ЭПИДИМ МАНЫЗЫ

1.

ЭПИДЕМИОЛОГИЯ ПӘНІНІҢ
НЕГІЗДЕРІ, МАҢЫЗЫ МЕН СИПАТТАМАСЫ
Медициналық және қоғамдық денсаулық сақтау бағыты

2.

1. Эпидемиология дегеніміз не?
• Эпидемиология — белгілі бір популяциялардағы денсаулыққа қатысты жағдайлар мен
оқиғалардың таралуын, жиілігін және олардың детерминанттарын (себептерін) зерттейтін
ғылым.
• Грек тілінен аударғанда: «epi» — үстінде, «demos» — халық, «logos» — ілім (халық арасында
таралған ауруларды зерттеу дегенді білдіреді).
• Қазіргі заманғы сипаттамасы: Тек инфекциялық індеттерді ғана емес, созылмалы ауруларды
(жүрек, қант диабеті, обыр), жарақаттануды және олардың алдын алу жолдарын толық қамтиды.

3.

2. Зерттеу объектісі мен пәні
• Зерттеу объектісі: Тұтас халық немесе адамдардың белгілі бір топтары (популяция деңгейі).
Эпидемиология жеке пациентті емес, қауымдастықты бақылайды.
• Зерттеу пәні: Аурудың пайда болу процесі, таралу заңдылықтары, ауру қаупін арттыратын
факторлар және денсаулық жағдайының өзгеру динамикасы.
• Басты сұрақтары: Ауру қайда, қашан және кімдерде жиі кездеседі? Оның туындауына қандай
жағдайлар әсер етті?

4.

3. Эпидемиологияның басты мақсаттары
Этиологияны анықтау
Таралуын бағалау
Шаралар әзірлеу
Аурудың туындау себептерін
Қоғамдағы немесе аймақтағы
Аурулардың алдын алу, оларды
және оның дамуына ықпал
ауру деңгейін, оның ауырлығын
бақылау және емдеу
ететін негізгі қауіп-қатер
және халық денсаулығына
бағдарламаларының тиімділігін
факторларын (risk factors) нақты
тигізетін зардаптарын есептеу.
ғылыми негізде бағалау.
айқындау.

5.

4. Ғылымның медицинадағы маңызы
• Дәлелді медицинаның негізі (Evidence-based medicine): Кез келген медициналық шешім, емдеу
хаттамасы мен профилактикалық шаралар эпидемиологиялық зерттеулерге сүйенеді.
• Денсаулық сақтауды басқару: Мемлекеттік деңгейде медициналық ресурстарды (кадрлар, дәрідәрмектер, ауруханалар) тиімді бөлуге көмектеседі.
• Болжау және сақтандыру: Ықтимал індеттерді алдын ала болжап, қоғамды үлкен
дағдарыстардан (мысалы, пандемиялардан) қорғауға мүмкіндік береді.

6.

5. Эпидемиологиялық триада (Ауру моделі)
1. Қоздырғыш (Agent)
2. Иесі (Host)
3. Орта (Environment)
Ауруды тудырушы биологиялық
Ауруға шалдығушы тірі ағза
Қоздырғыш пен иенің өзара
(вирус, бактерия), химиялық
(адам). Оның жасы, жынысы,
әрекеттесуіне жағдай жасайтын
(уыттар) немесе физикалық
генетикасы және иммундық
сыртқы орта (климат, әлеуметтік
(радиация) фактор.
жүйесінің күйі есепке алынады.
жағдай, тазалық).

7.

6. Зерттеу әдістерінің сипаттамасы
• Эпидемиологиялық әдіс — бұл аурулардың популяциялық заңдылықтарын зерттеуге арналған
өзіндік ерекше тәсілдер жиынтығы.
• Екі үлкен топқа бөлінеді: Бақылау (Оbservational) және Эксперименттік (Experimental)
зерттеулер.
• Зерттеу барысында статистикалық мәліметтер, математикалық модельдеу және биостатистика
құралдары кеңінен қолданылады.

8.

7. Бақылау әдістері (Observational)
Сипаттамалы
(Descriptive)
Талдамалы (Analytical)
Түрлері
Аурудың кімде, қайда және
Аурудың себептері мен
Когорттық зерттеулер
қашан пайда болғанын тіркеп,
салдарлары арасындағы
(проспективті) және «Кес-
алғашқы ғылыми гипотезаларды
байланысты зерттейді. Неліктен
бақылау» (case-control)
(болжамдарды)
бұл топ ауырды деген сұраққа
ретроспективті зерттеу әдістері
қалыптастырады.
жауап іздейді.
жатады.

9.

8. Эксперименттік әдістер
• Зерттеуші үдеріске тікелей араласады: Жаңа дәрінің, вакцинаның немесе емдеу әдісінің
тиімділігін бақыланатын жағдайда тексереді.
• Рандомизацияланған клиникалық зерттеулер (РКЗ): Пациенттерді кездейсоқ топтарға бөлу
арқылы нәтиженің шынайылығын қамтамасыз ететін ең жоғары стандарт.
• Далалық сынақтар (Field trials): Дені сау адамдар арасында белгілі бір профилактикалық
шаралардың (мысалы, екпелердің) әсерін жаппай тексеру.

10.

9. Хилл критерийлері (Себеп-салдар байланысы)
Байланыс күші
Тұрақтылық
Уақыт реттілігі
Қауіп факторы мен ауру
Осыған ұқсас нәтижелердің
Ең маңызды шарт: Қауіп
арасындағы статистикалық
әртүрлі зерттеушілер тарапынан,
факторы аурудың алдында
байланыстың жоғары және
әртүрлі уақытта қайталануы.
пайда болуы және оның
айқын болуы.
дамуына соқтыруы тиіс.

11.

10. Негізгі эпидемиологиялық көрсеткіштер
• Аурушаңдық (Incidence): Белгілі бір уақыт аралығында популяцияда алғаш рет тіркелген жаңа
ауру жағдайларының жиілігі.
• Таралушылық (Prevalence): Нақты бір уақыт сәтіндегі популяциядағы барлық (жаңа және ескі)
ауру жағдайларының жалпы саны.
• Өлім-жітім (Mortality) және Өлімділік (Lethality): Аурудан қайтыс болғандардың халық санына
немесе осы аурумен ауырғандардың жалпы санына қатысты үлесі.

12.

11. Қазіргі заманғы өзекті міндеттері
Инфекциялық бақылау
Созылмалы аурулар
Цифрлық талдау
Жаңа пайда болған (COVID-19,
Ұзақ өмір сүру сапасын жақсарту
Үлкен деректерді (Big Data) және
маймыл шешегі) және қайта
мақсатында жүрек-қан
жасанды интеллектті қолдана
оралған инфекциялардың
тамырлары, онкологиялық
отырып, індет ошақтарын жедел
таралуын шектеу.
аурулардың алдын алу.
модельдеу.

13.

ҚОРЫТЫНДЫ
Эпидемиология — қоғамдық денсаулықты сақтау мен медициналық ғылымның іргетасы.
Назар аударғандарыңызға рақмет!