Қаржылық сауаттылықтың түсінігі, мақсаттары мен міндеттері

1. Дәріс 1 Қаржылық сауаттылықтың түсінігі, мақсаттары мен міндеттері

Лектор: э.ғ.к., Исаева Айнур Турсыналиевна

2. «Қаржылық сауаттылық негіздері» пәнінің сипаттамасы

• Қаржылық сауаттылық деңгейін арттыру білім алушыларға ұтымды қаржылық
шешімдер қабылдауға, туындайтын қаржылық мәселелерді шешуге және
қаржылық алаяқтықтарды уақтылы тануға мүмкіндік береді. «Қаржылық
сауаттылық негіздері» курсы жеке қаржыны басқару саласында білім мен
дағдыларды алуға бағытталған. Пәнді оқу шеңберінде білім алушылар қаржы
құралдарын практикада пайдалануды, ақшалай жинақтарды сақтауды және
көбейтуді, бюджетті сауатты жоспарлауды, салықтарды есептеу және төлеу
бойынша практикалық дағдыларды меңгеруді, қаржылық ақпаратты талдауды
үйренуді және барабар инвестициялық стратегияны немесе сақтандыруды
таңдау үшін қаржы өнімдерінде бағдарлауды үйренеді

3. «Қаржылық сауаттылық негіздері» пәнінің сипаттамасы

• Кредиттер саны – 5
• Пәннің мақсаты білім алушыларда жеке қаржыға қатысты шешімдер
қабылдау кезінде ұтымды қаржылық мінез-құлықты, сондайақ
цифрлық технологияларды пайдалану арқылы қаржылық қызметтерді
тұтынушылар ретінде олардың құқықтары мен мүдделерін қорғауға
байланысты процестерді сыни бағалау және талдау қабілетін
қалыптастыру болып табылады

4. «Қаржылық сауаттылық негіздері» пәнін игеру кезінде студент келесі құзыреттіліктерді ала алады:

1. Жеке және отбасылық қаржы саласындағы міндеттерді шешу үшін алған білімдері
мен дағдыларын қолдануда танымдық және шығармашылық бастама көрсету
2.
Жеке және отбасылық қаржы саласында қарапайым болжамды жүзеге асыру,
болжамды есептеулерді практикада қолдану, өз іс-әрекеттері мен оның салдарын
бағалау;
3. Әр түрлі қаржылық мәселелерге (жеке қаржыны басқару, отбасылық бюджеттеу,
қаржылық тәуекелдер, қаржы ұйымдарымен ынтымақтастық және т. б.) өз
көзқарастарын қалыптастыру
4. Халық үшін қаржылық тәуекелдер мен банкроттықты ескере отырып, жеке
қаржыны жоспарлау мен басқаруды өз бетінше жүзеге асыра білу

5. Пәнде қарастырылатын тақырыптар:

1 Қаржылық сауаттылықтың түсінігі, мақсаттары мен міндеттері
2 Ақша, есеп айырысу және төлемдер
3 Жеке қаржы: кірістер, шығыстар, бюджет
4 Жеке тұлғаларға салық және салық салу
5 Халыққа арналған банктік қызметтер
6 Сақтандыру
7 Қаржы нарықтары және инвестициялау негіздері
8 Жеке кәсіпкерлік және стартап
9 Жеке тұлғалардың банкроттығы
10 Жеке қаржылық қауіпсіздік

6. Кіріспе

• - Қаржы сауаттылығының маңызы: Қаржы сауаттылығының жеке
адам үшін және қоғам үшін маңызы зор.
• - Қаржы сауаттылығын дамыту қажеттілігі: Әлемдік қаржы
дағдарыстары мен Қазақстанның экономикалық жағдайы қаржы
сауаттылығын арттыруды талап етеді.
• - Қаржы сауаттылығының қоғамдағы рөлі: Қаржылық білім
қоғамның тұрақтылығы мен әл-ауқатын қамтамасыз етеді.

