11-3-1 оттекті орг қосылыстар

1. 11.3А Оттекті органикалық қосылыстар

Оттекті органикалық
қосылыстардың жіктелуі,
номенклатурасы

2.

сұлусың
дарынды
көріктісің
ақылдысың
білімдісің
зейіндісің
дарасың
сүйкімдісің
батырсың
сенімді
дос
жігерлі
алғырсың
қошақан
тапқырсың
зерексің
ақкөңілсің
мейірімді
данасың
батылсың
инабатты
номер 1
сыпайсың
бауырмал
әдептісің
адалсың
ботақан
сұлусың
гаухар
тас
сүйкімді
ерекшесің

3.

1
топ
2
топ
3
топ
1
топ
3
топ
2
топ
1
топ
1
топ
2
топ
3
топ
2
топ
3
топ
3
топ
2
топ
1
топ
1
топ
2
топ
3
топ
1
топ
2
топ

4.

Органикалық
қосылыстардың
ерекшеліктері неде?
Коваленттік байланыстың қандай
сипаттамалары бар? Байланыстың
полюстігі молекуланың қандай
қасиеттеріне әсер етеді?
Органикалық химия нені
зерттейді?
Гомолитті және гетеролитті
үзілу деген не?
Органикалық заттарға
химиялық байланыстың
қандай түрлері тән?
Органикалық қосылыстардың
химиялық құрылыс теориясын
ашқан ғалым кім?
Сигма және пи байланыстар
қалай түзіледі?
Органикалық қосылыстардың
химиялық құрылыс теориясының
қағидаларын атандар

5. Оқу мақсаты:

11.4.2.40 Спирттер альдегидтер мен кетондар,
карбон қышқылдары, эфирлердің құрылымдық
формулаларын құру және оларды IUPAC
номенклатурасы бойынша атау;

6. Органикалық қосылыстар – құрамында негізгі элемент ретінде әрдайым көміртек атомы болатын химиялық қосылыстар (көміртек

Органикалық қосылыстар – құрамында негізгі элемент ретінде әрдайым
көміртек атомы болатын химиялық қосылыстар (көміртек оксидтері, көмір
қышқылы және оның тұздарынан басқалары). Адам ертеден табиғи бояу, қамыс
қантын, әртүрлі майларды, т.б. пайдалана білген. Көміртек атомының өзара және
көптеген өзге элементтердің атомдарымен химиялық байланысқа түсуіне орай
органикалық қосылыстардың саны 5 млн-нан асты. Оларға органикалық химия
зерттейтін изомерия құбылысы және әртүрлі күрделі өзгерулер тән.
Табиғи органикалық қосылыстар
Табиғи органикалық қосылыстарға жататын нуклеин
қышқылдары, ақуыздар, липидтер, гормондар, витаминдер
, т.б. жануарлар мен өсімдіктер тіршілігінде және
құрылысында маңызды орын алады.

7. Құрамына қарай органикалық қосылыстардың түрлері

тұйық тізбекті
(алициклді,
ароматты)
ашық тізбекті (алифатикалы)
гетероциклді
Органикалық қосылыстардың түрлері

8. Көміртек атомдарының қосылыстары

Оларға қаныққан, қанықпаған көмірсутектер, олардың
туындылары спирттер, аминдер, карбон қышқылдары, т.б. Жатады. Ашық тізбекті
органикалық қосылыстар көп мөлшерде мұнайда, табиғи газда, аздап
гидросферадакездеседі. Қаныққан көмірсутектер бензин, тұрмыстық газ
құрамында және метанол, жуғыш заттар алуда, қанықпаған көмірсутектер
(олефиндер) полимерлер, спирт, ацетон, ацетальдегид, т.б. Алуда қолданылады.

9.

• . Органикалық қосылыстардың химиялық қасиеттері ондағы орынбасушы элементтің,
функционалдық топтың табиғатына және жай, қос, үш байланыстардың болуына негізделеді.
Органикалық қосылыстар құрамдары CH2тобының санымен ерекшеленетін гомологтық,
молекулаларында көміртек саны мен функционалдық тобы бір, бірақ қанықпағандығы өсетін
изологиялық, көміртек саны бір, функционалдық тобы әртүрлі генетикалық қатарлар түзеді.
Құрамына галогендер, O, S, N, металдар енуіне байланысты: галогенді, оттекті, күкіртті,
азотты, металды органикалық қосылыстар деп бөлінеді. Олар халық шаруашылығының барлық
салаларында кеңінен қолданылады.

10. Оттекті органикалық қосылыстар

• Оттекті органикалық қосылыстар — молекула кұрамында оттек
атомдары кіретін көптеген органикалық қосылыстар.
• Оларға: спирттер, альдегидтер, кетондар, оксимдер, органикалық
қышқылар, эфирлер, көмірсулар жатады.

11.

