АНБ 6 -тақырып

1.

«Қаржы» кафедрасы
Тақырып-6 «Несиенің мәні, қажеттілігі, функциялары»
1. Несиенің мәні. Оның экономикаға қажеттілігі
2. Несиелік қатынастар субъектілері және несие объектісі
3. Несие қозғалысының кезеңдері
4. Несие функциялары
5. Несие заңдары
Лектор: Космагамбетова С.Т.,
м.э.н., ст. преподаватель

2.

КІРІСПЕ
Дәрістің мақсаты мен құрылымы
Оқу нәтижесі
Қолдану нәтижесі
Студент несиенің экономикалық табиғатын
түсіндіреді және оның қозғалысын кезеңдер
бойынша талдайды.
Несие субъектілерін, объектісін, функцияларын және
негізгі заңдарын нақты жағдайдан анықтайды.
1
Кіріспе
10 мин
02

3.

1. НЕСИЕНІҢ МӘНІ
Несие ұғымы
Несие
Құнның қозғалысы
уақытша бос құнды қайтарымдылық негізінде бір
субъектіден екіншісіне беру нәтижесінде қалыптасатын
экономикалық қатынас.
Уақытша
пайдалану
Қайтару міндеті
Экономикалық сенім
Несие ақшаға тең емес: ақша төлем мен айналыс құралы болса, несие құнның мерзімді
және қайтарымды қозғалысын білдіреді.
03

4.

1. НЕСИЕНІҢ МӘНІ
Несиенің пайда болу алғышарттары
Капитал айналымының әркелкілігі
Төлем мерзімдерінің сәйкес келмеуі
Бір кәсіпорында қаражат уақытша босайды, ал
екіншісінде өндіріс үшін қосымша қаражат қажет
болады.
Тауарды сату, табыс алу және міндеттемені өтеу
уақыты бірдей бола бермейді.
Жинақ пен инвестицияның бөлінуі
Сенім және шарттық жауапкершілік
Жинақ иелері мен инвестициялық жоба иелері
көбіне әртүрлі субъектілер.
Қарыз алушы міндеттемесін орындайтынына сенім
және оны бекітетін құқықтық шарт қажет.
Нәтиже: уақытша бос ресурстар экономикалық айналымға қайта қосылады.
04

5.

1. НЕСИЕНІҢ МӘНІ
Несиенің экономикаға қажеттілігі
Несие ресурстарды уақыт бойынша қайта
бөледі
1
Жинақ
пайда болады
›
2
Қаржы
делдалға
түседі
›
3
Қарыз алушы
қаражат
алады
›
4
Өндіріс не
тұтыну жүреді
›
5
Қарыз және
пайыз қайтады
Макроэкономикалық
әсер
капиталдың үздіксіз айналымы, инвестицияны қаржыландыру, төлем қабілетті сұранысты
қолдау, шаруашылық байланыстардың тұрақтылығы
05

6.

1. НЕСИЕНІҢ МӘНІ
Несие және қарыз: айырмашылығы
Өлшем
Несие
Қарыз міндеттемесі
Экономикалық негіз
Құнның уақытша қозғалысы
Алынған соманы қайтару міндеті
Қатынас
Кредитор мен қарыз алушы
Борышкердің нақты міндеттемесі
Төлем
Көбіне пайызбен
Пайызды немесе пайызсыз болуы мүмкін
Мағынасы
Кең экономикалық категория
Шарттан туындайтын міндеттеме
06

7.

2. СУБЪЕКТІЛЕР ЖӘНЕ ОБЪЕКТ
Несиелік қатынастың субъектілері
Кредитор
Қарыз алушы
Қаржы делдалы
Уақытша бос ресурсты
береді. Ол банк, кәсіпорын,
мемлекет немесе жеке тұлға
болуы мүмкін.
Ресурсты белгілі мерзімге
алады және оны шартқа сай
қайтаруға міндеттенеді.
Жинақтарды жинақтап,
тәуекелді бағалап,
қаражатты қарыз
алушыларға орналастырады.
Бір субъект әртүрлі жағдайда әрі кредитор, әрі қарыз алушы бола
алады.
Мысал: депозит салған азамат банк үшін кредитор, ал ипотека алған кезде қарыз алушы
болады.
07

8.

2. СУБЪЕКТІЛЕР ЖӘНЕ ОБЪЕКТ
Несие объектісі
Объект
несиелік мәміле арқылы уақытша берілетін құн
Ақшалай нысан
Тауарлық нысан
Қарыз алушыға ақша қаражаты беріледі. Банк
несиесінде ең кең таралған нысан.
Тауар төлемін кейінге қалдыру арқылы беріледі.
Коммерциялық несиеге тән.
Объектіні анықтайтын сұрақ: «Қандай құн, қандай мақсатқа және қандай мерзімге
уақытша берілді?»
08

9.

