Metallarda elektr togı1

1.

QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍ MEKTEPKE ShEKEMGI
HÁM MEKTEP BILIMLENDIRIW MINISTRLIGI
chimbay rayonı MSh hám MBBne qaraslı
38-sanlı ulıwma orta bilim beriw mektebiniń
Fizika páni muǵallimi
Ataniyazova Gulbaxardıń 8e klass ushın
«Metallarda elektr togı»
temasında bir saatlıq
13-fevral – 2026 j.

2. Sabaq basqıshı 5E:

Dıqqattı qaratıw (Engagement)
Izertlew (Exploration)
Sabaq
basqıshı 5E:
Túsindiriw (Explanation)
Qollaw (Elaboration)
Bahalaw (Evaluation)

3.

Tema:Metallarda elektr togı
Sabaqtıń maqseti:
1.Bilimlendiriw.
Metallarda elektr togınıń payda bolıwın 5E moduli tiykarında túsindiriw
Erkin elektronlar hám olardıń háreketi haqqında túsinik beriw.
2.Tárbiyalıq
Elektr úskenelerden qáwipsiz paydalanıw mádeniyatın qáliplestiriw
3.Rawajlandırıwshı
Oqıwshılardıń erkin pikirlew hám kúzetiw kónikpelerin rawajlandırıw.

4.

Metod: Sawbetlesiw hám qızıqlı sorawlar arqalı dıqqatın
qaratıw.
Oqıwshılarǵa tómendegi sorawlardı beriw:
“Ne ushın metall sımnan islengen buyımlar elektr
togın ótkizedi?"
“Aǵash yamasa plastmassa nege tok ótkizbeydi?"
Oqıwshılardan juwaplar alıw hám temaǵa kirisiw.
Sol sorawlar arqalı oqıwshılardıń aldıńǵı bilimlerin
anıqlaw hám olardı tema boyınsha pikir júritiwge
iytermelew.

5.

Metod: Eksperiment (Ámeliy jumıs)
Ámeliy tapsırma orınlanıw tártibi:
1.Oqıwshılar toparlarǵa bólinedi.
2.Ápiwayı elektr shınjırın jıynaydı
3Metall sım plastmassa járdeminde tájiriybe ótkiziledi.
Juwmaq.Metall arqalı tok ótedi,plastmassa arqalı bolsa joq.

6.

Metod: Túsindiriw,tekst,kórsetpe
Metall atomlarınıń jaylasıw strukturası
kristall reshyotka dúzilisinde
bolıp,reshyotka túyinlerinde oń zaryadlı
ionlar jaylasadı.Mısalı mıs(Cu) atomınıń
yadrosında 29 oń zaryadlı eproton
bolıp,yadro atirapında 29 teris zaryadlı
elektron hár qıylı orbitalarda qozǵalısqa
túsedi.Bunday atomlardan mıs kristalı
payda bolıwında atomlardıń eń shetki
orbitadaǵı elektronı,yadro menen kúshsiz
baylanısqanlıǵı sebepli,atomdı tark
etedi,metall kristalı boylap erkin kóship
júredi.yaǵnıy tártipsiz qozǵalıp júredi.

7.

Xlor atomlarınıń sırtqı elektron qabıǵı tolıwı ushın 1
elektron jetispeydi.Sol sebepli xlor hám natriy
atomları bir-birine jaqınlasqanda elektronlar almasıwı
júz beredi.Xlor atomı natriy atomınıń sırtqı elektron
qabıǵınan 1 elektrondı tartıp aladı.Nátiyjede xlor
atomı teris zaryadlı xlor ionına (Cl),natriy atomı
bolsa 1 elektrondı joytıp,oń zaryadlı natriy ionına
(Na) aylanıp qaladı.
Túrli belgige iye bolǵan natriy
hám xlor ionları bir-biri menen
tartısıp,NaCl kristall
reshyotkasın payda etedi

8. Ótkizgish ushların elektr dereginiń oń hám teris polyuslarına jalǵasaq,ótkizgishtiń ushları arasında elektr maydanı payda

boladı.Bul maydan tásirinde erkin elektronlar derektiń oń polyusı tárepine háreket
etedi.Metaldıń oń ionǵa aylanǵan atomları bolsa,óz ornında qozǵalmastan turadı.Nátiyjede,elektronlardıń
tártipli háreketi sebepli,ótkizgishteelektr togı payda boladı.
Metallarda elektr togı erkin elektronlardıń tártipli qozǵalısınan ibarat.

9. Metallardaǵı elektr ótkiziwsheńlikti birinshi bolıp nemes fizigi K.Rikke 1901-jılı anıqlaǵan.Dáslep ol tegislengen úsh

mıs-alyuminiy-mıs cilindrların alıp,olardıń hárbiriniń
massasın ólshegen,soń olardı bir-birine tıǵız etip jaylastırıp elektr shınjırın payda etken.
Olardan birdey baǵıtta bir jıl dawamında turaqlı tok
ótkizip turılǵan..Tájiriybeler tiykarında tómendegi
juwmaqqa keldi.
1.Metallardan tok ótkende zaryadlardıń kóshiwi
ximiyalıq procesti józege keltirmeydi.
2.barlıq metallar ushın uliwma bolǵan zaryad
tasıwshılar bar bolıp,olar erkin elektronlar bolıwı
múmkin.

10. Elektr togınıń baǵıtı Elektr shınjırdan tok ótip atırǵanın galvanometr yamasa ampermetr járdeminde anıqlaw múmkin.Galvanometrdi

elektr shınjırǵa dáslep jalǵaymız.
Gilt jalǵanǵanda,galvanometr kórsetkishi 0 kórsetkishinen oń tárepke awadı.Demek,ótkizgishten tok
ótip atır.Bunı shınjırǵa jalǵanǵan lampochka janǵanınan da kóriwge boladı.Endi ótkizgishtiń tok
deregine jalǵanǵan ushlarındaǵı polyuslardı almastıramız.Bunday halatta da lampochka
janadı.Biraq,bunda galvanometr kórsetkishi 0 den shep tárepke awadı.
Elektr togı baǵıtqa iye.Elektr togınıń baǵıtı sıpatında oń zaryadlı bólekshelerdiń tártipli qozǵalıs
baǵıtı qabıl etilgen.

11.

Metod: Bekkemlew hám analiz qılıw.
•Oqıwshılarǵa túrli mısallar beriledi hám olar arqalı
úyrenilgen bilimlerdi tereńlestiriw soraladı:
• Ne ushın mıs alyuminiy sımlar kóp isletiledi
• Elektr jetkeriliwde metallardıń áhmiyeti
• Turmıslıq mısallar
• Elektr tarmaqları
• Maishiy texnika sımları

12.

Metod: Test hám sorawlar arqalı bahalaw.
1.Metallarda elektr togın tasıwshılar kimler
A.Ionlar
B.Protonlar
C.erkin elektronlar
D.Atom yadroları
2.Elektr maydanı tásirinde metall ishinde qanday prosess payda boladı
A.Elektronlar tártipsiz háreket qıladı
B.Atomlar bólinedi
C.Elektronlar tártipli háreket qıladı.
D.Metall eriydi
3.Ne sebepten metallar elektr tokin jaqsı ótkizedi
A.Atomlar tıǵız jaylasqanı ushın
B.Erkin elektronlar bolǵanlıǵı sebepli.
C.Awır bolǵanlıǵı ushın
D.Jıllılıqtı jaqsı ótkizgeni ushın
4.Tómendegi qaysı zat elektr togın ótkizedi
A.aǵash B.shiyshe C.plastmassa D.mıs sım