8 Дәріс 2026-27

1.

8- Тақырып:
Киберқауіпсіздік, Ақпараттың
қауіпсіздік тәуекелдері және
классификациялары.
Зиянды бағдарламалар.
Шифрлау.

2.

Киберқауіпсіздік дегеніміз не?
• Компьютерлерді, құрылғыларды, желілерді және
электрондық ақпаратты қорғау.
• Мақсаты: деректердің ұрлануын, бұзылуын, жоғалуын
және рұқсатсыз қол жеткізуді болдырмау.

3. Қауіпсіздікке төнетін қатерлер және классификациялары

Қауіп - онда өңделетін ақпараттың
қауіпсіздігінің
бұзылуына
байланысты базалық станцияның
жұмыс істеуінде өзгеріс тудыруы
мүмкін оқиға немесе әрекет.

4.

5.

1. Киберқауіпсіздік ұғымы және маңызы
Киберқауіпсіздік — компьютерлерді, серверлерді, мобильді құрылғыларды,
желілерді, бағдарламалық қамтамасыз етуді және электрондық ақпаратты
кибершабуылдардан, рұқсатсыз қол жеткізуден, бұзылудан немесе ұрланудан
қорғауға бағытталған әдістер мен технологиялар жиынтығы.
Ақпараттық технологиялар білім беру, медицина, банк жүйесі, мемлекеттік
қызметтер және күнделікті қарым-қатынаста кең қолданылады. Сондықтан жеке
деректерді, оқу материалдарын, қаржылық мәліметтерді және ұйымдардың
ақпараттық жүйелерін қорғау маңызды. Мысалы, студенттің электрондық
пошта аккаунтына бөтен адамның кіруі немесе оқу платформасындағы
бағалардың рұқсатсыз өзгертілуі киберқауіпсіздік мәселесіне жатады.

6.

Ақпараттық қауіпсіздіктің үш қағидасы
Құпиялылық (Confidentiality): ақпаратқа тек тиісті рұқсаты бар адамдардың қол жеткізуін
қамтамасыз ету. Мысал: студенттің жеке мәліметтерін бөтен адамдардан қорғау.
Тұтастық (Integrity): ақпараттың рұқсатсыз өзгертілмеуін немесе бұрмаланбауын қамтамасыз
ету. Мысал: электрондық журналдағы бағалардың қорғалуы.
Қолжетімділік (Availability): ақпарат пен ақпараттық жүйелердің қажетті уақытта жұмыс
істеуін қамтамасыз ету. Мысал: оқу платформасының сабақ кезінде қолжетімді болуы.
Бұл үш қағида CIA моделі деп аталады: Confidentiality, Integrity, Availability.

7.

8.

Киберқауіптердің негізгі түрлері
Фишинг. пайдаланушыны алдап, құпиясөзін, банк деректерін немесе басқа жеке
мәліметтерін алуға бағытталған әрекет. Мысал: «Аккаунтыңыз бұғатталады, мына сілтемеге
өтіңіз» деген жалған хат. Қорғаныс: жіберушіні тексеру, күмәнді сілтемені ашпау, ұйыммен
ресми арна арқылы байланысу
• Жалған хаттар, хабарламалар немесе сайттар арқылы құпия деректерді алуға
тырысу.
• Белгілері: күмәнді сілтеме, асықтыру, сыйлық немесе қауіп туралы қысым, құпия
ақпарат сұрау.
• Қорғаныс: жіберушіні тексеру; сілтемені ашпай тұрып мекенжайын қарау; ресми
арнамен нақтылау.

9.

10.

Зиянды бағдарламалар
Зиянды бағдарламалар. құрылғыға немесе деректерге зиян келтіруге арналған бағдарламалар. Вирус басқа
файлдарға еніп таралуы мүмкін; троян пайдалы бағдарлама болып көрінеді; шпиондық бағдарлама ақпарат
жинауы мүмкін; бопсалаушы бағдарлама файлдарды шифрлау, төлем талап етуі мүмкін. Қорғаныс:
бағдарламаларды сенімді көздерден жүктеу, жүйені жаңарту және резервтік көшірме жасау.
• Вирус — басқа файлдарға еніп, таралуы мүмкін.
• Троян — пайдалы бағдарлама сияқты көрінетін зиянды бағдарлама.
• Шпиондық бағдарлама — пайдаланушы туралы деректерді жасырын
жинауы мүмкін.
• Бопсалаушы бағдарлама — файлдарды шифрлау, төлем талап етуі мүмкін.
• Қорғаныс: сенімді көздерден жүктеу, жүйені жаңарту, резервтік көшірме.

11.

12.

13.

