Солтүстік Америка

1.

Солтүстік Америка

2.

• Ауданы бойынша Солтүстік Америка Жер планетасында Еуразия
материгінен (54 759 000 км²) және Африка материгінен (30 221 532
км²) кейін үшінші орын алады.
• Солтүстік Американың ауданы:
• аралдарымен бірге — 24,2 млн км²
• аралдарсыз — 20,4 млн км².
• Солтүстік Американың шеткі нүктелері:
• Ең солтүстік материктік нүктесі — Мёрчисон мүйісі, 72°00′6,57″ с.е.,
94°39′15,24″ б.б.
• Материктің батысында, Аляска түбегінде орналасқан ең солтүстік
материктік нүктесі — 71°23′12,80″ с.е., 156°28′28,09″ б.б.
• Ең солтүстік аралдық нүктесі — Гренландия аралы, 83°33′10,00″ с.е.,
34°27′3,64″ б.б.
• Оңтүстік нүктесі — Асуэро түбегінің оңтүстік жағалауының орталық
бөлігіне жақын орналасқан шеткі нүкте, 7°12′12,32″ с.е. және
80°48′0,07″ б.б.
• Батыс нүктесі — Принц Уэльс мүйісі, 65°35′ с.е., 168°05′ б.б.
• Шығыс нүктесі — Сент-Чарльз мүйісі, 52°24′ с.е., 55°40′ б.б.

3.

Солтүстік Американың биіктіктері:
• Материктің батыс бөлігінің жер беті теңіз деңгейінен орта есеппен шамамен
1700 метр биіктікте орналасқан.
• Материктің шығыс бөлігі теңіз деңгейінен шамамен 200–300 метр биіктікте
орналасқан.
• Солтүстік Американың орташа биіктігі теңіз деңгейінен шамамен 720 метрді
құрайды. Солтүстік Американың ең биік нүктесі теңіз деңгейінен 6193 метр
биіктікте орналасқан.
• Солтүстік Американың ең биік тауы — Мак-Кинли тауы, оның биіктігі теңіз
деңгейінен 6193 метрге жетеді. Тау Аляскада, АҚШ-тың Денали ұлттық
паркінде орналасқан. Тауға Америка Құрама Штаттарының жиырма бесінші
президенті Уильям Мак-Кинлидің есімі берілген. Шыңның пішіні қос басты тау
тәрізді.
• Солтүстік Американың ең төменгі нүктесі — Өлім аңғары деп аталатын
тауаралық ойыс. Өлім аңғарының ең терең жері Бэдуотер ойысында теңіз
деңгейінен 86 метр төмен орналасқан (36°14′ с. ш., 116°46′ б. б.). Өлім аңғары
(ағылшынша Death Valley) АҚШ-тың оңтүстік-батыс бөлігіндегі Калифорния
штатында, Сьерра-Невада тау жотасының оңтүстік-шығысында, Мохаве шөлі
мен Үлкен Бассейннің құрғақ аймағында орналасқан. Өлім аңғарына «Өлім
аңғары» ұлттық паркінің үлкен бөлігі кіреді. Өлім аңғары Жер
планетасындағы ең құрғақ жерлердің бірі болып табылады. Аңғарда 1913
жылдың 10 шілдесінде планетадағы ең жоғары ауа температурасының
рекордтық көрсеткіші — +56,7 °C тіркелген.

4. Жалпы мәліметтер, Еуразия табиғатымен ұқсастығы

• Жер шарындағы көлемі бойынша үшінші материк (24,25 млн км²);
• Ландшафттардың зоналық типтері: тундрадан тропиктік ормандарға дейін;
• Еуразиямен ұқсастығы 3 факторға байланысты:
– Бірдей ендіктерде орналасуы;
– Геологиялық құрылысының ортақ белгілері;
– Палеогеографиялық байланыстардың болуы.
Бұл материктердің климаты мен табиғатының басқа да компоненттерінде
ұқсастықтардың қалыптасуына себеп болды:
– Солтүстік Американың солтүстік-шығысы – Азияның солтүстік-шығысы
(климаты мен топырақ-биологиялық жағдайлары бойынша);
– Солтүстік Американың оңтүстік-шығыс жағалауы – Қытайдың оңтүстікшығысы;
– Калифорнияның оңтүстік-батысы – Жерорта теңізі аймағы;
– Алясканың оңтүстік-шығысы – Канаданың батыс жағалауы – Батыс
Фенноскандияның аналогтары және т.б.

