учун?
Ҳаётнинг бола учун
одатий бўлган муҳитдан
бутунлай фарқли
муҳитда давом эттирила
бошланиши.
Янгича шароитда яшаш
учун зарур хулқ-атвор
шаклларинининг ҳали
шаклланмаганлиги.

15.

16.

17. Чақалоқлик даври (0-2 ой) да психик ривожланишнинг айрим муҳим хусусиятлари

Туғилганда боланинг тери сезгиси,
таъм ва ҳид билиш сезгилари кўриш
ва эшитиш нисбатан яхши
ривожланган бўлади
2-3 ҳафтада товушда, 3-4 ҳафтада
одам овозида, 4-5 ҳафтада ярқин
буюмларда диққатни қисқа муддатга
жамлаш хусусияти шаклланади
Тахминан 1 ойдан кейин “тирилиш
комплекси” – онасининг юзида
нигоҳини ушлаб туриш, унга қўлоёқларни фаол ҳаракатлантириб,
табассум қилиб мурожаат этиш
хусусияти шаклланади

18.

Гўдаклик даврида (тахминан 2 ойдан 1 ёшгача) психик
ривожланишнинг айрим муҳим хусусиятлари
❖ Катталар билан бевосита эмоционал мулоқот етакчи фаолиятга
айланади
❖Бирор нарсада диққатни жамлаб туриш вақти узаяди, хотиранинг
барча генетик шакллари, идрокнинг ҳамма хусусиятлари таркиб
топади, кўргазмали-ҳаракат тафаккури шаклланади
❖5 ойда илк аввалдан ўйланган, аниқ йўналтирилган ҳаракат –
ушлаб олишга уриниш шаклланади
❖6-6.5 ойда сўз буюм билан боғланди, яъни ҳар бир сўз қайсидир
буюмга нисбатан қўлланиши тушунила бошланади
❖7-8 ойда эркак ва аёлларга нисбатан ҳар хил реакциянинг
шаклланиши кузатилади
❖1 йил охрига келиб онаси ҳафа бўлганда уни овутишга қаратилган
ҳаракатга ўхшаш ҳаракатлар кузатилади
❖ Тахминан 9 ойларда тик туриб юришга уриниш бошланиб, бу
ҳодиса 1 ёш инқирози яқинлашаётгани ва гўдаклик даври
тугаётганини кўрсатади

19.

Илк болалик даврида психик ривожланишнинг
айрим муҳим хусусиятлари
❑Манипулятив-предметли фаолият, яъни нарса-буюмлар билан ҳар
хил амаллар бажаришга қаратилган ҳаракатлар етакчи фаолиятга
айланади
❑Нарса-буюмлар билан бажариладиган тартибсиз ҳаракатлар ўрнига
уларни ўз вазифасига кўра ишлатиш хусусияти шаклланади
❑2-йилнинг охирига келиб, бола бир неча ҳафта олдиин кўрган
нарсасини эслай олишга қодир бўлади, унда солиштириш,
умумлаштириш каби тафаккур аперациялари ривож топади
❑Нутқнинг ривожланиши учун сензитив давр юзага келади (айниқса
1.5 ёшдан кейин бола мулоқотда ташаббускорлиги билан ажрала
бошлайди)
❑Ўзини ўзи англаш ривожланади (тахминан 1.5 да болада ўз жинси
ҳақидаги илк тасаввурлар шаклланади, 18 ойда бировнинг ёрдамисиз
кўзгуда ўз аксини таний бошлайди, 2 ёшда эгалик ҳисси юзага
келади, тахминан 3 ёшда “Мен” тушунчаси ўзлаштирилади

20.

Илк болалик давридаги психологик янгилик
Бола
томонидан
ўзининг
атрофидаги
ларидан
ажралиши
Ўзининг
ҳаракат
субъекти
сифатида
англаши
Бошқа
кишилар
билан
таққослаши

21.

Бола учун
вазиятнинг
мазмуний
маркази предмет
Бола ҳаракатидаги
ўзгаришлар
Вазият марказида
сўз юзага келади
Вазият
маркази
сифатида
катталар
намоён
бўлади

22.

Д.Б.Эльконин
Р.Я.Абрамович-Лехтман
Т.Е.Конникова
Тадқиқотчи
олимлар
Н.А.Менчинская
Л.С.Выготский
В.Штерн

23.