2. СУБЪЕКТІЛЕР ЖӘНЕ ОБЪЕКТ
Несиелік қатынастың негізгі қағидаттары
Қайтарымдылық
Мерзімділік
Берілген құн кредиторға қайта оралады
Қайтару уақыты шартта белгіленеді
Төлемділік
Қамтамасыз етілу
Ресурсты пайдаланғаны үшін пайыз төленеді
Тәуекел кепіл, кепілдік немесе бағалаумен
шектеледі
Мақсаттылық
Сараланған тәсіл
Қаражат келісілген мақсатқа жұмсалады
Шарттар қарыз алушының тәуекеліне сай
анықталады
09

10.

3. НЕСИЕ ҚОЗҒАЛЫСЫ
Несие қозғалысының толық циклі
1
Қаражатты
орналасты
ру
›
2
Қарыз
алушының
несие алуы
›
3
Қаражатты
пайдалану
›
4
Құнның
босап
шығуы
›
5
Қарызды
қайтару
›
6
Кредиторд
ың
алуы
Негізгі логика
Кредитордан шыққан құн қарыз алушының айналымына кіреді. Шаруашылық үдеріс
аяқталған соң құн босап, бастапқы иесіне пайызымен бірге қайтады.
10

11.

3. НЕСИЕ ҚОЗҒАЛЫСЫ
1–2 кезең: орналастыру және алу
1. Орналастыру
2. Несие алу
Кредитор несиелеу туралы шешім қабылдайды,
шарттарды белгілейді және құнды уақытша
береді.
Қарыз алушы қаражатты қабылдайды. Осы сәттен
бастап оның қайтару міндеттемесі туындайды.
Шешімге әсер ететіндер
•қарыз алушының төлем қабілеті
•несие мақсаты мен мерзімі
•тәуекел, қамтамасыз ету және пайыз мөлшерлемесі
11

12.

3. НЕСИЕ ҚОЗҒАЛЫСЫ
3–4 кезең: пайдалану және босап шығу
3
Қаражатты
пайдалану
Қарыз алушы қаражатты тауар
қорына, жабдыққа, айналым
капиталына немесе тұтынуға
бағыттайды.
4
Құнның босап шығуы
Өнім сатылып, табыс түскенде немесе
қарызды өтеудің басқа көзі
қалыптасқанда құн қайта ақша
нысанына келеді.
Қайтару көзі несие берілгенге дейін бағалануы тиіс.
12

13.

3. НЕСИЕ ҚОЗҒАЛЫСЫ
5–6 кезең: қайтару және қабылдау
1
Негізгі борыш
есептеледі
›
2
Пайыз
есептеледі
›
3
Төлем
жасалады
›
4
Кредитор
қабылдайды
Қарапайым пайыз формуласы
I=P×r×t
P – негізгі қарыз; r – жылдық мөлшерлеме; t – жылмен
өлшенген мерзім. Жалпы төлем: S = P + I.
13

14.

ПРАКТИКАЛЫҚ БӨЛІМ
Есеп: қысқа мерзімді несие
Шарт
Кәсіпорын 5 000 000 ₸ соманы 12% жылдық мөлшерлемемен 6 айға алды. Қарапайым
пайыз қолданылады.
I = 5 000 000 × 0,12 × 0,5 = 300 000 ₸
Жалпы қайтарылатын сома: 5 000 000 + 300 000 = 5 300 000 ₸
Талқылау: ақша 3 айдан кейін қайтарылса, пайыз сомасы қалай өзгереді?
14

15.

4. НЕСИЕ ФУНКЦИЯЛАРЫ
Несиенің қайта бөлу функциясы
Уақытша бос ресурстар экономикадағы қаражат қажет салаларға
бағытталады.
1
Үй
шаруашылығының
жинағы
›
2
Банк және
қаржы нарығы
›
3
Кәсіпорынның
инвестициясы
›
4
Табыс және
қайтарым
Нәтиже
Капитал тиімдірек қолданылып, өндіріс ауқымы мен айналым жылдамдығы артуы мүмкін. Бірақ ресурсты қате
бөлу несие тәуекелін күшейтеді.
15

16.

4. НЕСИЕ ФУНКЦИЯЛАРЫ
Айналыс шығындарын үнемдеу функциясы
Қолма-қол ақшаны алмастыру
Төлем айналымын жеделдету
Несие негізінде депозиттік ақша, аударым және
басқа қолма-қолсыз төлем құралдары дамиды.
Есеп айырысу қаражатының қозғалысын
жылдамдатып, ақшаны сақтау мен тасымалдауға
кететін шығынды азайтады.
Маңызды шектеу
Несие нақты төлем қабілетін алмастырмайды. Қарыз шамадан тыс өссе, өтімділік пен төлем
тәртібі нашарлайды.
16

17.

