Ruzmatov Axmadjon 2-mustaqil ish

1.

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
QARSHI DAVLAT TEXNIKA UNIVERSITETI
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VA SUN’IY INTELLEKT
FAKULTETI
TT-617-24 GURUH TALABASINING
TELEKOMMUNIKATSIYA ASOSLARI
VA XIZMATLARI
FANIDAN
MUSTAQIL ISHI № 2
Bajardi:
Qabul qildi:
Ruzmatov.A
Bo’riyev.S

2.

Sun’iy yo‘ldosh, Wi-Fi,
optik aloqa
Sun’iy yo‘ldosh, Wi-Fi va optik aloqa — axborotni uzatishning turli texnologiyalari bo‘lib,
ularning har biri ma’lum muhit va vazifalar uchun ishlatiladi. Sun’iy yo‘ldosh aloqa Yer atrofida
aylanuvchi sun’iy yo‘ldoshlar orqali amalga oshiriladi va uzoq masofalarga, ayniqsa yer usti
infratuzilmasi mavjud bo‘lmagan hududlarga signal yetkazishda juda qulay hisoblanadi,
masalan, televideniye, global internet yoki navigatsiya tizimlarida keng qo‘llanadi, ammo
bunda signalning borib-kelish vaqti (kechikish) nisbatan katta bo‘ladi hamda ob-havo sharoiti
ta’sir qilishi mumkin. Wi-Fi esa qisqa masofalarda ishlaydigan simsiz aloqa texnologiyasi
bo‘lib, u radio to‘lqinlar yordamida telefon, noutbuk va boshqa qurilmalarni bitta tarmoqqa
ulaydi, asosan uylar, ofislar va jamoat joylarida internetdan foydalanish uchun ishlatiladi,
tezligi yuqori bo‘lishi mumkin, lekin qamrov masofasi cheklangan va devorlar yoki boshqa
to‘siqlar signalni pasaytiradi. Optik aloqa esa ma’lumotlarni yorug‘lik nurlari orqali optik tolalar
ichida uzatishga asoslangan bo‘lib, eng tez va eng ishonchli aloqa turlaridan biri hisoblanadi,
u juda katta hajmdagi ma’lumotlarni uzoq masofalarga deyarli yo‘qotishsiz yetkazib bera oladi,
shu sababli zamonaviy internet infratuzilmasining asosini tashkil etadi, ammo uni o‘rnatish
uchun maxsus kabellar va jihozlar talab qilinadi va boshlang‘ich xarajatlari yuqori bo‘lishi
mumkin.

3.

Reja:
1.TARMOQNI QURISH
Sun’iy yo‘ldosh va simsiz tarmoqlar
2.RAQAMLI SIGNALLAR
Diskretlash va modulyatsiya jarayonlari
3.SIGNAL MODULYATSIYASI
Aloqa tizimlarida qo‘llanilishi

4.

Sun’iy yo‘ldosh aloqa
Sun’iy yo‘ldosh aloqa — bu ma’lumotlarni Yer yuzasidan kosmosdagi
sun’iy yo‘ldosh orqali uzatish usuli bo‘lib, u uzoq masofalarda tez va
keng qamrovli aloqa o‘rnatish imkonini beradi. Ushbu tizimda signal
avval yer stansiyasidan sun’iy yo‘ldoshga yuboriladi (uplink), so‘ngra
yo‘ldosh uni kuchaytirib yoki qayta ishlov berib boshqa hududdagi
qabul qiluvchi stansiyaga uzatadi (downlink). Sun’iy yo‘ldoshlar
odatda geostatsionar orbitada joylashadi, ya’ni ular Yer bilan bir xil
tezlikda aylanadi va shu sababli doimo bir nuqta ustida turadi, bu esa
aloqa barqarorligini ta’minlaydi. Bu turdagi aloqa televideniye
uzatish, global internet, GPS navigatsiya, harbiy va favqulodda aloqa
tizimlarida keng qo‘llanadi. Uning asosiy afzalligi — juda katta
hududlarni qamrab olishi va chekka, tog‘li yoki infratuzilma yo‘q
joylarda ham ishlashi, kamchiligi esa signalning kechikishi (ayniqsa
geostatsionar yo‘ldoshlarda), ob-havo ta’siri va yuqori texnologik
xarajatlar bilan bog‘liq.

5.