Ёш даврлари психологияси предмети – инсон психикасининг
ёш жиҳатдан тараққиёти, психик жараёнлар ҳамда инсон шахси
хислатларининг онтогенезини ўрганишдан иборат. Ёш
психологияси ўз навбатида бир қанча соҳаларга бўлинади
Болалар психологияси
Кичик мактаб ёшидаги
ўқувчилар психологияси
Ўсмирлик даври
психологияси
Ўспиринлик психологияси
Катта ёшдагилар
психологияси
Қарилик психологияси

24.

Психика
юксак даражада ташкил
топган
материянинг
алоҳида хоссаси бўлиб, у
объектив оламни алоҳида
бир тарзда акс эттиради.

25.

Психик фаолиятлар қуйидаги жараёнларни ўз ичига
олади:
билиш
фаолиятлари
билиш
жараёнлари
шахснинг
ҳиссий,
иродавий
соҳаси
диққат, нутқ,
фаолият
сезги, идрок,
хотира, ҳаёл,
тафаккур
ҳиссиёт,
ирода
шахснинг
индивидуал
психологик
хусусиятлари
темперамент,
характер,
қобилият

26.

Психика пайдо бўлишининг асосий шакллари М.Гамезо ва
Домашенколарнинг “Атлас по психологии” номли қўлланмасида
қуйидагича ифодаланади:
Психиканинг пайдо бўлишининг асосий шакллари ва
уларнинг ўзаро боғлиқлиги.
Жараёнлар
Шахс хусусиятлари
Ҳолатлар
Билиш
-сезги
-идрок
-хотира
--ҳаёл
-тафаккур
-нутқ
-диққат
Ҳиссий-иродавий
-Ирода
-Хиссиёт
-Қизиқиш
-Кайфият
-Ишонувчанлик
-Шубҳаланувчанлик
-Апатия
-Тушкунлик
-ва бошқалар
-йўналганлик
-темперамент
-характер
-қобилият

27.

профессор М.Г.Давлетшин
фикрича
психика деганда – олий даражадаги материянинг
(миянинг) хусусияти тушунилиб, у объектив
борлиқни акс эттирилишида намоён бўлади,
субъект фаолиятини маълум мақсад асосида
йўналтиради
ҳамда
хулқ-атвор
негизида
шаклланади, профессор В.М.Каримова фикрича
психика – инсон руҳиятининг шундай ҳолатики, у
ташқи оламни (ички руҳий оламни) онгли тарзда
акс
эттиришимизни,
яъни
билишимиз,
англашимизни таъминлайди.

28.

Акс эттириш жараёнини қуйидагича
ифодалаш мумкин.
Психиканинг асосий
функциялари
акс эттириш
ҳулқ ва фаолият
назорати

29.

Психик акс эттириш
қуйидаги хусусиятларга эга
объектив борлиқни тўғри акс эттириш
имкониятини беради
шахснинг
фаолияти
мукаммалликка эришиб боради
доимо ривожланиб
боради
ва
давомида
такомиллашиб
Шахснинг индивидуаллиги орқали намоён
бўлади

30.

Миянинг танага бўлган
нисбати:
1
Кит миясининг танасига нисбати
20000
фил миясининг танасига нисбати
1
400
1
маймун миясининг танасига нисбати
100
1
Одам миясининг танасига нисбати
46

31.

Инсон бош мияси, ҳайвон миясидан фарқли жиҳатлари
(оғирлигига нисбатан):
Одам
мияси
1400 г
От
мияси
650 г
Горилла
мияси
400 г
Ҳўкиз
мияси
500 г
Кит
мияси
2800 г
Фил
мияси
4000 г

32.

Одамнинг бош мияси киши психикасининг ўзига хос
такрорланмас, мураккаб органи ҳисобланиб, у катта
ярим шарлар, мияча, оралиқ мия, ўрта мия ва узунчоқ
миядан иборат.
Бош мия орқа мия билан марказий нерв тузилмасини
ташкил қилиб, одам организмидаги барча
органларнинг ўзаро фаолияти ва бир-бири билан
боғланишини ҳамда унинг ташқи муҳит билан
бўладиган алоқасини таъминлайди.

33.