Әлеуметтік инженерия
Әлеуметтік инженерия. адамның сенімін, қорқынышын немесе
асығыстығын пайдаланып ақпарат алу. Мысал: өзін банк қызметкері деп
таныстырған адамның SMS-код сұрауы. Қорғаныс: құпия кодтарды бермеу
және өтінішті ресми арна арқылы тексеру.
• Адамның сенімін, қорқынышын немесе асығыстығын пайдаланып ақпарат алу.
• Мысал: өзін банк қызметкері деп таныстырған адам SMS-кодты сұрайды.
• Ереже: құпиясөзді, бір реттік кодты және банк деректерін бөгде адамға бермеңіз.
• Күмәнді өтінішті ұйымның ресми байланыс арнасы арқылы тексеріңіз.

14.

Құпиясөз және аутентификация
Құпиясөзді бұзу. әлсіз немесе бірнеше аккаунтта қайталанатын құпиясөздерді пайдаланып аккаунтқа
кіруге тырысу. Қорғаныс: әр қызметке бірегей, ұзын құпиясөз қолдану және көпфакторлы
аутентификацияны қосу.
• Әр аккаунтқа бірегей әрі ұзын құпиясөз пайдаланыңыз.
• Аты-жөн, туған күн немесе 123456 сияқты оңай болжанатын нұсқалардан
аулақ болыңыз.
• Құпиясөз менеджерін қарастырыңыз.
• Көпфакторлы аутентификацияны (MFA) қосыңыз.
• Растау кодтарын ешкіммен бөліспеңіз.

15.

DDoS-шабуыл. көптеген құрылғылардан серверге шамадан тыс
сұраныс жіберіліп, қызметтің жұмысы қиындайтын немесе
тоқтайтын шабуыл. Қорғаныс: трафикті сүзу және арнайы желілік
қорғаныс құралдарын пайдалану.
Қауіпсіз емес желілер. қорғалмаған немесе жалған Wi-Fi желілері
деректерге қауіп төндіруі мүмкін. Қорғаныс: сенімді желілерді
пайдалану, сайт мекенжайын тексеру және маңызды операцияларда
сақ болу.

16.

17.

Ақпаратты қорғау құралдары
• Антивирустық қорғаныс — зиянды бағдарламаларды анықтауға көмектеседі.
• Firewall — желілік трафикті ережелер бойынша сүзеді.
• Шифрлау — деректерді кілтсіз оқуды қиындатады.
• Жаңартулар — белгілі осалдықтарды түзетеді.
• Резервтік көшірме — жоғалған деректерді қалпына келтіруге көмектеседі.

18.

Ақпаратты қорғаудың негізгі әдістері
Сенімді құпиясөз. ұзын, бірегей және болжауға қиын болуы керек. Бір құпиясөзді бірнеше сайтта
пайдаланбаңыз. Құпиясөз менеджерін қолдануға болады.
Көпфакторлы аутентификация (MFA). пайдаланушының жеке басын екі немесе одан да көп фактор
арқылы растау. Мысалы, құпиясөзге қосымша аутентификатор қолданбасындағы растау.
Бағдарламаларды жаңарту. операциялық жүйе мен бағдарламалардың жаңартулары белгілі қауіпсіздік
осалдықтарын түзетуі мүмкін.
Брандмауэр (Firewall). желілік трафикті белгіленген ережелер бойынша сүзеді және рұқсат етілмеген
қосылымдарды шектеуге көмектеседі.
Шифрлау. ақпаратты арнайы алгоритм арқылы қорғалған пішінге түрлендіреді. Дұрыс кілтсіз деректерді
оқу мүмкіндігі шектеледі.
Резервтік көшірме. маңызды файлдардың қосымша көшірмесін жасау. Көшірменің бірін негізгі
құрылғыдан бөлек сақтау деректер жоғалғанда қалпына келтіруге көмектеседі.

19.

20.

21.

Интернеттегі қауіпсіздік
• Белгісіз сілтемелерді ашпаңыз және күтпеген файлдарды жүктемеңіз.
• Жеке деректерді жариялауды шектеңіз.
• Қоғамдық Wi-Fi желісінде маңызды әрекеттерге сақтықпен қараңыз.
• Құрылғыны құлыптаңыз; қосымшаларға тек қажетті рұқсат беріңіз.
• Күмәнді сайтта құпия ақпарат енгізбеңіз.

22.