Sun’iy yo‘ldosh tarmog‘i
Sun’iy yo‘ldosh tarmog‘i — bu Yer yuzasidagi foydalanuvchilar va qurilmalar o‘rtasida aloqa
o‘rnatish uchun kosmosdagi sun’iy yo‘ldoshlar orqali tashkil etilgan telekommunikatsiya tizimidir.
Bunday tarmoqda asosiy elementlar sifatida sun’iy yo‘ldoshlar (kosmik segment), yer usti
stansiyalari (yer segmenti) va foydalanuvchi qurilmalari (abonent segmenti) ishtirok etadi.
Ma’lumot uzatish jarayonida signal avval foydalanuvchi yoki yer stansiyasidan sun’iy yo‘ldoshga
yuboriladi, yo‘ldosh esa uni kuchaytirib boshqa hududdagi qabul qiluvchiga uzatadi, shu tarzda
global aloqa amalga oshiriladi. Sun’iy yo‘ldosh tarmoqlari orbitaga qarab uch turga bo‘linadi:
geostatsionar (GEO), o‘rta balandlikdagi (MEO) va past orbitadagi (LEO) yo‘ldoshlar, bunda GEO
katta hududni qamrab oladi, lekin kechikish yuqori, LEO esa past kechikish va tezkor aloqa beradi,
ammo ko‘proq yo‘ldoshlar talab etiladi. Bunday tarmoqlar internet (masalan, sun’iy yo‘ldosh
interneti), televideniye, navigatsiya tizimlari (GPS), harbiy aloqa va favqulodda vaziyatlarda aloqa
o‘rnatishda keng qo‘llanadi, ularning asosiy afzalligi global qamrov va mustaqil infratuzilma bo‘lsa,
kamchiligi yuqori xarajatlar va ba’zi holatlarda signal kechikishidir.

6.

Sun’iy yo‘ldosh tarmoqlari
Sun’iy yo‘ldosh tarmoqlari — bu kosmosdagi bir yoki bir nechta sun’iy yo‘ldoshlar orqali Yer yuzasidagi
qurilmalar va stansiyalarni o‘zaro bog‘laydigan global aloqa tizimlaridir. Ushbu tarmoqlarda uchta asosiy
qism mavjud bo‘ladi: kosmik segment (sun’iy yo‘ldoshlar), yer segmenti (yer usti boshqaruv va uzatish
stansiyalari) hamda abonent segmenti (foydalanuvchi qurilmalari, masalan antennalar yoki modemlar).
Ma’lumotlar uzatilganda signal foydalanuvchi yoki yer stansiyasidan sun’iy yo‘ldoshga yuboriladi,
yo‘ldosh uni qayta uzatib boshqa hududdagi qabul qiluvchiga yetkazadi va shu orqali uzoq masofalarda
aloqa ta’minlanadi.Sun’iy yo‘ldosh tarmoqlari orbitaga qarab uch turga bo‘linadi: geostatsionar (GEO),
o‘rta orbitadagi (MEO) va past orbitadagi (LEO) tizimlar. GEO yo‘ldoshlar Yerning bitta nuqtasi ustida
“turadi” va katta hududni qamrab oladi, lekin signal kechikishi yuqori bo‘ladi; MEO tizimlar o‘rtacha
balandlikda joylashadi va navigatsiya tizimlarida keng qo‘llanadi; LEO yo‘ldoshlar esa Yerga yaqin
bo‘lgani uchun tezkor va kam kechikishli internet ta’minlaydi, ammo ko‘p sonli yo‘ldoshlar kerak
bo‘ladi.Bunday tarmoqlar televideniye uzatish, global internet (masalan, sun’iy yo‘ldosh interneti),
navigatsiya tizimlari (GPS), dengiz va aviatsiya aloqasi, harbiy va favqulodda aloqa tizimlarida keng
qo‘llanadi. Ularning asosiy afzalligi — butun dunyo bo‘ylab qamrovni ta’minlashi va infratuzilma mavjud
bo‘lmagan hududlarda ham ishlay olishi, kamchiligi esa yuqori xarajatlar, texnik murakkablik va ayrim
hollarda signal kechikishidir.

7.

