7_3_6_Химиялық_элементтердің_периодтық_кестелерін_құру_тарихы

1. Тақырыбы: Химиялық элементтердің периодтық кестелерін құру тарихы

Химия
7-сынып
ТАҚЫРЫБЫ: ХИМИЯЛЫҚ ЭЛЕМЕНТТЕРДІҢ ПЕРИОДТЫҚ
КЕСТЕЛЕРІН ҚҰРУ ТАРИХЫ

2.

7.2.1.1 -И. Дёберейнер, Дж. Ньюлендс,
Д.И. Менделеевтің еңбектерінің мысалында элементтердің
жіктелуін білу және салыстыру
- Периодтық кестенің құрылу принципін және әрбір
теорияның артықшылығы мен кемшілігін салыстырып
түсіндіреді;
- Элементтердің аталуын тауып, металдар мен бейметалдарды
анықтайды;

3.

1
2
3
4
5
6
7
8
9
1.Сірке қышқылының қолданылу
аймағын атаңыз
2.Лимон қышқылы туралы не
білесің
3.Сүт қышқылы қайда
қолданылады
4.Көмір қышқылы қайда
қолданылады
5.Сұйытылған қышқылдармен
жұмыс жасау кезінде қандай
қауіпсіздік ережелерін сақтау
қажет
6. Қышқылдарға мысал келтір
7. газын әк суы арқылы өткізгенде
алдымен ерітінді лайланып, сосын
неге ериді?
Қышқылдардың карбонаттармен
реакциясына мысал келтір
1-тапсырма: «Миға шабуыл» әдісі

4.

https://youtu.be/U-l5V9L3rY8

5.

Химиялық элементтердің периодтық
жүйесі — элементтердің әртүрлі
қасиеттерінің атом ядросы зарядына
тәуелділігін белгілейтін химиялық
элементтердің жіктелу реті.

6.

7.

Жүйе атақты орыс химигі Д. И. Менделеевтің 1869 жылы ашқан периодтық
заңының графикалық түрде бейнеленуі болып табылады. Оның бастапқы
нұсқасын Д. И. Менделеев 1869-1871 жылдары шығарған еді және бұл
нұсқасында элементтердің қасиеттерінің олардың атомдық салмағына
(қазіргіше, атомдық массасына) тәуелділігін көрсеткен еді.

8.

ХІХ ғасырдың бірінші жартысында химиктер 25 химиялық элементті ашты.
ХІХ ға сырдың ортасында белгілі элементтердің саны 60-қа жуықтады. Қазіргі уақытта 118
(116-сы ашылған, 114-і аталған және екеуіне зерттеу жүргізілуде) химиялық элемент белгілі.
Химиялық элементтер жүйесін Д.И.Менделеев ойлап тапты Химиялық
элементтердің периодтық жүйесі (Менделеев кестесі) — Элементтердің әртүрлі
қасиеттерінің атом ядросы зарядына тәуелділігін белгілейтін химиялық
элементтердің жіктелу реті. Жүйе атақты орыс химигі Д. И. Менделеевтің 1869 жылы
ашқан периодтық заңының графикалық түрде бейнеленуі болып табылады. Оның бастапқы
нұсқасын Д. И. Менделеев 1869-1871 жылдары шығарған еді және бұл нұсқасында
элементтердің қасиеттерінің олардың атомдық салмағына (қазіргіше, атомдық массасына)
тәуелділігін көрсеткен еді.
.

9.

Швед ғалымы Й.Берцелиус химиялық элементтерді олардан түзілген жай
заттардың қасиеттеріне сәйкес металдар және бейметалдар деп жіктеуді
ұсынды
Металдар бос күйінде жылтыр,
электр тогын және жылуды жақсы
өткізеді.
Металдар негіздік қасиеттер
көрсететін қосылыстар түзеді.
Бейметалдар электр тогын нашар
өткізеді және металдық жылтыры
болмайды . бейметалдар
қышқылдық қасиет көрсететін
қосылыстар түзеді.

10.