4. НЕСИЕ ФУНКЦИЯЛАРЫ
Капиталды шоғырландыру және жеделдету
Шоғырландыру
Жеделдету
Көптеген ұсақ жинақ бір қаржы қорына бірігеді.
Осы қор ірі жобаларды қаржыландыруға
мүмкіндік береді.
Кәсіпорын тек өз пайдасын жинақтауды күтпей,
қажетті инвестицияны ертерек іске асыра алады.
Мысал
Жабдықты несиеге алған кәсіпорын өндірісті қазір бастайды, ал қарызды болашақ сатудан
түскен ақша ағымымен өтейді.
17

18.

4. НЕСИЕ ФУНКЦИЯЛАРЫ
Бақылау және ынталандыру әсері
Бақылау
Ынталандыру
Тәртіп
Банк қарыз алушының
қаржылық жағдайын,
мақсатты пайдалануын және
төлем тәртібін бақылайды.
Пайыз бен мерзім қаражатты
тиімді пайдалануға және
шығынды бақылауға
итермелейді.
Шарт талаптары ақша
ағымын жоспарлау мен
жауапкершілікті күшейтеді.
Бұл әсерлер автоматты түрде оң нәтиже бермейді: шарттардың сапасы мен тәуекелді бағалау
шешуші рөл атқарады.
18

19.

5. НЕСИЕ ЗАҢДАРЫ
Несие заңдарының мәні
Несие заңдары
несиелік қатынастардың тұрақты, объективті және
қайталанатын байланыстарын көрсетеді.
•құнның қайтарымды қозғалысы
•несие мен оның қайтару көзінің өзара байланысы
•берілген және қайтарылған құнның теңгерімділігі
•несиенің уақыт шегінде қозғалысы
Заңдар несие беру шешімін емес, несиелік қатынастың ішкі логикасын түсіндіреді.
19

20.

5. НЕСИЕ ЗАҢДАРЫ
Несиенің қайтарымдылық заңы
1
Құн кредитордан
бөлінеді
›
2
Қарыз алушыда
қолданылады
›
3
Қайтару көзі
қалыптасады
›
4
Құн кредиторға
оралады
Экономикалық
мазмұны
Несиеге берілген құн қарыз алушыда түпкілікті қалмайды. Ол уақытша пайдаланылады
және айналым аяқталған кезде бастапқы иесіне қайта келеді.
20

21.

5. НЕСИЕ ЗАҢДАРЫ
Құнның сақталу және уақыт заңы
Құнның сақталуы
Уақыт шегі
Қайтарылатын негізгі қарыз берілген құнның
экономикалық баламасын сақтауға тиіс.
Инфляция мен тәуекел пайыз арқылы ескерілуі
мүмкін.
Несие қозғалысы нақты мерзіммен шектеледі. Мерзім
бұзылса, кредитордың өтімділігі мен келесі
мәмілелері зардап шегеді.
Қорытынды
Сома, мерзім және қайтару көзі бір-бірімен келісілгенде ғана
несие қозғалысы тұрақты болады.
21

22.

ПРАКТИКАЛЫҚ БӨЛІМ
Кейс: айналым капиталын қаржыландыру
Жағдай
Сауда компаниясы маусым алдында тауар қорын толықтыру үшін 20 млн ₸ несие сұрайды.
Тауар 4 айда сатылады, несие мерзімі 6 ай.
1. Субъектілер
2. Объект
3. Қозғалыс
Кредитор мен қарыз
алушыны атаңыз.
Уақытша берілетін құнды
және мақсатын анықтаңыз.
Қайтару көзі мен кезеңдерін
түсіндіріңіз.
Тәуекел сұрағы: тауар 8 айда ғана сатылса, несие қозғалысының қай кезеңінде мәселе
туындайды?
22

23.

БЕКІТУ
Бақылау сұрақтары
1
Несиені экономикалық категория
ретінде қалай түсіндіресіз?
2
Несиенің экономикаға қажеттілігін
қандай жағдайлар туындатады?
3
Кредитор, қарыз алушы және несие
объектісі деген не?
4
Несие қозғалысының алты кезеңін
атаңыз.
5
Несиенің негізгі функцияларын
мысалмен түсіндіріңіз.
6
Қайтарымдылық, құнның сақталуы
және уақыт заңдары қалай
байланысады?
23

24.

НЕГІЗГІ ҚОРЫТЫНДЫ
Несие — уақыт, құн және сенімге негізделген
экономикалық қатынас
1
Қажеттілік
Уақытша бос және қажет қаражаттың сәйкессіздігін шешеді.
2
Қозғалыс
Беруден бастап қайтаруға дейінгі толық циклді қамтиды.
3
Функциялар
Ресурсты қайта бөледі, айналысты үнемдейді, капиталды жеделдетеді.
4
Заңдар
Қайтарымдылықты, құнның сақталуын және мерзімділікті бекітеді.
Сұрақтар?
24