GEO, MEO,
LEO
GEO, MEO va LEO — bu sun’iy yo‘ldoshlarning Yer atrofidagi orbitaga qarab turlari bo‘lib, ular
balandligi va ishlash xususiyatlari bilan farqlanadi.
GEO (Geostatsionar orbit) — taxminan 35 786 km balandlikda joylashadi va Yer bilan bir xil
tezlikda aylanadi, shu sababli u doimo bitta nuqta ustida “harakatsiz” ko‘rinadi, bu esa
televideniye va aloqa xizmatlari uchun juda qulay, chunki antennani o‘zgartirmasdan ishlatish
mumkin, ammo signal uzoq masofa bosib o‘tgani uchun kechikish katta bo‘ladi.
MEO (O‘rta orbit) — taxminan 2 000 km dan 20 000 km gacha balandlikda joylashadi va asosan
navigatsiya tizimlarida (masalan GPS) ishlatiladi, bunda kechikish GEO ga qaraganda kamroq,
lekin qamrov uchun bir nechta yo‘ldoshlar talab qilinadi.
LEO (Past orbit) — 160 km dan 2 000 km gacha balandlikda joylashadi va Yerga juda yaqin
bo‘lgani uchun signal tez uzatiladi va kechikish juda past bo‘ladi, shu sababli zamonaviy sun’iy
yo‘ldosh internet tizimlari (masalan Starlink) aynan shu orbitadan foydalanadi, lekin qamrovni
ta’minlash uchun juda ko‘p yo‘ldoshlar kerak bo‘ladi va ular tez harakatlanadi.

8.

IEEE 802.11 simsiz tarmoq
IEEE 802.11 simsiz tarmoq — bu Wi-Fi texnologiyasining asosini tashkil qiluvchi
standartlar to‘plami bo‘lib, u radio to‘lqinlar orqali qurilmalar o‘rtasida simsiz aloqa
o‘rnatishni ta’minlaydi. Ushbu standart Institute of Electrical and Electronics
Engineers (IEEE) tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, kompyuterlar, smartfonlar,
planshetlar va boshqa qurilmalarni kabelsiz tarmoqqa ulash imkonini beradi.
IEEE 802.11 tarmog‘ida odatda markaziy qurilma sifatida access point (router)
ishlaydi va u orqali barcha qurilmalar o‘zaro va internet bilan bog‘lanadi.Bu
standart bir nechta versiyalarga ega bo‘lib, ular tezlik va chastota diapazoni bilan
farqlanadi: 802.11a, b, g, n, ac va ax (Wi-Fi 6). Masalan, 802.11n va undan
keyingi versiyalar yuqori tezlik va kengroq qamrovni ta’minlaydi, 802.11ac va
802.11ax esa yanada tezkor va barqaror ishlaydi. IEEE 802.11 asosan 2.4 GHz
va 5 GHz chastotalarda ishlaydi (yangi versiyalarda 6 GHz ham qo‘llaniladi),
bunda 2.4 GHz uzoqroq masofani qamrab olsa, 5 GHz tezlik jihatidan ustun
hisoblanadi.Simsiz tarmoqning asosiy afzalliklari — qulaylik (sim kerak emas), tez
ulanish va harakatchanlik, kamchiliklari esa signalning devorlar yoki boshqa
to‘siqlar orqali susayishi, shovqin (interferensiya) va xavfsizlik muammolari
bo‘lishi mumkin, shuning uchun WPA2 yoki WPA3 kabi himoya protokollaridan
foydalanish muhim hisoblanadi.

9.

Wi-Fi Tarmog‘ini Qurish
Wi-Fi tarmog‘ini qurish — bu internet manbaini (provayderdan kelgan signalni) router orqali simsiz tarzda
foydalanuvchi qurilmalariga tarqatish jarayonidir. Avvalo internet liniyasi (optik kabel, DSL yoki mobil modem)
router’ning WAN portiga ulanadi, so‘ng router elektrga ulanib ishga tushiriladi. Keyingi bosqichda kompyuter
yoki telefon orqali router sozlamalariga kiriladi (odatda brauzerda 192.168.0.1 yoki 192.168.1.1 manzil orqali),
bu yerda internet sozlamalari (login/parol yoki DHCP) kiritiladi.Shundan keyin Wi-Fi tarmoq nomi (SSID) va
paroli o‘rnatiladi, xavfsizlik uchun WPA2 yoki WPA3 himoya turi tanlanadi. Router joylashuvi ham muhim: u
markaziy joyga, devor va metall to‘siqlardan uzoqroq qo‘yilsa signal yaxshi tarqaladi. Agar hudud katta bo‘lsa,
qo‘shimcha access point yoki repeaterlardan foydalanib qamrovni kengaytirish mumkin.To‘g‘ri qurilgan Wi-Fi
tarmog‘i bir nechta qurilmalarni bir vaqtda internetga ulaydi va barqaror ishlaydi, lekin signal sifati qurilma
sifati, joylashuv va tashqi shovqinlarga bog‘liq bo‘ladi.

10.