5.

• Материктің едәуір бөлігі 60˚ с.е.-тен солтүстікте орналасқан,
сондықтан мұнда арктикалық және субарктикалық белдеулердің
ландшафттары кең таралған;
• Неғұрлым оңтүстік ендіктерде материк Еуразиямен салыстырғанда
тарылған, бұл ландшафттардың зоналық типтерінің неғұрлым күрт
ауысуына себеп болады;
• Ылғалдану мен климаттың континенттілігінде айқын
айырмашылықтар байқалады, бұл ішінара орографиялық
тосқауылдың — Кордильера тауларының меридиандық бағытта
орналасуымен байланысты;
• Материктің орталығына қарай солтүстіктен және оңтүстіктен сұғына
еніп жатқан ірі шығанақтардың болуы мұхиттың суық және жылы
әсерлерінің материктің ішкі бөліктеріне таралуына ықпал етеді
(торнадолардың жиі пайда болуының себептерінің бірі);
• Климатқа Атлант және Тынық мұхиттары үстіндегі циркуляциялық
әрекеттер (ЦДА), сондай-ақ қоңыржай белдеуде батыстан шығысқа
қарай ауа массаларының тасымалдануы үлкен әсер етеді.

6. Географиялық орны

Солтүстік Америка полярлық ендіктерден экваторға дейін дерлік
созылып жатыр. Материктің ең солтүстік нүктесі — Бутия түбегіндегі Мёрчисон
мүйісі (71°50′ с.е.). Солтүстік Америка оңтүстігінде 7°12′ с.е. дейін (Марьято
мүйісі) созылып жатыр, бұл жерде ол Оңтүстік Америкамен жіңішке мойнақ
арқылы жалғасады. Материктің оңтүстік, жіңішкерген және қатты тілімденген
бөлігі Орталық Америка деп аталады.
Солтүстік Америка өзінің ең үлкен ендігіне қоңыржай ендіктерде жетеді.
Оның ең батыс нүктесі — Аляскадағы Принц Уэльс мүйісі (168° б.б.), ал ең
шығыс нүктесі — Лабрадор түбегіндегі Сент-Чарльз мүйісі (55°40′ б.б.).
Солтүстік Американың жағалауларында ірі аралдар мен архипелагтар
орналасқан. Солтүстігінде — Гренландия және Канаданың Арктикалық
архипелагы. Солтүстік Американың шығысында — Ньюфаундленд аралы,
оңтүстік-шығысында — Үлкен және Кіші Антиль аралдары мен Багам аралдары
орналасқан. Солтүстік Американың солтүстік-батысы мен батысына көптеген
аралдар іргелес орналасқан: Алеут аралдары, Королева Шарлотта аралдары,
Ванкувер аралы, Александр архипелагы. Солтүстік Американың ең солтүстік
аралдық нүктесі — Гренландиядағы Моррис-Джесуп мүйісі (83°39′ с.е.). Бұл —
Солтүстік жарты шардағы полюске ең жақын орналасқан құрлық.

7.

Солтүстік Американың жағалауларын үш мұхиттың сулары шайып
жатыр: Атлант, Солтүстік Мұзды және Тынық мұхиттары. Теңіздер материктің
шығыс және солтүстік жағалауларын қатты тілімдейді, ал батыс жағалауын
айтарлықтай аз тілімдейді.
Атлант мұхиты Солтүстік Американың жағалауларында құрлыққа
терең сұғына енетін теңіздер мен шығанақтар түзеді. Олардың кейбіреулері
материктік қайраң шегінде орналасса, басқалары түбі әлі де төмен түсіп келе
жатқан учаскелері бар терең сулы ойыстар болып табылады. Материктік
қайраңның ең үлкен ені Флорида түбегінен Баффин Жеріне дейінгі жағалау
бөлігінде байқалады. Әулие Лаврентий және Гудзон шығанақтары түгелге
жуық материктік қайраң шегінде орналасқан. Флорида мен Ньюфаундленд
аралының арасындағы континенттік шельф салыстырмалы түрде жақында су
астына түскен, сондықтан оның бетінде материктік жер бедерінің айқын іздері
сақталған: терең өзен аңғарлары, құм төбелерінің көтеріңкі учаскелері және
т.б.
Материктің оңтүстік-шығыс жағалауларында екі терең сулы теңіз
алабы ерекшеленеді. Мексика шығанағы Флорида, Юкатан түбектері және
аралдар арқылы мұхиттан дерлік оқшауланған. Ол мезозойда қалыптасқан
ойыс болып табылады, оның орталық бөліктеріндегі тереңдігі 4000 метрден
асады. Антиль аралдарының тізбегі арқылы мұхиттан бөлінген Кариб теңізі
неогенде қалыптасқан. Бұл теңіздегі тереңдіктер 7000 метрден асады;
аралдардың арғы жағындағы Атлант мұхитында Пуэрто-Рико шұңғымасының
тереңдігі 8440 метрге жетеді.