1829 жылы неміс химигі И.В.Дёберейнер кейбір қасиеттері ұқсас элементтерді үш-үштен топқа
біріктіруді ұсынды. Ол оны триада деп атады.Әр триадада ортаңғы элементтің атомдық массасы екі
жағындағы элементтердің атомдық масса ла ры ның арифметикалық ортасына тең.
Мысалы, триадалардың бірін қарастырайық: Li, Na, K.
1865 жылы ағылшын ғалымы Дж.А.Ньюлендс химиялық элементтерді атомдық масса
ларының өсу ретімен орналастырды. Осының нәтижесінде ол әр сегізінші эле мент қасиеті
жағынан бірінші элементті қайталайтынын байқаған. Бұл табылған заңдылықты ол жеті
музыкалық гаммалардың ана ло гия сы бойын ша октавалар заңы деп атады
1869 жылдың басында “Химия негіздері” оқулы ғының құрылымы туралы ойлап отырып,
Д.И.Менделеев элементтердің қасиеттері мен атомдық массаларының арасында қандай да бір заңдылық
бар деген қорытындыға келді. “Атомдық салмағы мен химиялық ұқсастықтарына негізделген
элементтер жүйесіне тәжірибе” деп аталатын кестесі периодтық заңның пайда болды.
Д.И.Менделеев өзінің заңын тұжырымдады: “химиялық элементтердің және олар түзетін жай және
күрделі заттардың қасиеттері олардың атомдық массаларына периодты түрде тәуелді”.

11.

12. Периодтық жүйесінің құрылымы

ПЕРИОДТЫҚ ЖҮЙЕСІНІҢ
ҚҰРЫЛЫМЫ
Қазіргі кездегі периодтық жүйеде барлық элементтер рет
бойынша нөмірленген. Элементтердің нөмерін реттік немесе атомдық
нөмер деп атайды. Химиялық элементтердің периодтық жүйесін
құрастырудағы негізгі принцип – барлық элементтердегі периодтар мен
топтарға бөліп орналастыру. Әр топ өз кезегіндегі негізгі (а) және қосымша
(б) топшаларға бөлінеді (периодты кестенің ұзын түрін қара). Топшалардағы
элементтер өзара химиялық қасиеттері жағынан өте ұқсас.

13. Периодтар

ПЕРИОДТАР
Период деп сілтілік металдан басталып инертті газбен аяқталатын
элементтер тобын айтады.

14.

Периодтар горизонталь қатардан тұрады. Периодтық жүйеде 7 период бар,
олар рим сандарымен белгілеген, I, II және III периодтар бір қатардан тұрады
және кіші периодтар деп аталады, ал IV, V, VI, VII периодтар екі қатардан
тұрады, оларды үлкен периодтар деп атайды. Бірінші периодта-2 элемент,
екінші және үшіншіде-8-ден, төртінші мен бесіншіде-18-ден, алтыншыда-32,
жетіншіде(аяқталмаған)-32 элемент бар. Әрбір период, біріншіден басқасы,
сілтілік металдан басталып, инертті элементпен аяқталады.

15. Қатарлар

ҚАТАРЛАР
Периодтарда араб сандарымен белгіленген 10 қатар кіреді. Үлкен
периодтардың жұп қатарларында (төртінші, алтыншы, сегізінші және
оныншы) тек металдар тұр және бұл қатарлардағы элементтердің қасиеттері
аздап қана өзгереді. Үлкен периодтардың тақ қатарларындағы (бесінші,
жетінші, тоғызыншы) элементтің қасиеттері қатардағы типтік эдменттердегі
сияқты солдан оңға қарай өзгереді.

16. Топтар

ТОПТАР
Тігінен орналасқан элементтердің қатарын топтар деп атайды. Периодтық
жүйеде сегіз топ бар, олардың нөмері рим сандарымен белгіленген. Топ
нөмері элементтің ең жоғарғы тотығу дәрежесіне сәйкес келеді. Фтордың
тотығу дәрежесі әрқашан -1-ге тең, мыс, күміс, алтынның тотығу дәрежелері
+1,+2,+3-ке тең, ал VIII топ элементтерінен +8 тотығу дәрежесі тек осмий,
рутений, ксенонға тән.