Wi-Fi Standartlari
Wi-Fi standartlari — bu Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE) tomonidan ishlab chiqilgan
IEEE 802.11 oilasiga kiruvchi texnologiyalar bo‘lib, ular simsiz tarmoqlarda ma’lumot uzatish tezligi, chastota
diapazoni va ishlash samaradorligini belgilaydi. Ushbu standartlar vaqt o‘tishi bilan rivojlanib, har bir yangi
versiya oldingisiga nisbatan tezroq va barqarorroq ishlashni ta’minlaydi.Asosiy Wi-Fi standartlari quyidagilar
hisoblanadi: 802.11a (5 GHz diapazonda ishlaydi va o‘rtacha tezlik beradi), 802.11b (2.4 GHz, past tezlik,
lekin keng qamrov), 802.11g (2.4 GHz, yaxshilangan tezlik), 802.11n (2.4 va 5 GHz, MIMO texnologiyasi
bilan yuqori tezlik), 802.11ac (faqat 5 GHz, juda yuqori tezlik va keng kanal), hamda 802.11ax (Wi-Fi 6 deb
ataladi, yuqori samaradorlik, kam kechikish va ko‘p qurilmalarni qo‘llab-quvvatlaydi). Yangi avlod sifatida
802.11ax dan keyin Wi-Fi 6E (6 GHz diapazon) va Wi-Fi 7 (802.11be) ham rivojlanmoqda.Bu standartlar
orasidagi asosiy farq — ma’lumot uzatish tezligi, ishlash chastotasi va bir vaqtning o‘zida nechta qurilmaga
xizmat ko‘rsatish imkoniyatidir. Masalan, 2.4 GHz uzoqroq masofaga signal yetkazadi, lekin tezligi pastroq, 5
GHz esa tezroq, ammo qamrovi kichikroq, 6 GHz esa eng kam shovqinli va eng yuqori tezlikni ta’minlaydi.
Shuning uchun zamonaviy routerlar odatda dual-band yoki tri-band bo‘lib, bir nechta chastotalarda ishlaydi va
foydalanuvchiga optimal tezlik va qamrovni beradi.

11.

Optik aloqa asoslari
Optik aloqa asoslari — bu ma’lumotlarni yorug‘lik signallari yordamida
uzatishga asoslangan texnologiya bo‘lib, unda asosiy muhit sifatida optik
tolalar (shisha yoki plastmassa tolalar) ishlatiladi. Bu jarayonda elektr
signallari avval yorug‘lik impulslariga aylantiriladi, so‘ngra optik tolalar orqali
uzatiladi va qabul qiluvchi tomonda yana elektr signalga o‘zgartiriladi.Optik
tolalar ikki asosiy qismdan iborat: yadro (core) va qobiq (cladding). Yorug‘lik
nuri yadro ichida harakatlanadi va qobiq bilan chegarada to‘liq ichki akslanish
hodisasi tufayli tashqariga chiqmay, uzoq masofalarga yo‘qotishsiz yetib
boradi. Shu sababli optik aloqa juda tez va samarali hisoblanadi.Optik aloqa
tizimining asosiy elementlari — uzatuvchi (lazer yoki LED manbai), optik
kabel (tolalar) va qabul qiluvchi (fotodetektor). Ushbu texnologiya internet
tarmoqlari, telekommunikatsiya, kabel televideniyesi va ma’lumot
markazlarida keng qo‘llanadi.Afzalliklari — juda yuqori tezlik, katta hajmdagi
ma’lumotni uzatish imkoniyati, elektromagnit shovqinlarga chidamlilik va
signalning kam yo‘qotilishi. Kamchiliklari — o‘rnatish va texnik xizmat
ko‘rsatish murakkabligi hamda boshlang‘ich xarajatlarning yuqoriligi.

12.

