9.3.5.1.-9.3.5.2. педагог слайды (2)

1.

Қазақстанның ірі физикалық-географиялық аудандары;
Қазақтың табиғи хоронимдері (физикалық-географиялық
аудандардың атауы);
Сабақ мақсаты:
9.3.5.1 Қазақстанның ірі табиғи кешендерін
жоспарбойынша сипаттайды
9.3.5.2 қазақтың табиғи хоронимдерін жіктеп, мағынасын
түсіндіріп, транслитерациясын үш тілде ұсынады

2.

Тыңдалым алды сұрағы.
LearningApps

3.

4.

Ғарыштан түсірілген әр-түрлі фотокарталарына назар аударатын болсақ –
сурет бетінде өсімдіктері мен жануарлары көрсетілмеген болсада, суреттің беткі
түстеріне қарай отырып бір-бірінен айырмашылық жасайтын аудандарды
байқауға болады: Мысалы: Шығысы мен Оңтүстік-Шығысында биік тауларды
байқауға болады – ол өзі физикалық-географиялық аудан, немесе
Қазақстанның орталық бөлігін Балқаштың солтүстік аймағын қарасыңыздар
жер бедері біршама көтеріңкі екенін байқауға болады – бұл басқа физикалықгеографиялық аудан – Сарыарқа.

5.

6.

Қазақстанның физикалық – географиялық аудандары

7.

Қазақстанның физикалық – географиялық аудандары
5-ші нөмірлі физикалық- географиялық аудан – Сарырақа – аласа таулы өлке,
өзен торы сирек. Атауының мағынасы – “өсімдіктері күйген кезде алтын түстес
болатын үлкен жон”, Батыстан шығысқа қарай 1200км-ге , ені шығысында
400км,батысында 900км. Өзен-көлдері:Есіл,Нұра,Теңіз. Алтай – Қазақстанның
шығысындағы таулы өлке. Биік нүктесі Мұзтау (4506м) Алтайдың Қазақстандағы
бөлігі: Кенді Алтай,Оңтүстік Алтай,Қалба жотасы. Көпжылдық мұздықтар көп
кездеседі. Жетісу Алатауы Солтүстік және Оңтүстік болып 2-ге бөлінеді.
Солтүстігінің биік нүктесі – Бесбақан 4622м, оңтүстігінің биік нүктесі Мұзтау
4370м.

8.

9.

Топтық жұмыс:
1-топ.
1.Физикалық-географиялық аудандастыру не үшін қажет екенін
түсіндіріңіздер.
№
1
1-топ.Дескриптор
Физикалық-географиялық аудандастыру не үшін қажет
екенін түсіндіреді.
а.Физикалық-географиялық аудандардың хоронимдеріне
мысал айтады.
b.Физикалық-географиялық нысандар атауын 3тілде
алфавиттік транслитерациясын атайды
+-

10.

1-ші топ
Физикалық – географиялық аудандастыру бірталай шаруашылық
шешімдерді қабылдауға қажет болады. Мысалы: Жол салатын болсақ – жол
салатын аумақтардағы инженерлік жоспарлау үшін сол жердің физикалық –
географиялық ерекшелігін анықтауымыз керек. Осылайша Физикалық –
географиялық аудандастырудың жоғарыда аталған бірнеше қажеттіліктері
адам шаруашылығы үшін маңызы бар.

11.

Белгілі бір территориясы бар нысандардың атауын білдіретін
топонимдерді хоронимдер деп атайды. Нысандардың атауын бір жазу
түрінен екінші бір жазу түріне ауыстыру транслитерация деп аталады.
Қазақстанда географиялық нысандардың атаулары үш тілде беріледі.
Хоронимдер – ареалы бар нысандардың атауларын білдіретін топонимдер.
Мысалы: ормандар, қорықтар, қала, т.б. Нысандардың атаулары.
1-ші топ
Тянь-Шань сөзі қытай тілінде “Тәңір шыңы, Аспан тау”, “Аспанмен таласқан
тау”, оның Қазақстандағы бөліктері: солтүстігі – Іле Алатауы, Қырғыз
Алатауының батысы, Шу-Іле таулары, батысы:Піскем, Өгем жоталары мен
Қаратау, орталығы:Талас Алатауы. Мұғалжар – “мұқалған , мүжілген,
аласарға жар, қабырға”, Алтай – моңғол тілдерінде “Алтын тау” мағынасын
білдіреді.

12.

2-топ.
1.Таңдауыңыз бойынша бір физикалық-географиялық ауданның
атауына 3 тілдің алфавиттік жүйесі арқылы транслитерациясын
ұсыныңыздар
2-топ.Дескриптор
№
1 Таңдауыңыз бойынша бір физикалық-географиялық
ауданның атауына 3 тілдің алфавиттік жүйесі
арқылы транслитерациясын ұсынады
Таңдауыңыз бойынша бір физикалық-географиялық
ауданға жоспар бойынша сипаттама жасап,
таныстырады
+ -

13.

Қазақстан Республикасының физикалық-географиялық аудандарының
атауларының мәнін анықтауымыз керек, атаулардың қазақ, орыс, ағылшын
тіліндегі алфавиттік жүйесі арқылы транслитерациясын ұсынуымыз керек.
Мысалы: Мұғалжар физикалық-географиялық ауданның мәні мен үш тілдегі
транслитерациясы -
2-ші топ

14.

Төмендегі жоспар бойынша Қазақстанның бір физикалық-географиялық
ауданына сипаттама береміз.Мысалы Мұғалжар физикалық-географиялық
ауданға:
2-ші топ

15.

2-ші топ

16.

