9c39f2d0-9d24-4ec0-97ef-89712d856f9a (1)

1. Maşınqayırma texnologiyası, metalkəsən dəzgah və alətlər fənni

AZƏRBAYCAN DÖVLƏT DƏNIZ AKADEMIYASI
“Gəmiqayırma və gəmi təmiri” kafedrası
Maşınqayırma texnologiyası, metalkəsən dəzgah və
alətlər fənni
MÜHAZİRƏ 1.1
İxtisas: 050610- «Gəmiqayırma və gəmi təmiri mühəndisliyi»
Tərtib edən: prof. N.D. Yusubov
Bakı - 2025

2. MÜHAZİRƏ 1.1: METALLARIN KƏSMƏ İLƏ EMALININ TARİXİ İNKİŞAFI HAQQINDA

Plan:
1. Maşınqayırma, ümumi xarakteristikası, maşınqayırmanın
sahələri, iqtisadiyyatda rolu, maşınqayırma sənayesinin
coğrafiyası
2. Metalkəsmə
3. Metalların kəsmə ilə emalının tarixi inkişafı haqqında
4. Maşınqayırmada metalkəsən alətin rolu və yeri
5. Forma əmələ gətirmə prosesi haqqında anlayış
6.Konstruksiya materialları, növləri, markalanması,
mexaniki xassələri, kəsmə ilə emal üçün seçilməsi və
hazırlanması

3.

Ədəbiyyat
1. Кожевников Д.В., Гречишников В.А., Кирсанов С.В.,
Григорьев С.Н., Схиртладзе А.Г. Режущий инструмент: учебник для вузов / под. общ. ред. С.В.
Кирсанова. - 4-e изд., перераб. и доп. - М.:
Машиностроение, 2014. - 520 с.: ил.
2. Бородина Н.В. Теория резания металлов: конспект
лекций / Н.В. Бородина. Екатеринбург: Изд-во
ФГАОУ ВПО «Рос. гос. проф.-пед. ун-т», 2010. 131 с.
3. Кишуров В.М., Криони Н.К. Резание материалов.
Режущий инструмент 3-е изд., перераб и доп. - М.:
Машиностроение, 2009. — 492 с.
4. Ящерицын П.И. Теория резания: учеб. / П.И. Ящерицын, Е.Э. Фельдштейн, М.А. Корниевич.-2-е изд.,
испр. и доп. - Мн.: Новое знание, 2006.-512 с.: ил. (Техническое образование).
5. Rezo Əliyev. Maşınqayırmanın tarixinə dair. Bakı,
"Təhsil" NPM, 2008.543 s.
6. Ağayev M. «Metalkəsmə». Bakı, 1974

4. 1. Maşınqayırma, ümumi xarakteristikası, maşınqayırmanın sahələri, iqtisadiyyatda rolu, maşınqayırma sənayesinin coğrafiyası

Maşınqayırma - ağır sənayenin bir sahəsi olub müxtəlif
maşınlar, avadanlıqlar, cihazlar, həmçinin müdafiə
əhəmiyyətli məhsullar və istehlak malları istehsal edən
iqtisadiyyat sahəsidir. İqtisadiyyatın bütün sahələrini əmək
aləti ilə təmin etdiyinə görə mütəxəssislər maşınqayırmanı
sənayenin ürəyi adlandırırlar.
Ənənəvi olaraq maşınqayırma aşağıdakı sahələrə bölünür:
ağır
maşınqayırma,
ümumi
maşınqayırma,
dəqiq
maşınqayırma, orta maşınqayırma, metal avadanlıqların
istehsalı, maşın və avadanlıqların təmiri.
Beynəlxalq statistika maşınqayırma sənayesini beş qrupa
bölür: metalyayma, qeyri-elektrik maşınqayırması, elektrik
maşınqayırması, nəqliyyat avadanlıqları və dəqiq alətlər.

5.

