IoT xavfsizligi (buyumlar interneti xavfsizligi)

1. ZAMONAVIY AXBOROT KOMMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYALARI KAFEDRASI FAN NOMI: INTERNET OF THINGS XAVFSIZLIGI (BUYUMLAR INTERNET

XAVFSIZLIGI)
1-Mavzu:
IoT
texnologiyalarining
tushunchalari
asosiy

2.

O‘quv yili
2025-2026
Fan/modul turi
Majburiy
Fanning nomi
Internet of things xavfsizligi
(buyumlar internet
xavfsizligi)
Semestr
6
Ta’lim tili
o‘zbek
Auditoriya
mashg‘ulotlari
(soat)
90
ECTS - Kreditlar
5
Haftadagi dars
soatlari
6
Mustaqil
Jami
ta’lim (soat) yuklama
(soat)
60
150

3. Baholash mezonlari

1-JN
1-MT
ON
2-JN
2-MT
YN
15
15
20
10
10
30
Amaliy Amaliy
Amaliy Amaliy
Amaliy

4. Semestr davomidan nimalarni o’rganishimiz kerak

1. Internet of Things tizimlari ishlash mexanizmlari
2. Kichik IoT ishlab chiqish
3. IoT xavfsizligini ta’minlash usullari

5. Ma’ruza darslarimiz qanday olib boriladi

Internet of Things tizimlari ishlash mexanizmlari

6. Amaliy darslarimiz qanday olib boriladi

IoT xavfsizligini ta’minlash usullari

7. Laboratoriya dasrlarimiz qanday olib boriladi

Kichik IoT ishlab chiqish

8. Amaliy va laboratoriya darslarimizda qaysi dasturlash tilidan foydalanamiz

Python
Ardunio
C/C++

9.

Fanni
o‘qitishdan
maqsadtexnologiyalarning asosiy tushunchalari va
ularni turli sohalarda amaliy qo‘llash
bo‘yicha chuqur bilimlar bilan ta’minlashdir.
Bu jarayonda, talabalarga IoT qurilmalarini
dasturlash va boshqarish ko‘nikmalarini
o‘rgatish,
xavfsizlik
va
maxfiylik
muammolarini hal qilishda eng yaxshi
amaliyotlarni singdirish, hamda innovatsion
fikrlashni rag‘batlantirish orqali jamiyat va
iqtisodiyot uchun yangi, samarali yechimlar
yaratishga ilhom berish maqsad qilib
qo‘yiladi. Shu bilan birga, talabalar ilmiy
izlanishlar
olib
borish
va
IoT
texnologiyalarining ijtimoiy hamda iqtisodiy
ta’sirini chuqur tushunishga yo‘naltiriladi.

10.

Fanning vazifasi
Fanning vazifasi – talabalarni IoT texnologiyalarining asosiy
tushunchalari, arxitekturasi va ishlash prinsiplari bilan
tanishtirishdir. Bu orqali talabalar IoT qurilmalarining qanday
ishlashini, tarmoqlardagi ulanish imkoniyatlarini, sensorlar va
aktuatorlar kabi asosiy komponentlarni chuqur o‘rganish
imkoniga ega bo‘ladilar.

11. REJA:

O‘ZBEKISTONDA IoT RIVOJLANISH TENDENSIYALARI VA
XUQUQIY- NORMATIV ASOSLARI
IoT
JAMIYATDA
TEXNIKA
TEXNOLOGIYALARNING XUSUSIYATLARI
KELAJAK TEXNOLOGIYALARI
VA

12.

“INTERNET OF THINGS
(IOT)”
?

13.

IoT texnologiyasini rivojlanishining asosiy ahamiyati
IoT (Internet of Things) — bu internet orqali ulangan aqlli qurilmalar tizimi bo‘lib,
ular ma’lumot yig‘adi, uzatadi va avtomatik boshqaruvni amalga oshiradi.
Ma’lumot
yig‘ish
Ma’lumot
uzatish
Resurslarni
optimallashtirish
Xavfsizlikni
ta’minlash
IoT ni
vazifalari
Monitoring va
nazorat
Ma’lumotni qayta
ishlash va tahlil qilish
Avtomatik
boshqaruv

14.

IoT Texnologiyasining Asosiy Imkoniyatlari va Foydalari
Sanoat va ishlab chiqarishda IoT
• IoT asosida ishlab chiqarish jarayonlari yanada
samarali tashkil etiladi.
• Aqlli texnologiyalar yordamida qurilmalar va sensorlar
real vaqt rejimida monitoring qilinadi.
• Ishlab
chiqarishdagi
isrof
minimallashtiriladi,
avtomatlashtirilgan tizimlar tufayli inson omiliga
bog‘liqlik kamayadi.

15.

IoT Texnologiyasining Asosiy Imkoniyatlari va Foydalari
Qishloq Xo‘jaligida IoT
• Tuproq unumdorligini kuzatish, avtomatlashtirilgan
sug‘orish tizimlari orqali suv sarfini optimallashtirish
imkonini beradi.
• Dron va sensorlar yordamida ekinlarning o‘sish
jarayonini nazorat qilish, hosildorlikni oshirishga
xizmat qiladi.
• Chorvachilikda harorat, namlik va ozuqa yetkazib
berish
jarayonlarini
avtomatlashtirish
orqali
mahsuldorlikni oshirish mumkin.