3-топ.
1.Физикалық-географиялық аудандарға сипаттама
дайындаңыздар, таныстырыңыздар.
№ 3-топ.Дескриптор
+ 1 а.Шығыс Еуропа;
b.Солтүстік қазақ жазығы;
c.Тұран жазығы;
d.Сарырақа; аталған физикалықгеографиялық аудандарға сипаттама дайындап
жұмыстарын таныстырады.

17.

3-ші топ
Шығыс Еуропа жазығының Қазақстанға оңтүстік-шығыс бөлігі қарайды.
Мұғалжармен, Үстіртпен Маңғыстаумен шектеседі. Бұл аймақтың құрамына
Жалпы Сырт қыраты, Каспий маңы ойпаты, Орал алды (Жем) үстірті
енеді.Солтүстік Қазақ жазығы – Қазақстанның солтүстігіндегі жазық.
Сарыарқамен шектесетін оңтүстік бөлігі биіктеу, солтүстігі еңістеу. Бұл жазық
Есілдің жазық орманды даласы, Тобыл-Обағанның жазық даласы, Есіл-Ертіс
даласы, Ертіс-Құлынды жазығы болып бөлінеді.

18.

3-ші топ
Тұран жазығы – Қазақстанның оңтүстік-батысында Каспий маңынан Сарыарқа, ТяньШаньға дейінгі аралықты қамтитын Орталық Азиядағы жазық. Оған Үстірт, Торғай
үстірттері, Маңғыстау таулары, Арал маңындағы Үлкен, Кіші Борсық құмдары, Қызылқұм,
Бетпақдала, Мойынқұм шөлді аумақтары кіреді. Тұран – өте ескі атау, тарихта бұл аймақты
ежелде скифтердің «тура» тайпасы мекендеген делінеді.Сарыарқа – Қазақстанның орталық
бөлігіндегі шоқ-шоқ орналасқан аласа таулы өлке. Осыған байланысты да оны «Қазақтың
ұсақ шоқысы» дейді. Сарыарқада Қарқаралы, Кент, Шыңғыстау, Баянауыл таулары
орналасқан. Ең биігі – Қызыларай (Ақсораң 1565 м). Сарыарқа атауы бір деректерде
«өсімдіктері күйіп, сарғайып жатқан үлкен жон» дегенді білдіреді десе, кейбір деректе ежелгі
түркі сөздерімен тамырлас, «сары» сөзі «ұлы» деген, ал арқа сөзі қазақта солтүстік бағытты
білдіреді делінген.

19.

4-топ.
1.Физикалық-географиялық аудандарға сипаттама дайындаңыздар,
таныстырыңыздар.
№ 4-топ.Дескриптор
1 а.Мұғалжар;
b.Алтай;
с.Сауыр-Тарбағатай;
d.Жетісу Алатауы;
e.Тянь-Шань аталған физикалықгеографиялық аудандарға сипаттама
дайындап жұмыстарын таныстырады.
+
-

20.

4-ші топ
Мұғалжар – Орал тауының Қазақстандағы жалғасы, аласа таулы өлке. Биік нүктесі –
Үлкен Боқтыбай (657 м). «Мұғалжар» сөзі «мұқалған, мүжілген, яғни аласарған жар» деген
мағынаны білдіреді. Мұғалжарда хром, никель, мыс көп кездеседі.Алтай – Қазақстанның
шығысындағы таулы өлке. Биік нүктесі – Мұзтау (4506 м). Алтайдың Қазақстандағы бөлігі
Кенді Алтай, Таулы Алтай, Оңтүстік Алтай, Қалба жотасы болып бөлінеді. Ежелгі моңғол
тілінде «алтын тау» деген мағынаны білдіреді. Алтайда қорғасын, мырыш, қалайы, күміс,
алтынның қоры көп.

21.

4-ші топ
Сауыр-Тарбағатай – Қытай мен Қазақстан шекарасында орналасқан таулар. Екі таудың да
Қазақстанға батыс бөлігі енеді. Сауырдың солтүстігі Зайсан көлі мен Қара Ертіс, оңстүстігі
Шілікті даласымен шектеседі. Сауырдың биік нүктесі – Мұзтау (3816 м), ал Тарбағатайдың
биік нүктесі – Тастау (2992 м).Жетісу Алатауы солтүстік-шығысында Алакөл ойысы,
оңтүстік-батысында Іле аңғары аралығында орналасқан. Ол Солтүстік және Оңтүстік
болып екіге бөлінеді. Солтүстігінің биік нүктесі – Бесбақан (4622 м), оңтүстігінің биік
нүктесі – Мұзтау (4370 м).Тянь-Шань сөзі қытай тілінде «Тәңір шыңы, Аспан тау» дегенді
білдіреді. Тянь-Шаньның Қазақстандағы бөліктері:солтүстігі – Іле Алатауы, Қырғыз
Алатауының батысы, Шу-Іле таулары;батысы – Піскем, Өгем жоталары,
Қаратау;орталығы – Талас Алатауы.

22.

Жұптық жұмысқа арналған тапсырма:
(оқулық мәтінін пайдаланып орындаңыздар.)

23.

Аталған тапсырмаға жауап ретінде шартты түрде белгілі бір физикалық –
географиялық ауданға SWOT талдау жасау мысалын ұсынылған. Ұсынымды
өзіңіз зерттейтін кез-келген бір физикалық-географиялық ауданды зерттеп,
талдауды дайындауға үлгі ретінде қолдануға болады.

24.

Үйге тапсырма:
Оқулық мәтінін пайдаланып қалауы бойынша бір
физикалық-географиялық ауданға жоспар бойынша
сипаттамасын мультимедиялық таныстырылым дайыдау.