Dünya iqtisadiyyatına aid ədəbiyyatlarda planetimizdə dörd
əsas maşınqayırma regionu fərqləndirilir. Birinci region - Şimali
Amerikanı əhatə edir. Bu region digər regionlardan özünün
aparıcı mövqe tutması ilə fərqlənir. Dünya maşınqayırmasının
30%-ə qədəri bu regionun payına düşür. Ən mütərəqqi
maşınqayırma məhsullarının istehsalı (müasir kompüter
texnikası, təyyarə, raket-kosmos texnikası, müxtəlif hərbi
texnika və sursatlar) əsasən bu regionda istehsal edilir. Bu
regionda baş mövqe ABŞ-a məxsusdur. ABŞ-ın sənayesi dünya
sənayesində dayanıqlı yüksək yer tutur. Amerika sənayesinin
strukturunda aparıcı yeri maşınqayırma tutur.
Şimali Amerikanın ikinci böyük ölkəsi olan Kanada da sənaye
cəhətdən yüksək səviyyədə inkişaf etmişdir. Bu ölkədə
sənayenin aktiv hissəsi - emal sənayesi daha çox inkişaf edib.
Bununla
yanaşı
bu
gün
Kanada
nikel, uran, asbest, alüminium kimi xammal materiallarını hasil
və istehsal edir və bu sahədə dünya üzrə aparıcı mövqe tutur.
İstehsalın artım sürətinə görə Kanada sənayesində “xammal”
resursları sənayesi - neft və qaz sənayesi qabağa gedir.

6.

İkinci region - Qərbi, Mərkəzi və Şərqi Avropanı əhatə edir. Bu region
dünya maşınqayırma məhsulunun 30%-ni verir. Bu regionda ənənəvi
baza sənaye sahələrindən olan metallurgiya, maşınqayırma və metal
emalı, kimya sənayesi yaxşı inkişaf etmişdir.
Üçüncü region - Şərqi və Cənubi Şərqi Asiyanı əhatə edir. Dünya
maşınqayırma məhsulunun təxminən 25%-i bu regionun payına düşür.
Region gəmiqayırma, avtomobil sənayesi, məişət elektronikası
sənayesi sahəsində irəlidə gedir. Yaponiya bu regionda maşınqayırmanın inkişafını idarə edir. Elmtutumlu maşınqayırma əsasən
Yaponiyada inkişaf edir. Nisbətən çox da mürəkkəb olmayan
məhsulların istehsalını isə Yaponiya yeni sənaye ölkələrinə
istiqamətləndirir.
Dördüncü region - Rusiya və keçmiş SSRİ-yə daxil olan
respublikaların daxil olduğu regiondur. Ümumi kontekstdə bu region
maşınqayırmanın demək olar ki, bütün sahələri fəaliyyət göstərən
regiondur. Lakin az miqdarda elmtumlu maşınqayırma məhsulu
əsasən Rusiyada istehsal edilir. Ümumdünya maşınqayırma
məhsulunda regionun xüsusi çəkisi 12-15%-ə çatır. Regionun
maşınqayırma sənayesi əsasən Rusiyada yerləşmişdir. Bu ölkədə
raket-kosmik texnika istehsalı, aviasiya, maşınqayırma və məişət
elektronikası yüksək səviyyədə inkişaf etmişdir.

7. 2.Metalkəsmə

Kəsmə ilə emal - emal üçün xüsusi ayrılmış payın
metalkəsən alətlə kəsilib götürülməsindən ibarətdir.
Bu pay emal payı adlanıb bir və ya bir neçə
gedişə kəsilib götürülür.
Nəticədə pəstahdan kəsilib götürülən emal
payından sonra pəstah hazır detala çevrilir.
Plastiki deformasiya nəticəsində pəstahdan
kəsilib götürülən pay yonqar adlanır və o müxtəlif
forma və ölçüdə olur.
Kəsmə ilə emal zamanı plastiki deformasiya və
dağılma prosesi xüsusi şəraitdə baş verir.
Məhz bu kəsmənin fizikasını müəyyən edir və baş
verən deformasiya empirik düsturla asıllılıq şəklində
yazıla bilər.

8.

Materialın kəsmə ilə emal olunma qabiliyyəti kəsmə prosesi vasitəsi ilə həmin materialdan hazırlanmış
pəstaha lazım olan ölçü və formanı verə bilinməsidir.
Bu proses adətən metalkəsən dəzgahlarda yerinə
yetirilir.
Kəsmə prosesi zamanı metaldan yonqarın kəsilib
çıxarılmasını təmin edən alət kəsici alət adlanır.
Materialın emal olunma qabiliyyətini müəyyən
edir:
-materialın kimyavi tərkibi;
- struktur vəziyyəti;
- mexaniki xüsusiyyəti (elastikliyi və plastikliyi);
-Kəsməyə müqavimət qabiliyyəti;
- Kəsməyə sərf olunan enerji;
- istilik prosesləri;
- materialın istilik ötürmə qabiliyyəti.