16.

IoT Texnologiyasining Asosiy Imkoniyatlari va Foydalari
Yillar
IoT-qurilmalariniing soni
2022
13.8 billion
2023
15.9 billion
2024*
18 billion
2025*
20.1 billion
2026*
22.4 billion
2027*
24.7 billion
2028*
27.1 billion
2029*
29.6 billion
2030*
32.1 billion
2031*
34.6 billion
2032*
37.1 billion
2033*
39.6 billion

17.

Internet of Things (IoT) haqida tushuncha
Hozirgi kunda simsiz aloqa va o‘zaro
ma’lumotlar
asri sifatida tanilgan
yigirma birinchi asrda dunyo kompyuter
tarmoqlarida muhim texnik yutuqlarni
boshdan
kechirdi.
Kevin
Eshton
“Internet of Things (IoT)” iborasini
birinchi marta 1999 yilda ishlatgan

18.

IoT - bu real dunyoda yoki raqamli turli obyektlarni
bog‘laydigan
tarmoqlarni
rivojlantirish
imkonini
beruvchi so‘nggi texnologiyadir.
Hajmi bo‘yicha kichik imkoniyatli qurilmalardan
tortib yirik qurilmalargacha bo‘lgan aktuator va
sensorlar bilan jihozlangan IoT qurilmalari o‘z
muhitini aqlli ravishda sezishi hamda mustaqil
ravishda harakat qilishi mumkin.

19.

20.

21.

Hozirda mavjud “Aqlli uy” IoT mahsulotlari orasida aqlli
muzlatgichlar, aqlli isitish, aqlli bog‘dorchilik, video eshik
qo‘ng‘iroqlari, aqlli chiroqlar uchun shaxsiy yordamchilar, aqlli
qahva qaynatgichlar va aqlli eshik qulflari mavjud. Aqlli
avtoturargoh, aqlli ko‘cha chiroqlari va aqlli axlatni boshqarish
“aqlli shahar” ilovalari va IoT gadjetlaridir. Shu bilan bir qatorda
ushbu texnologiylarni keng qamrovli foydalanish jarayonlari ijobiy
muhit yaratilishi bilan birgalikda salbiy oqibatlarga ham sabab
bo‘lmoqda. Bu esa IoT qurilmalarining xavfsizligini ta’minlashni
dolzarb mavzuga ayalanayotganligidan dalolat beradi.

22.

IoT juda ko‘p afzalliklarga ega, ammo uning uchta asosiy
muammosi ham bor:
Ma’lumotlarni
uzatish
IoT
Ma’lumotlar
xavfsizligi
Ma’lumotlarni
yig‘ish

23.

IoT qurilmalari to‘plangan ma’lumotlarni
uzatish uchun ishlab chiqilgan va o‘zgartirilgan
turli protokollar tufayli joriy tarmoqlarga
ulanishi va ma’lumotlar almashishi mumkin.
Biroq, ular ushbu protokollarga kerakli e’tiborni
taklif qilmaydi.
Natijada, IoT ko‘plab zamonaviy va an'anaviy
xavfsizlik muammolari bilan chambarchas
bog‘liq, jumladan identifikatsiya qilish,
ma’lumotlar xavfsizligi, ruxsat berish va
hokazo.

24.

Xizmatni rad etish, takroriy hujumlar, Denning-Sacco hujumlari,
parolni taxmin qilish hujumlari va boshqalar login natijasida
yuzaga kelishi mumkin.
Boshqa tomondan, IoT qurilmalarini heterojen va bog‘langan
tarmoqlarda autentifikatsiya qilish juda qiyin. Ushbu
protokollar, shuningdek, IoT qurilmalari cheklovlari, energiya
iste’moli, cheklangan xotira maydoni va cheklangan hisoblash
quvvati bilan bog‘liq muammolarni ko‘rib chiqishi kerak. IoT
xavfsizligini oshirish uchun anomaliyalarni aniqlash usullari eng
zamonaviy Intrusion Detection System (IDS) bilan taqqoslandi.
IoTda bir nechta hujumlar autentifikatsiya texnikasi va engil
shifrlash algoritmlari yordamida yumshatiladi.
IOT xavfsizligini yaxshilash uchun zamonaviy IoT
texnologiylarini chuqur o‘rganish, bulutli hisoblash va blockchain
kabi texnologiyalardan keng qamrovli tarzda foydalanishlarni
amalga oshirish lozimdir.

25.

IoT muammolarni aniqlash va tahlil qilish bosqichi

26.

IoT ma’lumotlarining maxfiyligini saqlash

27.

Xulosa
Buyumlar Interneti tez rivojlanayotgan bozorlarga ega
bo‘lgan yuqori texnologiyali soha hisoblanadi. Bu turli
xil texnologiyalar to‘plami emas, balki so‘nggi
qurilmalar, maxsus ilovalar, ma’lumotlar integratsiyasi
va tahlilining o‘zaro ta’sirini ta’minlaydigan
platformalarga
asoslangan
ekotizimdan
iborat.
Buyumlar
Internetining
to‘liq
salohiyati
iste’molchilarga
faqat
bir-birini
to‘ldiruvchi
texnologiyalardan, aynan “IoT + BigData + AI + Cloud
+ 5G” texologiyalaridan foydalanish bilan birga
ochiladi

28. E’tiboringiz uchun rahmat!