Optik tarmoq prinsiplari
Optik tarmoq prinsiplari — bu ma’lumotlarni yorug‘lik signallari orqali optik tolalar yordamida uzatish
va taqsimlashga asoslangan ishlash tamoyillaridir. Optik tarmoqlarda signal elektr emas, balki
yorug‘lik impulslari ko‘rinishida uzatiladi, bu esa yuqori tezlik va katta o‘tkazuvchanlikni
ta’minlaydi.Asosiy prinsip — to‘liq ichki akslanish hodisasidir, ya’ni yorug‘lik nuri optik tolaning yadrosi
ichida qobiqdan qaytib, tashqariga chiqmasdan uzoq masofalarga tarqaladi. Shu sababli signal
yo‘qotilishi juda kichik bo‘ladi va katta masofalarda ham sifatli uzatish mumkin.Optik tarmoq odatda
uchta asosiy qismdan iborat bo‘ladi: magistral (backbone) tarmoq, taqsimlovchi (distribution) tarmoq
va abonent (access) qismi. Magistral qismda katta hajmdagi trafik yuqori tezlikda uzatiladi,
taqsimlovchi qismda signal bir nechta yo‘nalishlarga bo‘linadi, abonent qismida esa foydalanuvchiga
yetkaziladi (masalan, FTTH — uyga optik kabel kirishi).Zamonaviy optik tarmoqlarda PON (Passive
Optical Network) texnologiyasi keng qo‘llanadi, bunda signal markaziy stansiyadan splitterlar orqali bir
nechta abonentlarga passiv tarzda (elektrsiz qurilmalar orqali) taqsimlanadi.
Afzalliklari — juda yuqori tezlik, katta masofaga uzatish, shovqinlarga chidamlilik va xavfsizlik.
Kamchiliklari — o‘rnatish murakkabligi, maxsus uskunalar talabi va yuqori boshlang‘ich xarajatlar.

13.

Optik aloqa afzalliklari
Optik aloqa afzalliklari — bu texnologiyaning boshqa aloqa turlariga nisbatan ustun jihatlarini
ifodalaydi va aynan shu sababli u zamonaviy telekommunikatsiyaning asosiga aylangan. Optik
aloqa juda yuqori tezlikda ishlaydi, chunki ma’lumotlar yorug‘lik tezligiga yaqin tezlikda uzatiladi va
bu katta hajmdagi axborotni qisqa vaqt ichida yetkazish imkonini beradi.Yana bir muhim afzalligi —
katta o‘tkazuvchanlik, ya’ni bir vaqtning o‘zida juda ko‘p ma’lumotlarni uzatish mumkin, bu esa
internet, video streaming va ma’lumot markazlari uchun juda muhim. Signal yo‘qotilishi juda kichik
bo‘lgani sababli ma’lumotlar uzoq masofalarga deyarli sifatini yo‘qotmasdan uzatiladi va bu uzoq
masofali aloqada ayniqsa foydalidir.Optik aloqa elektromagnit shovqinlarga ta’sir qilmaydi, ya’ni
boshqa elektr qurilmalar yoki radio signallar uning ishlashiga xalaqit bermaydi, bu esa signal
barqarorligini oshiradi. Shuningdek, xavfsizlik darajasi yuqori, chunki optik kabeldan ma’lumotni
noqonuniy “eshitib olish” juda qiyin.Bundan tashqari, optik tolalar juda yupqa va yengil bo‘lib, katta
hajmdagi ma’lumotni kichik fizik hajm orqali uzatish imkonini beradi hamda uzoq muddat xizmat
qiladi. Shu sababli optik aloqa hozirgi kunda eng tez, ishonchli va istiqbolli aloqa texnologiyalaridan
biri hisoblanadi.

14.

Raqamli signallarni hosil qilish
Raqamli signallarni hosil qilish — bu analog (uzluksiz) signalni
raqamli (diskret, 0 va 1 ko‘rinishidagi) signalga aylantirish
jarayonidir. Bu jarayon zamonaviy aloqa tizimlari, kompyuterlar va
raqamli qurilmalarning asosini tashkil qiladi.Jarayon bir necha
bosqichda amalga oshiriladi: avvalo signal diskretlashtiriladi
(sampling), ya’ni vaqt bo‘yicha ma’lum oraliqlarda o‘lchanadi; keyin
kvantlash (quantization) bosqichida olingan qiymatlar ma’lum
darajalarga yaqinlashtiriladi; oxirida esa kodlash (encoding)
jarayonida bu qiymatlar ikkilik kodga (0 va 1 lar ketma-ketligiga)
aylantiriladi.Natijada hosil bo‘lgan raqamli signal kvadrat to‘lqinlar
shaklida bo‘lib, u uzatish va saqlash uchun juda qulay hisoblanadi.
Raqamli signallar shovqinlarga chidamliroq, xatoliklarni aniqlash va
tuzatish imkonini beradi hamda kompyuter tizimlari bilan mos
keladi. Shu sababli bugungi kunda deyarli barcha aloqa tizimlari
raqamli signal asosida ishlaydi.

15.