8.

Өлім аңғары —
АҚШ-тың батысындағы Калифорния штатында, Мохаве
шөлі мен Үлкен Бассейн аймағындағы, Сьерра-Невада
тау жотасының оңтүстік-шығысында орналасқан
тауаралық ойыс.
Аңғарда Солтүстік Американың ең төмен орналасқан
нүктесі бар (36°14′ с. е., 116°46′ б. б., теңіз деңгейінен 86
м төмен).
Аңғар аумағының басым бөлігін «Өлім аңғары» ұлттық
паркі алып жатыр.
• 1913 жылғы 10 шілдеде аңғарда Батыс жарты
шардағы ең жоғары ауа температурасы тіркелді — +56,7
°C.

9.

№ 9 дәріс. Солтүстік Американың геологиялық
даму тарихы, морфоқұрылымдары, пайдалы
қазбалары
Мақсаты:
Солтүстік
Американың
геологиялық
құрылымы мен морфоқұрылымдары туралы түсінік
қалыптастыру және қарастыру. Осы материктегі
пайдалы қазбалар кен орындарының орналасу
заңдылықтарын ашып көрсету.
Сұрақтар:
1.Платформалық
және
геосинклинальдық
морфоқұрылымдардың геологиялық даму тарихының
негізгі кезеңдері.
2.Ландшафттардың қалыптасуындағы неотектоника
мен плейстоцендік мұз басудың рөлі.

10.

11.

Аумақтың қалыптасу тарихы және пайдалы қазбалар
Материктің геологиялық құрылымының әркелкілігі:
Палеозойлық (каледондық және герциндік) жастағы геосинклинальдық
құрылымдар
•Аппалачтардың оңтүстік-шығысы мен солтүстігіндегі және Гренландияның
шығысындағы эвгеосинклинальдық қатпарлы құрылымдар
•Интрузивті және метаморфтық тығыз тау жыныстары
Кордильерадан тыс Шығыс
•Солтүстік Америка платформасы, докембрийлік қатпарлық
•Канадалық қалқан
•Палеозойлық және мезозойлық жастағы шөгінділермен жабылған плита
•Жазықтар, үстірттер, ойпаттар
Кордильералар
Киммерийлік немесе Невадийлік (юраның соңы – бордың басы) және
Ларамийлік (бор – ерте палеоген) (Mz)
•Киммерийлік: биік таулы, блокты пішінді жоталарды түзетін гранитоидтардың
ірі интрузиялары
•Ларамийлік: Скалист тауларының ірі қатпарлы және терең қатпарлы
жоталары.

12.

13.

14.

15.

16.

Киммерийлік қатпарлық:
• Эвгеосинклиналь — «толықтықты, жетілгендікті» білдіретін қосымша.
Геосинклинальдық облыстардың ең қозғалмалы, әдетте ішкі бөліктері. Олар
пайда болған уақыттан бастап жоғары вулкандық белсенділігімен сипатталады.
Гранитоидтар. Кордильерада бұлар — жақпарлы пішіндегі биік тау жоталары.
Ларамиялық қатпарлық:
• Миогеосинклиналь — «мио» қосымшасы толық еместікті, жеткіліксіздікті
білдіреді. Геосинклинальдық облыстардың салыстырмалы түрде аз
қозғалмалы, негізінен сыртқы бөліктері. Олар әлсіз вулкандық белсенділігімен
немесе оның мүлдем болмауымен сипатталады. Миогеосинклинальдардан
қалыптасқан қатпарлы белдеулерде терригендік және карбонаттық түзілімдер
басым болады. Кордильерада — бұл шөгінді генезистегі қабатты
жыныстар, олар ірі күмбезді және жақпарлы-қатпарлы Сеңгір тауларын
(Скалистые горы) құрайды.
• Кордильераға тектоникалық процестердің ерекше белсенділігі тән:
жарылымдық дислокациялар, ірі блоктардың тік және көлденең бағыттағы
орын ауыстыруы, жер сілкіністері, вулканизм.