9. 3.Metalların kəsmə ilə emalının tarixi inkişafı haqqında

Metalların kəsmə ilə emal-texnoloji emal üsullarından
biri olub, hissələrdə tələb edilən forma ilə ölçüdə üzlər almaq
üçün kəsici alətlər ilə dəzgahlarda aparılan texnoloji emal
proseslərindən ibarətdir.
Metalkəsmə elmi-kəsici alətin materialı və həndəsi
parametrlərini, yeyilməsi və davamlılığını, kəsmə
rejiminin fiziki əsaslarını, kəsmə elementlərini və
rejimlərinin təyin üsullarını habelə dəzgah və alətlərdən
səmərəli istifadə edilməsi yollarını öyrənir.

10.

Metaların kəsmə ilə emalı nəzəriyyəsi bir elm kimi
metalkəsən dəzgahların tətbiqi ilə əlaqədar inkişaf etmişdir. Bu,
XVIIİ əsrin ortalarına təsadüf edir.
Belə ki, 1715-ci ildə Tula zavodunun ustası hərbi əsgər
Z.Batışev çox-şpindelli deşici dəzgah icad etmişdir. Bu dəzgah 12…
24 mm tüfəngin lüləsini deşməyə imkan verirdi.
1718-29-cu ildə akademik A.K.Nartov ilk dəfə özühərəkət
edən supportlu torna dəzgahı icad etmişdir.
Dəzgahların inkişafı ilə yanaşı kəsmə ilə emal nəzəriyyəsi də
təkmilləşməyə başlamışdır.
Bu elm haqqında ilk tədqiqatlar fransız kapitanı Kokilyenin
1848-ci ildə tökmədən alınan dəmirin burğulamada müqavimətini
təyin etmək üçün apardığı tərcübü olmuşdur.
1864-cü ildə fransız Joselen torna kəskisini öyrənməklə
məşgul olmuşdur.
1868-69-cu ildə rus alimi J.A.Time kəsmə prosesini
dərindən tətqiq edərək metalların kəsmə ilə emalının elmi-nəzəri
əsasını qoymuşdur.

11.

J.A.Time metalkəsmə zamanı yonqarın təzyiq altında ardıcıl
sürüşərək qopması nəticəsində əmələ gəlməsini fərziyyə kimi irəli
sürmüşdür və 1868-1869-cu illərdə apardığı tədqiqatların nəticələrini
“Metalın və ağacın kəsmədə müqaviməti” kitabında dərc etmişdir.
Timenin
nəzəriyyəsini
A.P.Afanasiyev,
A.A.Briks,
K.A.Zvorikin,
Z.Usaçyev,
V.A.Krivouxov,
S.S.Rudnik,
Q.Z.Qranovskiy və s. İnkişaf etdirmişdir.
Emal zamanı kəsilən qatın yonqara çevrilməsi, kəsilən qatın
(kəsmə zonasında metalın) müxtəlif deformasiya növlərinə (dartılma,
sıxılma və sürüşmə deformasiyalarına) uğramasının nəticəsidir.
Yonqarın forması materialların növündən və kəsmə rejimindən
asılıdır. Yonqarın qalınlığı (a) və eni (b) kəsmə rejimindən asılıdır. Bu
isə kəsmə prosesinin məhsuldarlığını müəyyən edir.
Kəsmə prosesinin məhsuldarlığına kəsmə dərinliyi-kəsmə surəti
və veriş də güclü təsir göstərir. Ona görə məhsuldarılığı artırmaq üçün
kəski alətinin həndəsi parametrlərinin optimal qiymətlərini götürmək
tələb edilir.

12.