7. Қаржы сауаттылығы дегеніміз не?-

Қаржы сауаттылығы дегеніміз не?• Анықтама:
Қаржы сауаттылығы — бұл қаржылық ресурстарды тиімді және
жауапкершілікпен басқару қабілеті.
Негізгі аспектілері:
- Жеке қаржы жоспарлау
- Қаржы өнімдері мен қызметтерін түсіну
- Қаржылық тәуекелдерді басқару

8. Қаржы сауаттылығының компоненттері

- Жеке қаржы басқару: Бюджет жасау, шығыстарды бақылау.
- Жинақтау және инвестициялау: Қаржы жинақтау және
инвестициялау стратегиялары.
- Несие және қарыздарды басқару: Несие алу, төлеу және басқару.
- Салық салу және мемлекеттік қаржы жүйесі: Салықтарды дұрыс
төлеу және қаржы жүйесін түсіну.

9. Жеке қаржы басқару

• Жеке бюджетті құру: Табыс пен шығыстарды басқару.
• Табыс пен шығыстарды басқару: Ақша қаражаттарын тиімді
жұмсау.
• Қаржылық жоспарлау: Қаржылық мақсаттар қою және оларға жету
үшін жоспар құру.

10. Инвестициялар мен жинақтар-

Инвестициялар мен жинақтар• Инвестицияның анықтамасы:
Инвестиция — бұл табыс алу мақсатында капиталды пайдалану.
Инвестиция түрлері:
- Акциялар
- Облигациялар
- Жылжымайтын мүлік
Жинақтарды тиімді басқару: Жинақтарды банк депозиттерінде сақтау және
инвестициялау.

11. Несие және қарызды басқару

Несие түрлері: Тұтынушылық, ипотекалық, автонесиелер.
- Қарызды басқару стратегиялары: Қарызды азайту, қайта
қаржыландыру.
- Қаржылық тәуекелдер: Несие төлемдері мен айыппұлдар.

12. Салық салу және қаржы жүйесі-

Салық салу және қаржы жүйесі-Қазақстандағы салық жүйесі: Жеке табыс салығы, ҚҚС, әлеуметтік
салықтар.
- Салық түрлері: Салық декларациясы, салық төлеу ережелері.
- Мемлекеттік қаржы жүйесі: Қазақстандағы Ұлттық банк, қаржы
министрлігі.

13. Қаржы сауаттылығын арттырудың жолдары

- Қаржылық білім беру: Оқу курстары, тренингтер.
- Қаржы құралдарын пайдалану дағдыларын жетілдіру:
Инвестициялау, жинақтау, бюджеттік жоспарлау.
- Жеке қаржылық жағдайды жақсарту: Қарыздарды басқару,
тұрақты жинақтар жасау.

14. Қаржы сауаттылығының экономикалық әсері

• - Қаржы сауаттылығының халықтың тұрмыс деңгейіне әсері:
Қаржылық сауатты адамдар өз қаржыларын тиімді пайдаланады.
• - Қаржы сауаттылығы мен экономикалық тұрақтылық
арасындағы байланыс: Экономикалық тұрақтылық қаржылық
сауаттылыққа тәуелді.

15. Қазақстандағы қаржы сауаттылығы-

Қазақстандағы қаржы сауаттылығы-Қазақстандағы қаржы сауаттылығы деңгейі: 2020-2023
жылдардағы зерттеулер.
Қазақстандағы қаржы сауаттылығы деңгейі туралы 2020-2023 жылдар
аралығындағы зерттеулердің нәтижелері қаржылық білім мен
дағдылардың елдегі тұрғындар арасында қалай таралғанын көрсетеді.
Қаржы сауаттылығын арттыру мақсатында жүргізілген түрлі зерттеулер
мен сауалнамалар нәтижесінде елімізде қаржылық білімнің деңгейі
айтарлықтай өзгергенін байқауға

16. 1. 2020 жылғы зерттеу

• 2020 жылы Қазақстанда жүргізілген қаржы сауаттылығының ұлттық
зерттеуінде Қазақстанның қаржылық сауаттылығын бағалау үшін сұралған
халықтың үлкен бөлігі қаржы басқару, инвестициялар, бюджетті жоспарлау
және несиелеу мәселелерінде орташа деңгейде білімдерге ие екендігі
анықталды.
• - Негізгі қорытынды: Қазақстандықтардың 45-50% қаржылық сауаттылыққа
қатысты негізгі түсініктерді білмейді. Тұрғындардың тек 15-20% ғана
қаржылық жоспарлау мен инвестициялаудың негіздерін меңгерген.
• - Қаржылық сауаттылық индексі: 2020 жылы Қазақстанның қаржылық
сауаттылық индексі (FSI) 50%-дан төмен болды.