17.

Жер бедері
Қалыптасу тарихы және төрттік дәуірдегі мұз басу
• Бор дәуірінде Солтүстік Американың шығысы мен Кордильера тауларының
арасында кең көлемді теңіз бұғазы болған, ол тек ларамиялық қатпарлық
дәуірінде ғана жабылды. Бор дәуірінің соңында Тынық мұхиттық қозғалмалы
белдеуде тектоникалық процестер қарқынды жүріп, Солтүстік Америка
платформасының батыс шетіне де таралды. Осы жерде Сеңгір таулары
(Скалистые горы) және Кордильераның басқа да жоталары қалыптасты, кең
көлемді лавалық үстірттер пайда болды. Көтерілу процестеріне Ұлы жазықтар
да қатысты. Сонымен қатар қатты мүжілген Аппалач таулары да көтеріле
бастады. Арктикалық аралдарда да үлкен амплитудалы қозғалыстар жүрді
(неогенге дейін).
• Неоген дәуірінің соңында Солтүстік Америка Азиямен берік байланыста
болды, бұл екі материктің биотасында көптеген ортақ белгілердің қалыптасуына
ықпал етті.
• Төрттік дәуірде Солтүстік Американың аумағының 60%-дан астамын
мұздықтар басып жатты. Мұз басудың негізгі орталығы Гренландия болды.
Солтүстік Америкадағы мұздықтардың ауданы Еуразиядағы мұздықтардан
үлкен болды, себебі мұнда құрғақ климаты бар осындай кең көлемді
континенттік аймақтар болмаған.

18.

Соңғы — Висконсин мұз басуының іздері
(60–10 мың жыл бұрын) ең жақсы
сақталған. Бұл мұздықтың фрагменттері
қазіргі уақытқа дейін Гренландияда және
Канаданың Арктикалық архипелагы
аралдарында сақталған. Мұз басу
материктің жер бедерінің,
гидрологиялық желісінің және
флорасының қалыптасуына
айтарлықтай әсер етті.

19.

ПЛЕЙСТОЦЕН
СОВРЕМЕННОЕ
СОСТОЯНИЕ

20.

Эпиплатформалық облыстардың жазықтары
• Лаврентий қыраты материктік бөліктегі Канадалық қалқанға сәйкес келеді. Оның
жер бедерінің ерекшеліктері ұзақ уақытқа созылған денудация және мұздықтардың
әрекетімен байланысты. Қыраттың жайпақ-толқынды бетінің биіктігі 150–600 м.
• Орталық жазықтар Солтүстік Америка платформасының тақтасының бір бөлігіне
сәйкес келеді. Олардың биіктігі 200–500 м. Жер бедері әлсіз толқынды, эрозиялық
сипатта, ал солтүстігінде — мореналық жоталар мен зандрлық жазықтары бар
мұздықты жер бедері таралған. Оңтүстік бөлігінде лесс жамылғылары кең
таралған. Антеклизалар жер бетінде қыраттар түрінде көрінеді, мұнда ежелгі, ең
тығыз тау жыныстары жер бетіне шығады. Мұндай қыраттарға Озарк қыраты
(биіктігі шамамен 760 м) және Уошито аласа таулары (884 м-ге дейін) жатады.
Уошито — эпигерциндік платформаның қатпарлы негізін құрайды.
• Ұлы жазықтар Кордильераның тау алды үстірті болып табылады, биіктігі 500–
1500 м. Олар ларамиялық қатпарлық дәуірінде Кордильераның бұзылу өнімдерінің
жиналуы және кейін жер бетінің көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан.
Геоморфологиялық құрылысы өте күрделі, мұнда төрттік дәуірдің түпкі, мореналық,
флювиогляциалдық және лесс жыныстары қатар кездеседі. Оңтүстігінде
палеозойлық әктастар жер бетіне шығатын аудандарда карст кең таралған.
• Жағалық ойпаттар материктің оңтүстігіндегі эпигерциндік платформаға сәйкес
келеді. Олардың биіктігі 200 м-ден аспайды. Ішкі бөліктерінде көптеген эрозиялық
пішіндер, ал жағалау аймағында — лагуналар, барлар, құмды жағажайлар,
қайраңдар және жазық аласа террасалар таралған.

21.