Asosiy raqamli kanal
Asosiy raqamli kanal — bu raqamli signallarni (0 va 1 lar ketma-ketligini) uzatuvchidan qabul
qiluvchiga yetkazib beruvchi aloqa yo‘li hisoblanadi. Bu kanal orqali ma’lumotlar aniq formatda, ya’ni
bitlar ko‘rinishida uzatiladi va u zamonaviy telekommunikatsiya tizimlarining asosini tashkil
etadi.Raqamli kanal odatda bir nechta asosiy qismlardan iborat bo‘ladi: uzatuvchi (transmitter),
kanalning o‘zi (aloqa muhiti) va qabul qiluvchi (receiver). Uzatuvchi tomonda ma’lumotlar kodlanadi
va signal ko‘rinishiga keltiriladi, kanal orqali uzatiladi va qabul qiluvchi tomonda yana asl holatiga
qayta tiklanadi. Kanal sifatida simli (mis kabel, optik tola) yoki simsiz (radio, Wi-Fi, sun’iy yo‘ldosh)
muhit ishlatilishi mumkin.Asosiy raqamli kanalning muhim xususiyatlari — o‘tkazuvchanlik (bir
soniyada uzatiladigan bitlar soni), kechikish (signal yetib borish vaqti), shovqin va xatolik ehtimoli
hisoblanadi. Shovqin ta’sirida signal buzilishi mumkin, shu sababli xatolarni aniqlash va tuzatish
usullari (masalan, kodlash) qo‘llaniladi.Raqamli kanallar analog kanallarga nisbatan aniqroq,
ishonchliroq va zamonaviy texnologiyalar bilan mos bo‘lgani uchun internet, mobil aloqa,
televideniye va kompyuter tarmoqlarida keng qo‘llanadi.

16.

Standart raqamli oqimlar
Standart raqamli oqimlar — bu telekommunikatsiya tizimlarida ma’lumotlarni uzatish uchun oldindan
belgilangan tezlik va tuzilishga ega bo‘lgan raqamli signal oqimlaridir. Ular odatda kanallarni birlashtirish
(multiplekslash) orqali hosil qilinadi va xalqaro standartlarga asoslanadi.Eng keng tarqalgan tizimlardan
biri — PDH (Plesiochronous Digital Hierarchy) bo‘lib, bunda asosiy oqimlar T1 va E1 hisoblanadi. T1
oqimi 1.544 Mbit/s tezlikka ega bo‘lib, asosan AQSH standartida ishlatiladi va 24 ta ovoz kanalini o‘z
ichiga oladi. E1 esa 2.048 Mbit/s tezlikka ega bo‘lib, Yevropa va ko‘plab boshqa hududlarda qo‘llanadi va
32 ta vaqt oralig‘idan (timeslot) tashkil topadi, shundan 30 tasi foydali ma’lumot uchun ishlatiladi.Bu
asosiy oqimlar yuqori darajadagi oqimlarga birlashtiriladi: masalan, E2 (8.448 Mbit/s), E3 (34.368 Mbit/s),
E4 (139.264 Mbit/s). Shu tarzda katta hajmdagi ma’lumotlarni uzatish imkoniyati yaratiladi.Keyinchalik
PDH o‘rnini SDH (Synchronous Digital Hierarchy) egalladi, bunda sinxron uzatish amalga oshiriladi va
tezliklar ancha yuqori bo‘ladi (masalan, STM-1 — 155 Mbit/s). SDH tizimi tarmoqni boshqarish,
monitoring va ishonchlilikni oshirishda ancha qulay hisoblanadi.
Standart raqamli oqimlarning asosiy afzalligi — turli qurilmalar va tizimlar o‘rtasida moslikni ta’minlash,
ma’lumotlarni tartibli va samarali uzatish imkoniyati hamda katta hajmdagi trafikni boshqarishdir.

17.

Signal Modulyatsiyasi
Signal modulyatsiyasi — bu ma’lumot (signal)ni uzatish uchun uni yuqori
chastotali tashuvchi signalga “yuklash” jarayoni bo‘lib, aloqa tizimlarining
asosiy prinsiplaridan biridir. Oddiy qilib aytganda, past chastotali axborot
signali (masalan, ovoz) to‘g‘ridan-to‘g‘ri uzoqqa bora olmaydi, shuning
uchun u tashuvchi signalning parametrlarini o‘zgartirish orqali
uzatiladi.Modulyatsiya jarayonida tashuvchi signalning uchta asosiy
parametri o‘zgartirilishi mumkin: amplituda (balandlik), chastota (tezlik)
va faza (siljish). Shunga qarab modulyatsiya turlari ajraladi: amplituda
modulyatsiyasi (AM), chastota modulyatsiyasi (FM) va faza
modulyatsiyasi (PM).Raqamli aloqa tizimlarida esa ma’lumotlar 0 va 1 lar
orqali uzatiladi va quyidagi modulyatsiya turlari qo‘llanadi: ASK
(amplituda o‘zgartirish), FSK (chastota o‘zgartirish), PSK (faza
o‘zgartirish) va QAM (amplituda va fazani birga o‘zgartirish). QAM
zamonaviy internet va Wi-Fi tizimlarida keng qo‘llanadi, chunki u yuqori
tezlikni ta’minlaydi.
Modulyatsiyaning asosiy afzalligi — signalni uzoq masofalarga samarali
uzatish, shovqinlarga chidamlilikni oshirish va bir nechta signallarni bitta
kanal orqali uzatish imkoniyatidir. Shu sababli radio, televideniye, mobil
aloqa va internet tizimlarining barchasida modulyatsiya muhim rol
o‘ynaydi.