Maşınqayırmanın gələcək inkişafını üçün materialların
kəsmə ilə emalının nəzəri əsaslarını işləyib hazırlamaq həmişə
birinci dərəcəli məsələ kimi baxılmışdır.
Bu cəhətdən metalkəsmə elmi aşağıdakı istiqamətdə
inkişaf etdirilir:
- kəsmə prosesini intensivləşdirilməsi;
- yeni kəsici alət materialları əldə etmək və onların emal
rejimlərini işləyib hazırlamaq;
- emalın dəqiqliyini və keyfiyyətini artırmaq;
- kəsmə ilə emalın məhsuldarlığını daha da artırmaq və
maya dəyərini aşağı salmaq məqsədilə avtomatlaşdırma və
mexanikləşdirmə tədbirlərini həyata keçirmək.

13. 4. Maşınqayırmada metalkəsən alətin rolu və yeri.

• Alət geniş mənada insana müəyyən işləri yerinə yetirmək üşün
lazım olan əşyadır və ya vasitədir. Maşınqayırmada alət ayrı-ayrı
hissələrin hazırlanmasında və müxtəlif texnoloji əməliyyatların
yerinə yetirilməsində istifadə olunur.
Alətlərin meydana gəlməsi insan cəmiyyətinin inkişafı ilə
əlaqədardır. Lap ilk əvvəllərdən insan müxtəlif əməliyyatları yerinə
yetirmək üçün əl alətlərindən istifadə etmişdir. Sonralar
manafakturaların ayrı-ayrı maşınların, silahların və digər
avadanlıqların istehsalı ilə əlaqədar yeni alətlər və dəzgahlar
yaranmışdır.
Maşınqayırmanın inkişafı ilə əlaqədar olaraq bizim ölkəmizdə
alət istehsalının inkişafı XX əsrə təsadüf edir. Keçmiş sovetlər
birliyində Moskva alətlər zavodunun yaranması, Zlatous, Miass,
Luqansk və başqa şəhərlərdə alət zavodlarının yaranması və alət
istehsalının inkişafı ilk beş illiklərə təsadüf edir.
Sonralar
Moskvada “Frezer” zavodunun, 1930-cu ildə Moskva alətlər
institunun, 1944-cü ildə Ümumittifaq elmi-tədqiqat alət institunun
yaranması, alət istehsalının inkişafına, alətlərin yaranmasına güclü
təsir göstərmişdir.

14.

Maşıqayırmada əsas üç amilin, dəzgah, alət və texnoloji
prosesin bütöv bir kompleks kimi düzgün həlli, mexaniki
emalın düzgün və müvəffəqiyyətli həlli deməkdir.
İstənilən texnoloji prosesi alətsiz təsəvvür etmək mümkün
deyil. Alət istehsalı əsasən iki istiqamətdə aparılır.
• 1.Xüsusi alət zavodlarının təşkili
• 2. Zavod daxili alət istehsalı
Azərbaycanda alət istehsalı əsasən zavod daxili alət
sexlərində təşkil olunmuşdur.
Metalkəsən alətlər maşın və cihazların hazırlanmasında
mühüm rol oynayır. Hər bir ölkənin alət bazası əsasən alət
sənaye müəssisələrindən və zavod daxili alət sexlərindən
ibarətdir.
Alət sənayesinin əsas inkişaf sahələri, yüksək keyfiyyətli
materiallardan olan yeyilməyə qarşı örtüklə hazırlanan, yeni
texnologiya ilə hazırlanan, kəsici elementləri mexaniki yolla
bərkidilən, çox tərəfli bərk xəlitə lövhələləri ilə təmin olunan
alətlərin istehsalı təşkil edir.

15.

Alət yüksək kəsmə qabiliyyətinə, dəqiqliyə və yüksək
keyfiyyətli detal emal etmə qabiliyyətinə malik olmalıdır.
• - Kəsmə qabiliyyəti, alətin materialından, kəsən
hissənin səthinin keyfiyyətindən, kəsmə sxemindən, alətin
həndəsi parametrlərindən, xüsusi soyuducu - yağlayıcı
mayelərin istifadə olunmasından asılıdır.
• - -Dəqiqlik və keyfiyyət isə alətin özünün
dəqiqliyindən və keyfiyyətindən, onun baza ölçülərindən
və dəqiqliyindən, kəsmə rejimi elementlərindən forma
alma hərəkətlərindən asılıdır.
Metalkəsən alətlər konstruksiyalarına və yerinə
yetirdikləri əməliyyatlara görə müxtəlifdir.
Maşınqayırmanın inkişafı kompleks avtomatlaşdırma
və mexanikləşdirmə, mütərəqqi texnologiya olmadan
qeyri mümkündür. Belə olan halda yeni alətlər, Rəqəmli
proqramla idarə olunan və Çevik texnoloji sistemlər,
avtomat xəttlət üçün tətbiq olunmalıdır.