• Спирттер (ағылш. spіrіt) – құрамында бір не бірнеше гидроксил топтары – (–ОН) болатын
көмірсутек туындылары. Гидроксил тобының санына қарай бір, екі, үш, төрт және көп
атомды спирт; радикалдар құрылысына қарай қаныққан, қанықпаған, циклді, ароматты
және гетероциклді спирттерді айқындаймыз. Алкогольдердің ең маңыздылары: метил
спирті (метанол, ағаш спирті), химиялық формуласы — CH3 OH әлсіз иісті түссіз сұйықтық,
сумен жақсы араласады, қайнау t 64,5 0С, тығызд. 0,7924 г/см3 (20 0Ста), формальдегид, күрделі эфирлер, түрлі еріткіштер алынатын шикізат, жүйке және тамыр
жүйелеріне әсер ететін күшті у; этил спирті (этанол, шарап спирті), {химиялық
формула|химиялық формуласы]] — C2 H5 OH өзіндік иісі және күйдіргі дәмі бар түссіз
сұйықтық, сумен жақсы араласады, қайнау t 78 0С, тығызд. 0,794 г/ см3 (20 0С-та), тағамдық
шикізатты (крахмал, қант, шырындар т.б.) ашыту, өсімдік текті
заттарды гидролиздеу және синтездеу (этиленді гидраттау) жолдарымен
алынады, ректификаттау арқылы тазаланады, синтетикалық каучук, этилді эфир т.б. алу
үшін, еріткіш ретінде, спиртті ішімдіктер (қазақша Арақ) өндіруде қолданылады; бутил
спирттері, химиялық формуласы — C4H9OH өзіндік спирт иісі бар түссіз сұйықтық,
4 изомері белгілі, изомерлері суда нашар ериді, олардың қайнау температуралары 83117,4 0С аралығында, тығызд. 0,7887-0,8099 г/см3; күрделі эфирлер мен жуғыш заттарды
синтездеу үшін, техникада еріткіш ретінде қолданылады. “Алкаголь” ұғымы ауызекі сөзде
арақ-шарап т.б. спиртті ішімдіктердің жалпылама атауын білдіреді[1].

12.

• Альдегидтер (лат. al(cohol) dehyd(rogenatum) — сутексiз спирт) органикалық қосылыс. Молекула құрамында карбонил немесе
оксо топшасы бар көмірсутек туындыларын альдегидтер және
кетондар деп атайды.
Кетондар - құрамында екі көмірсутек радикалымен
байланысқан карбонил тобы >C=O бар органикалық қосылыстар
класы. Жалпы формуласы RCOR^1.

13.

• Эфирлер – құрамында оттек бар органикалық қосылыстар;
спирттер молекуласындағы гидроксил тобының сутек атомын
радикалға алмастырғанда эфирлер алынады.
Көмірсулар - химиялық құрамы Сm(H2O)n яғни көмірсутек+су, аты осыдан шыққан)
формуласымен өрнектелетін табиғи органикалық қосылыстар класы.

14.

Функционалдық топтар

15.

Функционалдық топтардың басымдығы

16.

Функционалдық топтың түріне қарай жіктеу

17.

Органикалық қосылыстардың атаулары

18.

Функционалдық топтардан тұратын қосылыстарды атау

19.

Тапсырма №1.
Фронтальды сұрақтар:
•Органикалық қосылыстардың ерекшеліктері неде?
•Органикалық химия нені зерттейді?
•Органикалық заттарға химиялық байланыстың қандай түрлері тән?
•Сигма және пи байланыстар қалай түзіледі?
•Коваленттік байланыстың қандай сипаттамалары бар? Байланыстың полюстігі молекуланың
қандай қасиеттеріне әсер етеді?
•Гомолитті
және гетеролитті үзілу деген не?
Тапсырма №1.
•Органикалық қосылыстардың химиялық құрылыс теориясын ашқан ғалым кім?
•Органикалық қосылыстардың химиялық құрылыс теориясының қағидаларын атандар.
•Көміртек атомының гибридтенуі деген не?
•Гибридтенудің қандай түрлерін білесіндер?

20.

Тапсырма №2. Топтық жұмыс.
Оттекті органикалық қосылыстар класы бойынша кестені толтырыңыз:

21.

Тапсырма №3
Сығылған газ тамақ пісіруде, үй жылытуда т.б. қолданылатын, молекулалық формуласы C3H8 және C4HХ
болатын газдар қоспасы. C4HХ және C3H8 көмірсутектері бір-біріне гомолог болып табылады.
А)C3H8 және C4HХ органикалық заттардың қандай класына жатады?
Б)C4HХ затының молекулалық формуласын аяқтаңыз.
С)Осы
жазыңыз.
бір-біріне
гомолог болып
келетін заттардың бір ұқсастығы мен айырмашылығын

22.

Тапсырма №4
1.Төменде ұсынылған органикалық қосылыстардың арасындағы
ұқсастықтар мен айырмашылықтарды анықтап, сипаттаңыз:

23.

Көміртек санына сәйкес келетін кез келген қосылыстарды жазыңыз.

24. Тапсырма № 2

25.

Сабақты
түсінбедім!
12
11
18
682134579
10
13
15
17
30
14
16
23
20
19
22
21
24
26
25
27
28
29
12
11
18
682134579
10
13
15
17
30
14
16
23
20
19
22
21
24
26
25
27
28
29
12
11
18
682134579
10
13
15
17
30
14
16
23
20
19
22
21
24
26
25
27
28
29