18.

Modulyatsiya usullari
Modulyatsiya usullari — bu axborot signalini tashuvchi signal yordamida uzatish uchun uning
parametrlarini o‘zgartirish usullaridir. Ular asosan analog va raqamli modulyatsiyaga bo‘linadi.Analog
modulyatsiyada uzatilayotgan signal uzluksiz bo‘ladi va tashuvchi signalning asosiy parametrlaridan biri
o‘zgartiriladi. Amplituda modulyatsiyasi (AM) da signal amplitudasi o‘zgaradi, chastota modulyatsiyasi (FM)
da chastota o‘zgaradi, faza modulyatsiyasi (PM) da esa signalning fazasi o‘zgaradi. Bu usullar radio va
televideniye uzatishda keng qo‘llanadi.Raqamli modulyatsiyada esa ma’lumotlar 0 va 1 lar ko‘rinishida
uzatiladi. Asosiy usullar — ASK (amplitudani o‘zgartirish), FSK (chastotani o‘zgartirish), PSK (fazani
o‘zgartirish) va QAM (amplituda va fazani birgalikda o‘zgartirish). QAM eng samarali usullardan biri bo‘lib,
yuqori tezlikda katta hajmdagi ma’lumot uzatish imkonini beradi va zamonaviy Wi-Fi hamda mobil aloqa
tizimlarida keng ishlatiladi.Modulyatsiya usullarining asosiy maqsadi — signalni uzoq masofalarga uzatish,
kanal resurslaridan samarali foydalanish va shovqinlarga chidamlilikni oshirishdir.

19.

Modulyatsiya usullarini taqqoslash
Modulyatsiya usullarini taqqoslash — turli modulyatsiya turlarining tezlik, sifat, shovqinga
chidamlilik va qo‘llanish sohalari bo‘yicha farqlarini aniqlashdir.Analog modulyatsiya usullarida AM,
FM va PM mavjud bo‘lib, ular uzluksiz signallar bilan ishlaydi. AM (amplituda modulyatsiyasi) eng
oddiy va arzon usul hisoblanadi, lekin shovqinga juda sezgir va signal sifati tez buziladi. FM
(chastota modulyatsiyasi) shovqinga ancha chidamli va ovoz sifati yuqori, lekin ko‘proq chastota
diapazoni talab qiladi. PM (faza modulyatsiyasi) ham yuqori sifatli uzatishni ta’minlaydi va
shovqinga chidamli, ammo texnik jihatdan murakkabroq hisoblanadi.Raqamli modulyatsiyada ASK,
FSK, PSK va QAM ishlatiladi. ASK oddiy, lekin shovqinga sezgir; FSK shovqinga chidamliroq, lekin
kanal resursini ko‘proq ishlatadi; PSK yuqori samaradorlik va yaxshi barqarorlikni ta’minlaydi; QAM
esa eng samarali usullardan biri bo‘lib, katta tezlikda ma’lumot uzatadi, ammo shovqinga sezgirroq
va sifatli signal talab qiladi.Umuman olganda, analog modulyatsiya oddiy va eski tizimlarda
ishlatiladi, raqamli modulyatsiya esa zamonaviy aloqa tizimlarida (Wi-Fi, mobil aloqa, internet) keng
qo‘llanadi, chunki u yuqori tezlik, samaradorlik va xatoliklarni boshqarish imkonini beradi.

20.