17. Блоктар

БЛОКТАР
Тік сызықтар кестеде периодтарды бөліп тұрады. Паули принципіне сай
әрбір электрон қабығының сыйымд. 2п2, ал ондағы орбиталдар сыйымд.
2(2l+1). Бұдан әрбір периодтың сыйымд. 2, 8, 8, 18, 32, 32...

18.

Әр периодтың басы жаңа мәніне сай келетін s – элементтен басталады ( Қа-,
ІҚа-топшалар), соңы р – элементтермен аяқталады (ІІҚа-VІІІa-топшалар).
Үлкен периодтарда (ІV – VІІ) олардың арасына 10 d – элементтер (Іб-VІІІбтопшалар) кіреді. Ауыспалы элементтердің соңғы электрондары ішкері
жатқан п-1 қабаттың d – орбиталарын толтырады, ал сыртқы қабатында s2
электрондар сақталады. Сондықтан олар металдық қасиет көрсетеді.
Лантаноидтар мен актиноидтардың соңғы электрондары ішкеріден де
ішкерірек жатқан п-2 қабаттың f – орбиталарына толады. f – элементтер де
түгелдей металдар.

19.

1. Периодтық кестені зерттеген ғалымдардың принциптерін сәйкестендіріңіз
А) Й.Берцелиус
1) Қасиеттері ұқсас
элементтерді үш-үштен топқа
біріктіріп,оны триада деп
атады.
В) И.В.Дёберейнер
2) Химиялық
элементтерді атомдық
массаларының өсу
ретімен
орналастырды
С) Д.И.Менделеев
3) Химиялық элементтердің және
олар түзетін жай және күрделі
заттардың қасиеттері олардың
атомдық массаларына периодты
түрде тәуелді
А) ____ В) ____ С) ____ D) ____
D) Д.А.Ньюлендс
4) Химиялық элементтерді
олардан түзілген жай заттардың
қасиеттеріне сәйкес металдар
және бейметалдар деп жіктеді

20.

Бағалау критерийі
- Й.Берцелиус ғалымның элементтерді жүйелеу принципін сипаттайды;
- Д.А. Ньюлендс ғалымның элементтерді жүйелеу принципін сипаттайды;
- Д.И. Менделеев ғалымның элементтерді жүйелеу принципін сипаттайды;
- И.В. Дёберейнер ғалымның элементтерді жүйелеу принципін сипаттайды;

21.

Кестеде берілген элементтердің аталуын тауып, кестені дәптерге
сызып толтыр.
Элементтің аталуы (әріптері
ауыстырылған)
Дйо
үткірк
акльицй
оеткт
рофт
Бағалау критерийі
- Элеметтердің атауын сипаттайды;
- Металдар мен бейметалдар
Металл немесе бейметалл

22.

4 Тапсырма: Ортадағы қаламсап әдісі
И.Дёберейнертриадаларындағы:
1. Li –Na –К;
2.S –Se –Те;
3.Na, Se, Br-ның массаларын анықтаңыз.
4Ньюлендс октавасы бойынша 1-қатар элементтерін жаз
5.Д.И.Менделеев химиялық элементтерді жіктеуде нені негізге
алды?
6.Периодтық кестеден белгілі ғалымдардың атымен аталған
элементтерді тап және таңбаларын жаз.
7.Мемлекет, қалалар құрметіне аталған элементтерді тауып,
олардың атауларын және таңбаларын жаз.
8.Ғаламшарлардың атымен аталатын элементтерді ата және
таңбаларын жаз

23. Рефлексия «Үш М»

РЕФЛЕКСИЯ «ҮШ М»
Сабақта жақсы нәтиже көрсеткенен үш мезетті атаңыз және келесі сабақта өз
жұмысынызды жақсартатын бір әрекетті ұсыныңыз.

24.

Барлығы түсінікті
11
14
9
5
8
10
3
620
22
12
7
13
2
14
21
16
18
17
15
19
Сұрақтарым бар
11
14
9
5
8
10
3
620
12
7
13
2
14
16
18
17
15
19
Түсініксіз
11
14
9
5
8
10
3
620
12
7
13
2
14
16
18
17
15
19

25.

Үй тапсырмасы:
1. Оқулықтағы 1,2 тапсырма;
2. Онлайн мектептегі тапсырманы орындау;