17. 2021 жылғы зерттеу

• 2021 жылы Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің және қаржы
ұйымдарының қатысуымен жүргізілген зерттеулер қаржылық сауаттылық
деңгейінің біршама артқанын көрсетті. Бұл өзгерістер халық арасында қаржылық
білімді арттыруға арналған мемлекеттік бағдарламалардың, сонымен қатар
банктердің қаржылық білім беру жобаларының нәтижесінде мүмкін болды.
• - Негізгі қорытынды: 2021 жылы Қазақстандағы қаржылық сауаттылық деңгейі
55%-ға дейін көтерілген.
• - Қаржылық сауаттылықты арттыру шаралары: Әр түрлі қаржылық білім беру
платформалары мен интернет-ресурстар арқылы халықты қаржылық сауаттылыққа
үйрету жұмыстары жүргізілді.

18. 2022 жылғы зерттеу

• 2022 жылы қаржы сауаттылығының деңгейі жоғарылағаны байқалды, бірақ
халықтың көпшілігі әлі де қаржылық жоспарлау, инвестициялар мен
сақтандыру өнімдеріне қатысты нақты білімнен алыста болды.
• -
Негізгі
қорытынды:
Қазақстандықтардың
60%-ы
қаржылық
сауаттылықтың негізгі аспектілерін түсінеді, алайда тек 30%-ы инвестициялау
мен зейнетақы жинақтарын жоспарлау бойынша нақты дағдыларға ие.
• - Қаржылық сауаттылықты арттыру бойынша шаралар: Қазақстанда
қаржылық сауаттылықты арттыру бойынша мемлекеттік бағдарламалар мен
әлеуметтік жарнамалар көбейтілді.

19. 2023 жылғы деректер бойынша

• Қазақстандағы қаржылық сауаттылық деңгейі бұрынғы жылдарға қарағанда
айтарлықтай жақсарды. Алайда, әлі де болса тұрғындардың көпшілігі
қаржылық құралдарды тиімді пайдалану мен қарыздарды басқару
мәселелерінде кемшіліктерге ие.
• - Негізгі қорытынды: 2023 жылы қаржылық сауаттылық деңгейі 65%-ға
жеткен.
Бұл
қаржылық
сауаттылыққа
қатысты
білім
беру
бағдарламаларының тиімділігін көрсетеді.
• - Қаржылық сауаттылықтың негізгі аспектілері: Халықтың 50%-ы несие алу
мен инвестициялау негіздерін түсінеді, бірақ зейнетақы жинақтарын
жоспарлау және сақтандыру өнімдерін таңдау бойынша білімдері төмен.

20. Келешекке жоспарлар:

Қазақстандағы қаржылық сауаттылықты арттыру мақсатында 2023
жылдан кейін де қаржылық білім беру бағдарламалары мен тренингтер
кеңінен жүргізіле береді деп күтілуде. Сонымен қатар, цифрлық
технологиялардың дамуы, әсіресе мобильді қосымшалар мен онлайн
платформалар арқылы қаржылық сауаттылықты арттыру мүмкіндіктері
одан әрі кеңейеді.

21. Қаржы сауаттылығын арттыру бойынша мемлекеттік бастамалар: Қаржылық білім беру бағдарламалары, жобалар.

• 1. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі тарапынан қаржылық
сауаттылықты арттыру бағдарламасы
• Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі қаржылық сауаттылықты
арттыру бойынша бірнеше жыл қатарынан жүйелі түрде бағдарламалар
жүргізіп келеді. Ұлттық Банк қаржылық сауаттылықты жақсарту
мақсатында түрлі жобалар мен кампанияларды ұйымдастырады. Бұл
бастама халыққа қаржылық қызметтерді тиімді пайдалану, қаржылық
жоспарлау, инвестициялау және зейнетақы жинақтары туралы түсінік
беруге бағытталған.

22.