Рефлекс
Организмнинг ташқи ва ички таъсирларга
марказий нерв тизими орқали берган жавоб
реакциясидир.
И.М.Сеченов
томонидан
инсон
ҳаётида
рефлекслар юқори баҳоланиб, унга қуйидагича
таъриф берилади: “Онгли ва онгсиз ҳаётнинг
барча актлари
(ҳаракатлар) келиб чиқиши
усулига (моҳиятига) кўра рефлекслардир”.

34.

Биринчи бўғимда
сезаётган
“тўпнинг”
таъсирланиши
нерв қўзғалишига
айланади
Буйруқни амалга
оширувчи
органларга
(мускулларга ва
безлар ва ҳоказо)
узатиш
Рефлектор
актда
И.М.Сеченов
учта бўғимни
ажратади:
Қўзғалиш ва
тормозланиш
жараёнлари асосида
ўзига хос равишда
ахборотни қайта
ишлаш ва қарор
қабул қилиш рўй
беради

35.

Анализаторлар
бу нерв физиологик аппарат бўлиб,
перифериядаги нерв учидан (рецептор)
ва сезувчи нервдан( ўтказиш йўли) мия
қобиғининг тегишли қўзғатувчини қабул
қилувчи соҳасидан иборатдир.

36.

Инсон миясининг
функционал
тузилишини
А.Р.Лурия 3 та
блокка ажратади:
1-блок:
энергетик блок, у
мия
пўстлоқ
қисмининг
нормал
ишлаш
тонусини
таъминлайди. Мия
пўстининг
юқоридаги қисмида
жойлашган.
2-блок:
ахборотларни қабул
қилиш,
қайта
ишлаш ва сақлаш
блоки (иккала ярим
шарларнинг
орқа
қисмига тепа чакка
ва энса қисмларига
жойлашган).
3-блок:
фаолиятни
дастурлаштириш,
бошқариш
ва
назорат
қилишни
таъминлайди
(пешона
қисмида
жойлашган).

37.

Одам бош мияси, мия катта ярим шарларининг ихтисослашган
функцияларининг мавжудлиги ҳақидаги маълумотлар қуйидаги
жадвалда келтирилган.
№
Чап ярим шар
Ўнг ярим шар
1.
Хронологик таркиб
Ўтаётган вақт
2.
Харита ва чизмаларни ўқиш
Аниқ макон
3.
Номларни, изларни белгиларни
ёдда сақлаб қолиш
Тасаввурлар, аниқ воқеаларни
ёдда сақлаб қолиш
4.
Нутқ фаолияти моҳиятини ҳис
этиш
Эмоционал ҳолатни идрок этиш
5.
Оламни хурсандчиликда
осойишта кўриш
Оламни ғамгин ҳолда кўриш
6.
Батафсил идрок қилиш
Яхлит идрок қилиш

38.

Онг психиканинг энг юксак даражаси бўлиб у фақат
инсонгагина хосдир.
Онгнинг биринчи хоссаси – бу англаш демакдир.
Онгнинг иккинчи хоссасига биноан, онгда объект билан субъект
ўртасидаги аниқ фарқ ўз ифодасини топади, яъни одам «мен» деган
тушунчани «мен эмас» тушунчасидан фарқини ажратади.
Онгнинг учинчи хоссасига асосан онг ёрдами билан одамнинг
мақсадни кўзлаш фаолияти таъминланади.
Онгнинг тўртинчи хоссасига асосан турли муносабатлардан онгли
равишда турли ҳис-туйғулар юзага келади.

39.

Онгсизлик
бу шундай психик жараёнлар ва
ҳодисалар йиғиндисики, унда инсон ўз
хатти-ҳаракатларига жавоб бермайди,
англамайди. Бунга туш кўриш, баъзи
патологик
ҳодисалар,
алахлаш,
галлюцинация кабилар киради.

40. Аdabiyotlar:

• 1. Ғoзиeв Э. Ғ. Умумий псиxoлoгия. 1-2 тoм. Т.,
Фан, 2002
• 2. «Психология». Под ред. А.А. Крылова, -М.,
1998
• 3. Немов Р.С. «Психология». -Кн.1. - М., 1998
• 4. Каримова В.М., Акрамова Ф.А. Психология. Т., 2000
• 5. www.psycho.all.ru

41. ЭЪТИБОРИНГИЗ УЧУН РАХМАТ!