16.

• Son dövrlər alətlərin konstruksiyalarında ciddi
dəyişikliklər edilmişdir. Bunların əsas istiqamətləri
aşağıdakılardır:
• 1) Müxtəlif alət materiallarından (bərk xəlitə,
keramika, sintetik bərk xəlitələr və s.) olan çox
tərəfli itilənməyən lövhələrdən hazırlanmış kəsiçi
hissələri mexaniki üsulla bərkidilən alətlər.
• 2) Bərk xəlitələrdən olan kiçik ölçülü (d=0,2...20
mm) alətlərdən istifadə olunması.
• 3) Alətlərin
hazırlanmasında
yeni
alət
materialından istifadə olunması (sintetik bərk xəlitə
nitrid bor və karbon əsasında hazırlanmış süni
almaz, elbor, qeksanit və s.).
• 4) Bir və çox qatlı yeyilməyə qarşı davamlı
örtüklərdən
istifadə
olunması
(1...2
mkm
qalınlığında karbid, nitrid, titan oksid, titan nitrid
və s.) ionla səthi bərkitmə, və s. Istifadə olunması.

17.

5)
Kəsmə zonasına yüksək təzyiqli
soyuducu-yağlayıcı mayenin verilməsi.
6)
Kəsən elementlərin və bərkidilən
səthlərin və eləcədə işçi səthlərin qarşılıqlı
yerləşmə ölçülərinin dəqiqliyinin artırılması.
7)
Alətlərin
qovuşma
yerlərinin
konstruksiyalarının yeni formalarda yerinə
yetirilməsi.
8)
Kəsən və koməkçi alətlərin qarşılıqlı
əlaqəsini yaratmaq məqsədi ilə alətlərin
müxtəlif
modullu
sistemlərinin
işlənib
hazırlanması,

18.

Yeni texnoloji proseslərlə və konstruktiv dəyişikliklərlə
əlaqədar olaraq alətlərin hazırlanma texnologiyasının
dəyişdirilməsi aşağıdakı istiqamətlərdə aparılır:
1)
Plastiki deformasiya metodlarından geniş
istifadə olunması.
2)
Ovuntu
metallurgiyasından
istifadə
olunması.
3)
Alətlərin kəsən və birləşmə səthlərinin kələkötürlüyünün sintetik almaz va bor nitriddən
hazırlanmış abraziv alətlərlə emalı (Ra=0,8...0,4 dən
Ra=1 mkm və s.) və fiziki-mexaniki xassələrinin
artırılması.
4)
Yiv açan alətlərin, bərk xəlitə və tez kəsən
alət poladlarından hazırlanmasında böyük sürətli və
yüksək möhkəmliyə malik xüsusi abrazivlərdən,
soyuducu-yağlayıcı
mayelərdən
istifadə
etməklə
hazırlanması.
5)
RPİ-dan istifadə olunması.

19.

Alətlər möhkəmliyə, yeyilməyə, əzilməyə qarşı
davamlı və yüksək istilik keçirmə qabiliyyətinə malik
olmaqla, həmdə istiliyə qarşı davamlı olmalıdır.
Metalkəsən alətlərin əsas funksiyaları (emaldan sonra
alınan səthin keyfiyyəti və dəqiqliyi, alətin məhsuldarlığı,
davamlılığı) alətin kəsən hissəsinin materialından, onun
dağılmaya və yeyilməyə qarşı davamlığından, həndəsi
parametrlərindən, alətin səthinin keyfiyyətindən və
dəqiqliyindən çox asılıdır. Alətin yerinə yetirəcəyi
əməliyyatdan asılı olaraq onun materialının düzgün
seçilməsi, yeyilməyə və dağılmaya qarşı davamlılığı, aləti
hazırladıqda yerinə yetirilən termiki emaldan, qaynaqdan,
lehimləmədən çox asılıdır.
Metalkəsən
alət
avtomatlaşdırılmış
komples
sistemlərin və RPİ dəzgahların əsas hissəsini təşkil edir.
Alətin düzgün seçilməsi və hazırlanması məhsuldarlığın
artırılmasına və dəqiqliyə çox təsir edir.