- «Қаржылық сауаттылық» онлайн курстары:
- Ұлттық Банк қаржылық сауаттылықты арттыру мақсатында арнайы
онлайн платформаларды іске қосты. Бұл курстар арқылы азаматтар
қаржы жоспарлау, бюджеттік басқару, инвестициялау және банк
қызметтерін пайдалану туралы білім алады.
- Қаржылық сауаттылықты арттыру бойынша ақпараттық
кампаниялар: Ұлттық Банк қаржылық сауаттылықты арттыру
мақсатында үнемі ақпараттық кампаниялар мен тренингтер
ұйымдастырады. Бұл шаралар қаржылық қызметтердің қауіпқатерлерін, қарыз алуды және қаржылық жоспарлауды түсіндіруге
бағытталған.

23. 2 «Қаржылық сауаттылықты арттыру» мемлекеттік бағдарламасы

• Қазақстан Үкіметі қаржылық сауаттылықты арттыру мақсатында арнайы мемлекеттік
бағдарламаларды іске қосқан. Бұл бағдарламалар қаржылық білімді халыққа жеткізуге,
қаржылық қызметтердің қауіп-қатерлерін түсіндіруге және тұтынушыларды дұрыс
қаржылық шешімдер қабылдауға үйретуге бағытталған.
• Қаржылық білім беру орталықтары: Бұл орталықтар қаржылық сауаттылықты
арттыру бойынша
• тренингтер мен семинарлар ұйымдастырып, азаматтарға қаржылық өнімдер мен
қызметтерді дұрыс таңдау жолдарын түсіндіреді.
• Банктер мен микроқаржы ұйымдарымен бірлескен жобалар: Қаржылық
сауаттылықты арттыру мақсатында Қазақстандағы банктер мен микроқаржы ұйымдары
түрлі жобаларға қатысады. Мысалы, қаржылық кеңес беру, қаржылық жоспарлау және
қарыз алу бойынша кеңестер беріледі.

24. 3 «Қаржылық білім беру» мектеп бағдарламасы

Қазақстанда мектептерде қаржылық сауаттылықты арттыру мақсатында арнайы
білім беру бағдарламалары енгізілуде. Бұл бағдарламалар оқушыларға қаржылық
жоспарлау, бюджетті басқару, үнемдеу және инвестициялау туралы негізгі түсініктер
береді.
- Мектептердегі қаржылық сауаттылық пәні: Қазақстан мектептерінде қаржылық
сауаттылықты арттыру мақсатында арнайы оқу пәндері енгізілген. Бұл пәндер
оқушыларға қаржылық жоспарлау, ақша басқару және негізгі қаржы құралдарын
түсінуге көмектеседі.
- Жастарды қаржылық біліммен қамтамасыз ету: Жастар арасында қаржылық білім
беру мақсатында қаржы ұйымдары мен мемлекеттік органдар бірлесіп түрлі жобалар
ұйымдастырады. Мысалы, «Қаржылық сауаттылық» бойынша жастарға арналған онлайн
курстар мен тренингтер өткізіледі.

25. 4. «Қаржылық сауаттылықты арттыру» әлеуметтік жобалар

қаржылық сауаттылықты арттыру мақсатында әлеуметтік жобалар да жүзеге
асырылуда. Бұл жобалар азаматтарды қаржыға қатысты негізгі мәселелер бойынша
ақпараттандыруға және қаржылық қызметтерді пайдаланудың тиімді жолдарын көрсетуге
бағытталған.
Қазақстанда
- «Қаржылық сауаттылық апталығы» акциясы: Әр жыл сайын қаржылық сауаттылық
апталығы өткізіледі. Бұл шара барысында қаржы ұйымдары мен мемлекеттік органдар
халыққа қаржылық білім беру бойынша ақпараттық және практикалық іс-шаралар
ұйымдастырады.
- - Қаржылық сауаттылықты арттыру бойынша мобильді қосымшалар: Қазақстанда
қаржылық сауаттылықты арттыру үшін түрлі мобильді қосымшалар мен онлайн
платформалар іске қосылған. Бұл қосымшалар арқылы азаматтар қаржы жоспарлауды,
инвестициялау, қарыздарды басқару және басқа да қаржылық қызметтерді тиімді
пайдалануды үйрене алады.