Жеке деректерді қорғау
Жеке деректер — белгілі бір адамды анықтауға мүмкіндік беретін
мәліметтер. Оларға аты-жөні, телефон нөмірі, электрондық пошта
мекенжайы, жеке сәйкестендіру нөмірі және басқа жеке ақпараттар
жатады.
• Әлеуметтік желілерде жеке ақпаратты жариялауды шектеу.
• Қосымшаларға тек қажетті рұқсаттарды беру.
• Белгісіз адамдар жіберген файлдарды ашпау.
• Құрылғыны құпиясөзбен немесе биометриялық әдіспен қорғау.
• Қоғамдық компьютерден жұмысты аяқтаған соң аккаунттан шығу.
• Маңызды файлдардың резервтік көшірмесін жасау.
• Жеке немесе құпия деректерді рұқсатсыз жасанды интеллект
құралдарына енгізбеу.

23.

24.

Қауіп анықталған кездегі әрекеттер
1. Күмәнді сілтемеге өтпеңіз және деректерді енгізуді тоқтатыңыз.
2. Құпиясөзді енгізіп қойған болсаңыз, қауіпсіз құрылғыдан оны өзгертіңіз
және MFA параметрлерін тексеріңіз.
3. Банк деректері берілген жағдайда банкке ресми нөмірі арқылы дереу
хабарласыңыз.
4. Ұйымның техникалық қолдау қызметіне немесе жауапты маманға
хабарлаңыз.
5. Құрылғыға зиянды бағдарлама жұққан болуы мүмкін болса, оны желіден
ажыратып, маманның көмегіне жүгініңіз.
6. Деректерді қалпына келтіру үшін сенімді резервтік көшірмені
пайдаланыңыз.

25.

26.

Жасанды интеллект және киберқауіпсіздік
Жасанды интеллект күдікті хаттарды талдауға, желідегі әдеттен тыс әрекеттерді анықтауға және
қауіпсіздік оқиғаларын бақылауға көмектеседі. Сонымен бірге ол алаяқтық мәтіндерді сенімді етіп
құрастыруға, жалған дауыс немесе бейне жасауға пайдаланылуы мүмкін. Сондықтан хабарламаның
шынайылығын тексеру, ақпарат көзін анықтау және құпия деректерді қорғау қажет.
• ЖИ күдікті әрекеттерді талдауға және қауіптерді анықтауға көмектеседі.
• ЖИ фишингтік мәтіндерді сенімді етіп көрсетуге немесе жалған дауыс/бейне жасауға да
пайдаланылуы мүмкін.
• Ақпараттың көзі мен шынайылығын тексеріңіз.
• Жеке немесе құпия деректерді рұқсатсыз ЖИ құралдарына енгізбеңіз.

27.

28.

Практикалық жағдай
• Хабарлама: «Аккаунтыңыз бүгін бұғатталады. Қалпына келтіру үшін мына сілтемеге өтіп,
құпиясөзіңізді енгізіңіз».
• Сұрақтар: қандай қауіп болуы мүмкін? Қандай белгілер күмән тудырады?
Қауіпсіз әрекет қандай?
• Дұрыс әрекет: сілтемені ашпау; жіберушіні ресми арнамен тексеру;
хабарламаны ұйымға хабарлау.

29.

Қорытынды
• Құпиясөздерді қорғаңыз және MFA қолданыңыз.
• Күмәнді хаттар мен сілтемелерді тексеріңіз.
• Бағдарламаларды жаңартып отырыңыз.
• Маңызды файлдардың резервтік көшірмесін жасаңыз.
• Киберқауіпсіздік — әр пайдаланушының жауапкершілігі.
• Бақылау сұрақтарға жауап жазу?

30. Ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы Қазақстан Республикасының заңнамалық актілері

Республикасының ақпараттық қауіпсіздігі тұжырымдамасы (2011)
Ұлттық қауіпсіздік туралы Қазақстан Республикасының Заңы (6-бап)
«Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар және ақпараттық қауіпсіздік саласындағы
бірыңғай талаптарды бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2016 жылғы
12.12 No 832 қаулысы
Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне ақпараттық қауіпсіздік,
ақпараттандыру және цифрлық активтер мәселелері бойынша өзгерістер мен
толықтырулар енгізу туралы
https://memleket.kz/kk/laws/96384

31.

Бақалау сұрақтар:
1. Киберқауіпсіздік дегеніміз не және ол не үшін қажет?
2. Ақпараттық қауіпсіздіктің үш негізгі қағидасын атаңыз.
3. Фишингті қандай белгілер арқылы анықтауға болады?
4. Вирус пен троянның айырмашылығы неде?
5. Әлеуметтік инженерия қандай тәсілдерге сүйенеді?
6. Сенімді құпиясөзге қандай талаптар қойылады?
7. Firewall қандай қызмет атқарады?
8. Резервтік көшірме жасаудың маңызы неде?
9. Жасанды интеллект киберқауіпсіздікке қандай пайда және қауіп әкеледі?