20. 5.Forma əmələ gətirmə prosesi haqqında anlayış.

Forma əmələ gətirmə - bu pəstahdan tələb olunana
formada, ölçüdə və keyfiyyətli səthli detal almaq üçün
metodların, üsulların və fəndlərin birgə iştirak etdiyi
prosesdir.
Kəsmə - bu forma əmələ gətirmə üsulunun
tətbiqidir.
Qalan üsullar pəstahın və ya yarım fabrikantın
alınmasına xidmət edən texnoloji proseslərdirlər (tökmə,
prokat, qaynaq, elektrokimyavi emal, ştamplama və s.).
Forma əmələ gətirmənin təsnifatlandırılmasınının
əsasını energetik prinsip təşkil edir.
Forma əmələ gətirmənin əsas şərti: forma əmələ
gətirmənin enerjisi detalın elektronlarının enerjisindən
çox olmalıdır.

21.

Forma əmələ gətirmə prosesinin əsas göstəriciləri.
1) Pəstaha sərf olunan enerji:
-mexaniki; -kimyavi; -elekrtik; -maqnit və ya
elektromaqnit
2) Forma əmələ gətirmə enerjisi ( məmula
axırıncı formanı vermək üşün sərf olunan enerji):
- Elektroerroziyalı emalda – elektrik enerjisi,
- Kəsmədə - mexaniki enerji,
3) Vaxt üzrə enerjinin paylanması:
- Fasiləsiz; - inplus şəklində
4) Enerjinin paylanması (fəzada və ya mühütdə)
- Nöqtəli; - Xətti; - səthi; - həcmi

22.

5) Forma əmələ gətirmənin əsas prosesi
- Plastiki deformasiya – kəsmə, təzyiqlə emal
- Kövrək dağılma – ultra səslə emal
- Əritmə - tökmə və elektroeroziyalı emal
- kimyavi proses – elektro kimyavi emal
- bərk hissəciklərin və birləşdiricilərin qarşılıqlı əlaqəsi ovuntu metallurgiyası və abraziv texnologiyası
- Elektrik və maqnit sahələrində qarşılıqlı əlaqələrin
müxtəlif növlərində örtük çəkmə
6) Forma əmələ gətirmə metodları
- emal payını götürməklə - kəsmə, elektrokimyavi,
elektromexaniki emal
- pəstahın materialının bərk vəziyyətdən maye vəziyyətinə
keçirməklə həcminin bölüşdürülməsi – tökmə
- kod və ya qenetikası üzrə qarşılıqlı əlaqə

23.

7) Forma əmələ gətirmə mühüti
- vakuum; - hava; - inert qaz; - emulsiya; - maye;
- dielektrik; - suspensiya; - Bərk cisim və s.
8) Mühütin təzyiqi
- normal; - yüksəldilmiş; - yüksək
9) Forma əmələ gətirmə prosesinin kinematikası,
eyni bir prinsiplə forma əmələ gətirmə emalın
müxtəlif formaları ilə təşkil oluna bilər.
10) Emal payının vəziyyətinə görə
- müxtəlif formalı və ölçülü yonqar - kəsmə ilə
emal
- qarışıq – elektrokimyavi emal
- ərinti və ya maye damcısı – elektroerroziya emalı
- buxar – şua və ya lazerlə emal

24.

6.Konstruksiya materialları, növləri, markalanması, mexaniki
xassələri, kəsmə ilə emalı üçün seçilməsi və hazırlanması.
Maşınqayırma sənayesində maşın hissələrinin hazırlanması
üçün tətbiq edilən materiala konstruksiya materialları deyilir.
Konstruksiya materiallarının əsasını metallar təşkil edir.
Bəzən konstruksiya materialları kimi-ağac materialları, plastik
kütlələr və rezin materiallardan da geniş istifadə edilir.
Metal materiallar aşağıdakı növlərdə olurlar:
1.
Çuqunlar
2.
Poladlar
3.
Əlvan metal və ərintiləri
I. Çuqunlar - tərkibində 2,14%-dən artıq karbon (C) olan
dəmir-karbon (Fe-C) ərintisindən ibarət olub, maşınqayırmada
əsas gövdələr (silindrlər bloku, sürətlər qutusunun gövdəsi,
karterlər, dal körpünün gövdəsi və s.) gilizlər, dirsəkli vallar, dişli
çarxlar və böyük ölçülü silahların gövdə detallarının hissələrinin
hazırlanmasında tətbiq edilir.
Çuqunlar çox bərk və kövrək olduğundan hissələr qəlibə tökmə
vasitəsilə hazırlanır.

