Сөзжасам туралы түсінік

1.

СӨЗЖАСАМ ТУРАЛЫ ТҮСІНІК
МАМАНДЫҚ
ТАҢДАУ
8 сыныптарға арналған

2.

БҮГІНГІ САБАҚТЫҢ
МАҚСАТЫ
Оқушыларға қазақ тіліндегі
сөзжасам ұғымы, оның негізгі
тәсілдері (морфологиялық,
синтаксистік, лексикасемантикалық) туралы жүйелі
білім беру; туынды сөздерді
түбір мен қосымшаға ажырата
білуге үйрету.

3.

Сөзжасам
Туынды сөздер арқылы тілдің сөздік қоры байып, үнемі
толығып отырады. Өмірдегі болып жатқан жаңалықтар
жаңа ұғым туғызады, олар тілде жаңа сөздер, атаулар
арқылы аталады.
Тілдің сөздік қорының баюы тілдің ішкі мүмкіндігіне,
туынды сөздің тілдің ішкі заңдылықтарына байланысты
жасалуына негізделеді. Тілдің ішкі мүмкіндігіне тілде бар
сөздер мен сөзжасамдық жұрнақтар, олар арқылы сөз
жасаудың тілде қалыптасқан жолдары, заңдылықтары яғни
тәсілдері жатады.

4.

Қазақ тілінің сөзжасам жүйесінде көне замандардан бері
қарай қолданылып әбден орныққан, қалыптасқан
сөзжасамның негізгі үш тәсілі бар. Олар:
синтетикалық тәсіл
түбір сөзге немесе туынды
түбірге сөз тудырушы
жұрнақтардың
(аффикстердің) жалғануы
арқылы жаңа мағынадағы
туынды сөз жасау тәсілі.
• Бұл тәсіл арқылы
жасалған сөздер туынды
сөздер (немесе туынды
түбірлер) деп аталады.
аналитикалық тәсіл
лексика-семантикалық тәсіл
екі немесе одан да көп
дербес мағыналы
сөздердің тіркесуі немесе
қосарлануы арқылы жаңа
күрделі ұғым, жаңа мағына
жасау тәсілі. Бұл тәсілде
сөздер тек қана жұрнақ
арқылы емес,
аналитикалық жолмен
(тіркес, бірігу, қосарлану
арқылы) жасалады.
тілімізде бұрыннан бар дайын
сөздердің жаңа мағынаға ие
болуы, яғни мағынасының
ауысуы арқылы жаңа сөз
(мағына) жасалу тәсілі.
Бұл тәсілде сөздің
құрамындағы дыбыстар да,
түбір мен жұрнақ та
өзгермейді, тек сол сөздің
мағынасы кеңейіп немесе
басқа ұғымды білдіреді

5.

Қазақ тіл біліміндегі сөзжасам жүйесіндегі маңызды тәсілдердің бірі — синтетикалық тәсіл
(морфологиялық немесе аффикстік тәсіл деп те аталады).
Бұл бөлімде оның мәні, ерекшеліктері және жасалу жолдары туралы толық мәлімет берілген:
1. Синтетикалық тәсіл дегеніміз не?
Синтетикалық тәсіл — түбір немесе негіз сөзге сөз тудырушы жұрнақтардың жалғануы
арқылы жаңа мағынадағы сөз жасау тәсілі.
• Қазақ тілі — жалғамалы (агглютинативті) тіл болғандықтан, синтетикалық тәсіл тіліміздегі
ең өнімді әрі ең көне сөзжасамдық тәсілдердің қатарына жатады.
• Бұл тәсіл арқылы жасалған сөздер туынды сөздер немесе туынды түбірлер деп аталады.
Сын есім тудырушы
Зат есім тудырушы жұрнақтар:
жұрнақтар:
-шы / -ші: малшы, кенші, тілші, егінші
-паз / -пез: өнерпаз, даңқпаз, әуесқой -лы / -лі, -ды / -ді: ақылды,
-гер / -кер: өнеркер, еңбеккер, заңгер
көгалды, саналы, білімді
-лық / -лік, -дық / -дік: достық, елдік,
-сыз / -сіз: білімсіз,
оқулық, көмекшілік
жұмыссыз, үйсіз, дәмсіз
-хана / -кана: асхана, дәріхана, кітапхана
-паз / -қор: өнерпаз,
-қыр / -гір, -ық / -ік: білгір, тапқыр,
қамқор,
жазушы
-ғыш / -гіш: сезгіш, көргіш
Етістік тудырушы
жұрнақтар:
-ла / -ле, -да / -де: ойла,
бапта, тазала
-ар / -ер, -ыр / -ір: көгер,
бозар, қызар, ағарт

6.

Аналиткалық тәсілі
1. Біріккен сөздер:
Аққу (ақ + қу)
Көкөніс (көк + өніс)
Әрбір (әр + бір)
Бешбармақ (бес +
бармақ)
Алтыбақан (алты +
бақан)
Жолбарыс (жол+барыс)
Қолшатыр (қол+шатыр)
2. Қосармалы
сөздер:
Үлкен-кіші
Ата-ана
Әке-шеше
Ауыл-аймақ
Көрші-қолаң
Айтыс-тартыс
3.Тіркесті:
Қол қою (қол + қою —
құжатты бекіту, келісу)
Мән беру (мән + беру —
көңіл бөлу, маңызды санау)
Жол көрсету (жол +
көрсету — бағыт-бағдар
беру, үйрету)
Көз салу (көз + салу —
байқау, қарау, назар
аудару)
Қатысу етісі / Көмек
көрсету (көмек + көрсету)
Шешім қабылдау (шешім +
қабылдау)

7.

лексика-семантикалық тәсіл
Тіл
1-мағынасы: Адамның сөйлеу мүшесі (тіл).
2-мағынасы (лексика-семантикалық жолмен): Ұлттың тілі, қарым-қатынас құралы (қазақ тілі).
Бүлдірген
1-мағынасы: Жидек
2-мағынасы: Бір істі тынғылықты орындамаған адам
Бас
1-мағынасы: Адамның дене мүшесі.
2-мағынасы: Басшы, жетекші (мекеме басшысы) немесе заттың басы (қаламның басы).
Ақ
1-мағынасы: түс
2-мағынасы: Етістік, бұлақ болып ақ, төгіл деген мағынада
Ауыз
1-мағынасы: Адамның ас ішетін мүшесі.
2-мағынасы: Ыдыстың немесе үңгірдің аузы (кіреберіс жері).