Analog-raqamli o‘zgartirish
Analog-raqamli o‘zgartirish (ADC — Analog to Digital Conversion) — bu
uzluksiz analog signalni raqamli (diskret, 0 va 1 lar ketma-ketligi) ko‘rinishga
aylantirish jarayonidir. Bu jarayon kompyuterlar, aloqa tizimlari va raqamli
qurilmalarda muhim ahamiyatga ega, chunki ular faqat raqamli ma’lumot
bilan ishlaydi.Jarayon uchta asosiy bosqichdan iborat bo‘ladi: birinchi
bosqich — diskretlashtirish (sampling), bunda analog signal ma’lum vaqt
oralig‘ida o‘lchanadi; ikkinchi bosqich — kvantlash (quantization), bunda
olingan qiymatlar eng yaqin darajalarga yaqinlashtiriladi; uchinchi bosqich —
kodlash (encoding), bunda kvantlangan qiymatlar ikkilik kod (0 va 1) ga
aylantiriladi.Sampling jarayonida Nyquist qoidasi muhim bo‘lib, signalni to‘g‘ri
tiklash uchun namuna olish chastotasi signalning maksimal chastotasidan
kamida ikki baravar yuqori bo‘lishi kerak. Kvantlashda esa aniqlik darajasi
bitlar soniga bog‘liq: bitlar ko‘p bo‘lsa, signal aniqligi yuqori bo‘ladi.Analograqamli o‘zgartirishning afzalligi — signalni saqlash, uzatish va qayta
ishlashni osonlashtirishi, shovqinlarga chidamliligi va xatoliklarni nazorat
qilish imkoniyatidir. Shu sababli audio yozuvlar, video, internet va barcha
zamonaviy raqamli texnologiyalar aynan shu jarayonga asoslanadi.

21.

Diskretlash, kvantlash va kodlash
Diskretlash, kvantlash va kodlash — analog signalni raqamli signalga aylantirish jarayonining uchta asosiy
bosqichidir va ular birgalikda analog-raqamli o‘zgartirishning (ADC) asosini tashkil qiladi.
Diskretlash (sampling) — bu analog signalni vaqt bo‘yicha alohida nuqtalarda o‘lchash jarayoni bo‘lib,
uzluksiz signal ma’lum vaqt oralig‘ida “namunalar” ko‘rinishida olinadi, bunda signalni to‘g‘ri tiklash uchun
namuna olish chastotasi yetarlicha yuqori bo‘lishi kerak.Kvantlash (quantization) — diskretlangan signal
qiymatlarini ma’lum darajalarga yaqinlashtirish jarayoni bo‘lib, bunda uzluksiz amplituda qiymatlari
chegaralangan sonli darajalarga o‘tkaziladi, natijada kichik xatolik (kvantlash xatosi) yuzaga keladi.Kodlash
(encoding) — kvantlangan qiymatlarni ikkilik kodga (0 va 1 lar ketma-ketligiga) aylantirish jarayoni bo‘lib, har
bir daraja ma’lum bitlar kombinatsiyasi bilan ifodalanadi va shu orqali signal kompyuter yoki aloqa tizimlari
uchun qulay ko‘rinishga keladi.Ushbu uch bosqich birgalikda ishlashi natijasida analog signal raqamli
shaklga o‘tadi, bu esa uni saqlash, uzatish va qayta ishlashni ancha oson va ishonchli qiladi.

22.

Raqamli-analog o‘zgartirish
Raqamli-analog o‘zgartirish (DAC — Digital to Analog Conversion) — bu raqamli signalni (0 va 1 lar ketmaketligini) uzluksiz analog signalga aylantirish jarayonidir. Bu jarayon kompyuter, telefon va boshqa raqamli
qurilmalarda olingan ma’lumotlarni inson qabul qila oladigan shaklga (masalan, ovoz yoki video) keltirish
uchun zarur.Jarayon quyidagicha amalga oshadi: avvalo raqamli kodlar (bitlar ketma-ketligi) qabul qilinadi,
so‘ng har bir kod ma’lum kuchlanish darajasiga moslashtiriladi va natijada pog‘onali (zinapoya shaklidagi)
signal hosil bo‘ladi. Keyin bu signal past chastotali filtr (low-pass filter) orqali o‘tkazilib, silliqlanadi va
uzluksiz analog signalga aylantiriladi.DAC tizimining asosiy parametrlari — aniqlik (bitlar soni), tezlik
(namuna chiqarish chastotasi) va chiqish signalining sifati hisoblanadi. Bitlar soni qancha ko‘p bo‘lsa, signal
shunchalik aniq tiklanadi.Raqamli-analog o‘zgartirish audio qurilmalarda (karnay, naushnik), video
tizimlarda va boshqa ko‘plab elektron qurilmalarda keng qo‘llanadi. Uning asosiy vazifasi — raqamli
ma’lumotni real dunyoda foydalanish mumkin bo‘lgan analog ko‘rinishga aylantirishdir.