25.

Çuqunlar mexaniki xassələrinə görə (möhkəmliyinə və plastikliyinə
görə) markalanır. Struktur tərkibindəki qrafitin formasına (lövhəvari,
yumaqvari və kürəvari) görə üç növə bölünür:
1. Boz çuqunlar (CÇ-«seriy çuqun» deməkdir)-CЧ 10, CЧ 12, CЧ
15, CЧ 18 markalarından az məsul və aşağı yük altında işləyən maşın
hissələri hazırlamasında tətbiq edilir.
CЧ 21, CЧ 24, CЧ 25, CЧ 30, CЧ 35-markalarından daha məsul hissələrin
(pistonlar, silindrlər, komprossorlar, mühərik başlıqları, dəzgah çatılar və s.)
hazırlamasında istifadə edilir.
2. Döymə çuqunlar (KÇ -«kovkiy çuqun» deməkdir)-КЧ 35-10, КЧ
37-12 yüksək dinamik və statik yük altında işləyən hissələrin (reduktor
karteri, təkər topları, qarmaqlar və s.) hazırlamasında tətbiq edilir.
КЧ 30-6, КЧ 33-8-daha aşağı məsul hissələrinin hazırlanmasında (başlıqlar,
qaykalar, flanslar və s.) tətbiq edilir.
КЧ 50-5, КЧ 55-4-daha yüksək möhkəmliyə görə məsul hissələrin
(diyircəklər, oymaqlar, muftalar və s.) hazırlanmasında tətbiq edilir.
3. Yüksək möhkəm çuqunlar (B4-«Vısokoproçnıy çuqun» deməkdir).:
BЧ 45-0, BЧ 50-7, BЧ 50-2, BЧ 60-2, BЧ 100-4, BЧ 120-4 və s. Bunlardan
daha məsul hissələr-silindrlər, gilizlər, dirsəkli vallar və s. hazırlanır.
Çuqunun emal olunma qabiliyyəti onun bərkliyi ilə əlaqədardır. Bərklik
artdıqca emal olunma qabiliyyəti pisləşir.

26.

II. Poladlar – tərkibində 0,02%-dən 2,14%-ə qədər karbon
olan Fe-C ərintisindən ibarət olub, maşınqayırmada daha geniş
istifadə edilir.
Maşınqayırmada tətbiq edilən konstruksiya poladları kimyəvi
tərkibinə görə 2 qrupa bölünür:
1.Karbonlu konstruksiya poladları
2.legirlənmiş karbonlu konstruksiya poladları
1.Karbonlu konstruksiya poladları da tərkibindəki ziyanlı
element olan fosfor (P) və kükürdün (S) miqdarına görə 2 qrupa
bölünür:
1.1. adi keyfiyyətli karbonlu konstruksiya poladları. Sıra
sayına görə markalanır: Ст 0, Ст 1, Ст2, Ст 3, Ст 4, …, Ст 7.
Sıra sayı artdıqca möhkəmlik də artır. Bu poladlardan məsul olmayan
hissələr hazırlanır.
1.2. keyfiyyətli karbonlu konstruksiya poladları. Kimyəvi
tərkibinə görə markalanır: Ст 10, Ст 15, Ст 20, Ст 25, Ст 30, Ст
35, Ст 40, Ст 45, …, Ст 85.
Rəqəmlər tərkibində karbonun 0,01%-ə qədər karbon (C)
olduğunu göstərir (Məsələn: Ст 45-də С≈0,45%; Ст 50-də С≈0,50%
olur).

27.