26. «Тұтынушылардың құқықтарын қорғау» бағдарламасы

-Қазақстанда қаржылық қызметтерді пайдаланушылардың құқықтарын
қорғауға арналған арнайы бағдарламалар да бар. Бұл бағдарламалар
тұтынушыларға қаржылық қызметтерді таңдауда дұрыс шешімдер
қабылдауға және қаржылық өнімдер мен қызметтердің шарттарын жақсы
түсінуге мүмкіндік береді.
- Қаржылық қызметтерді реттеу: Қазақстанның қаржылық нарықтарын
реттеу жөніндегі агенттіктер мен ұйымдар қаржылық қызметтерді
тұтынушылардың мүдделерін қорғау мақсатында түрлі шараларды жүзеге
асырады.

27. Қазақстанның қаржы жүйесі

- Ұлттық банк: Ақша-кредит саясаты, инфляция деңгейі.
- Коммерциялық банктер мен қаржы ұйымдары: Несиелер мен
депозиттер.
- Қаржы нарығының даму тенденциялары: Инвестициялық нарық,
сақтандыру.

28. Қаржы сауаттылығы мен цифрлық қаржы қызметтері

• - Цифрлық банкинг: Мобильді банкинг, онлайн төлемдер.
• - Электрондық ақша және криптовалюталар: Электрондық ақша,
криптовалюталар.
• - Онлайн инвестициялар: Рыноктағы онлайн инвестициялық
мүмкіндіктер.

29. Қаржылық дағдарыс және қаржы сауаттылығы

- Қаржылық дағдарыс кезеңдеріндегі қаржы сауаттылығының маңызы:
Қаржылық шешімдер қабылдау.
- Дағдарыс жағдайында қаржылық шешімдер қабылдау: Қарыздарды басқару,
инвестициялар.
Қаржы сауаттылығының жастарға әсері
- Жастардың қаржы сауаттылығын арттырудың маңызы: Қаржылық
жоспарлау дағдыларын дамыту.
- Студенттер мен жас мамандар үшін қаржылық білім беру бағдарламалары:
Университеттердегі курстар.

30. Қаржы сауаттылығын арттыру бойынша ұсыныстар:

-Қаржы сауаттылығын арттырудағы мемлекеттік және жеке сектордың
рөлі: Қаржылық білім беру.
- Қаржылық білім беруді кеңейту: Мектептер мен университеттерде
қаржылық сауаттылық курстарын енгізу.
Қаржы сауаттылығы және әлеуметтік медианың рөлі
- Әлеуметтік медиа мен интернет ресурстарының қаржы сауаттылығын
арттырудағы рөлі: Онлайн курстар, қаржы блогтары.

31.

Қаржылық жоспарлау мен болашаққа дайындық:
- Қаржылық жоспарды құрудағы қадамдар: Қаржылық мақсаттар қою.
- Болашаққа қаржылық мақсаттар қою: Зейнетақы жинақтары, ұзақ мерзімді
инвестициялар.
Қаржылық тәуекелдер және оларды басқару
- Қаржылық тәуекелдердің түрлері: Инфляция, пайыздық мөлшерлемелер, валюта
бағамы.
- - Тәуекелдерді басқарудың негізгі әдістері: Диверсификация, сақтандыру.
Қаржы сауаттылығы мен отбасылық қаржы
- Отбасылық бюджетті басқару: Отбасылық табыстар мен шығыстарды басқару.Қаржы сауаттылығының отбасылық қаржыға әсері: Қаржылық тұрақтылық,
жинақтар.

32. Қорытынды

Қазақстанда қаржылық сауаттылықты арттыру бойынша мемлекеттік бастамалар мен
қаржылық білім беру бағдарламалары азаматтардың қаржылық шешімдерді дұрыс
қабылдауына және қаржылық қызметтерді тиімді пайдалануға көмектеседі.
Қаржылық білім беру жүйесі мектептерден бастап, ересектерге арналған онлайн
курстарға дейін кеңейтілуде. Бұл шаралар қаржылық мәдениетті арттыруға және
азаматтардың қаржылық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған.
• Қаржы сауаттылығының маңыздылығы: Қаржы сауаттылығы жеке адам мен қоғам
үшін маңызды.
• Қаржы сауаттылығын арттыру бойынша негізгі ұсыныстар: Қаржылық білім беру
курстарын кеңейту.