Karbonlu konstruksiya poladlarının tətbiq dairəsi daha
genişdir. Bunlardan daha məsul hissələr dirsəkli vallar,
sürgüqolları, müxtəlif hissələr hazırlanır. Karbonun miqdarı
artdıqca mexaniki xassələri daha yüksək olur, lakin mexaniki
emalı xeyli çətinləşir.
2.Legirlənmiş poladlar-karbonlu konstruksiya poladlarının
tərkibinə legirləyici kimyəvi elementlər qatmaqla əldə edilir.
Markada elementin adını göstərən şərti işarələr yazılır:
Azot-A, Silisium (Si)-C, Manqan (Mn)-Q, Nike-(Ni)-H,
Xrom (Cr)-X, Titan (Ti)-T, Vanadium (V)-F, Volfram (W)-B və s.
Şərti işarədən sonrakı rəqəm həmin elementin təxmini olaraq
faizlə miqdarını göstərir.
Məsələn: 1. Xromlu karbonlu konstruksiya poladları:
20X, 30X, 40 X və s. 2.Xrom nikeli karbonlu konsturksiya
poladları: 20 XH, 30XH, 40XH, 45XH, 50XH və s.
Hazırda poladın 300-dən çox markası və müxtəlif ərintiləri
mövcuddur. Onlar emal olunmalarına görə bölünürlər:
- Yüngül ərintilər və ya yüngül emal olunanlar, Bura əsasən
: Ст 0, Ст 1, Ст 2, Ст 3, Ст 4, …, Ст 7. daxildir.

28.

- Orta emal olunan poladlar. Bura karbolu poladlar Polad 20
....Polad 50, çuqun, legirlənmiş poladlar polad 40X, 20X, 20XH və s.
Çətin emal olunanlar, bura austenitli poladlar, xromlu poladla (
xrom 13...20 faiz), nikelli xüsusi ərintilər (30...40 faiz), niobiyalı ərintilər
daxildir.
III. Əlvan metal və ərintilər -maşınqayırmada genş tətbiq edilir.
Ən çox mis (Cu) və onun ərintiləri (bürünc və tunclar) və alüminium
(Al) və onun ərintiləri (Düralüminium və s.) geniş tətbiq edilir.
Əlvan metal ərintiləri mexaniki emala daha yaxşı yarayırlar.
Emal olunma qabiliyyətinə görə bütün konstruksiya
materiallarını şərti olaraq 4 qrupa bölürlər:
1.Asan emal olunanlar -bürünclər, tunclar, alüminium
ərintiləri, yumşaq çuqunlar;
2.Orta emal olunanlar -karbonlu və aşağı legirlənmiş karbonlu
konstruksiya poladları, orta bərk çuqunlar;
3.Aşağı orta emal olunanlar –yüksək legirlənmiş paslanmayan
poladlar, martensit əsaslı, martensit-ferrit əsaslı, austenit-martensit
əsaslı konstruksiya poladları, bərk çuqunlar;
4.Çətin emal olunanlar –yüksək legirlənmiş austenit sinifli,
istiyə, turşuya davamlı xüsusi nikelli-ferrit və nikel əsaslı xəlitələr
çətin əriyən xəlitələr və s.

29.

Konstruksiya
materialları
mexaniki
xassələri-iş
şəraitindən asılı olaraq seçilir. Mexaniki xassələri (bərklik,
möhkəmlik, yorulmahəddi, plastiklik və s.) yüksəldikcə iş ömrü
uzanır. Lakin emal olunma qabiliyyə aşağı düşür.
Metalın mexaniki xassələrinə görə uyğun mexaniki emal
rejimi seçilir, alətlər seçilib tətbiq edilir.
Maşınqayırma zavodlarına göndərilən metalların mexaniki
xassələri sertifikatda göstərilir. Bu zaman bərklik və möhkəmlik
əsas götürülür.
Metalların kəsmə üçün hazırlanması onların termik emala
uğradılması ilə müəyyən edilir. Bəzi hissələri yaxşı və asan emal
etmək üçün onları tabalma prosesinə uğradırlar. Çox hallarda
normallaşdırma prosesinə də uğradırlar.
Metallurgiya zavodları hissələri maşınqayırma zavodlarına
müxtəlif pəstah (ilk material) şəklində göndərir. Bunlar müxtəlif
formada-yayma, çubuq, yarım oxlar, təbəqə və s. şəklində
olurlar. Ona görə pəstah lazımı hazırlıq sexlərinə göndərilir.
Burada tələb edilən formaya salınıb mexaniki emal sexinə
göndərilir ki, buna pəstah deyilir.