Ежелгі қатпарлы облыстардың жасарған таулары
• Аппалач таулары — орташа биіктіктегі жоталар, таулы үстірттер мен
платолар жүйесі. Олар палеозойлық қатпарлы фундамент аймағындағы
жасарған таулар болып табылады, дегенмен көтерілу процесі Солтүстік
Америка платформасының оған іргелес бөлігін де қамтыған. Солтүстік
Аппалач таулары қатты метаморфталған қатпарлы жыныстардан тұратын
қарапайым тау массивтері мен толқынды таулы үстірттерден құралған, мұнда
мұздықты жер бедері пішіндері кездеседі. Оңтүстік Аппалачтар құрамына: 1)
эвгеосинклинальдық зона — Пидмонт жазығы мен Көк жота және әлсіз
метаморфталған шөгінді жыныстардан тұратын, қаттырақ бұзылған
миогеосинклинальдық зона; бұл солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай
созылған, биіктігі 1500 м-ге дейін жететін және кең бойлық аңғарлармен,
соның ішінде Үлкен аңғармен бөлінген тау жоталары тізбегі; 3) батыстан
іргелес орналасқан Солтүстік Америка платформасының тау алды иілімі —
карбон дәуірінің әктастарынан түзілген Аппалач платосы жатады.
• Канаданың Арктикалық архипелагының (КАА) солтүстік аралдарының
таулары Аппалач тауларынан биігірек (Элсмир аралында — 3000 м-ге дейін).
Олар қазіргі кездегі кең көлемді мұз басуымен және гляцио-нивальдық
процестердің кең таралуымен ерекшеленеді.

22.

Платформалық облыстардың таулары
• Солтүстік Америкада бұл тауларға материктің солтүстік-шығысындағы
тау құрылыстары жатады: Гренландияның шығыс жағалауындағы таулар
(3700 м-ге дейін), Гренландияның солтүстігіндегі және Канаданың
Арктикалық архипелагының (КАА) солтүстік-шығысындағы таулар,
Баффин Жеріндегі таулар. Тауларға платолар мен аласа таулы үстірттер
іргелес орналасқан. Бұл аймақтарға қазіргі заманғы өте ауқымды мұз басу
тән.

23. Эпигеосинклинальдық облыстардың таулары • Солтүстік Америкада мұндай тауларға Кордильера жатады. Кордильера құрамына үш

морфоқұрылымдық
белдеу кіреді:
1.шығыс таулы белдеу;
2.ішкі үстірттер мен таулы үстірттер белдеуі;
3.батыс таулы белдеу.

24.

Шығыс белдеуіне Брукс жотасы, Маккензи таулары, Сеңгір таулары (Скалистые
горы) және Шығыс Сьерра-Мадре жатады. Бұл негізінен миогеосинклинальдық
құрылымдар, оларға шөгінді қабатты қалыңдықтардың басым болуы тән.
Жақпарлы-қатпарлы типтегі тау жоталары кең таралған.
Сеңгір тауларына қысқа қатпарлы-жақпарлы немесе қатпарлы (антиклинальды)
жоталардың басым болуы тән. Олар кең көлемді үстірт тәрізді беттермен
бөлінген. Белдеудің батыс бөлігінде батолиттері және қатты метаморфталған
шөгінді қабаттары бар невадиялық құрылымдар кездеседі. Оларға альпілік жер
бедері пішіндерінің және күрделі аңғарлар жүйесінің дамуы тән. Бұл —
Канаданың және АҚШ-тың солтүстігіндегі Сеңгір тауларының батыс бөліктері.
Хребет Брукса

25.

Ішкі үстірттер мен таулы үстірттер белдеуінің болуы ортаңғы массивтердің
салыстырмалы тектоникалық тұрақтылығымен, мезокайнозой дәуірінде
лавалардың төгілуімен, сондай-ақ континенттік климат пен жер үсті ағынының
әлсіз болуымен байланысты. Мұнда мынадай морфоқұрылымдық типтер
ерекшеленеді:
1.Денудациялық таулы үстірттер — Юкон үстірті және Канаданың
Кордильерасындағы жекелеген учаскелер;
2.Лавалық үстірттер — Фрейзер үстірті, Колумбия үстірті, Мексика таулы
қыратының оңтүстік бөліктері;
3.Жартылай көмілген таулы қыраттар — Үлкен Бассейн және Мексика таулы
қыратының солтүстік бөлігі.
плато Юкон

26.

Батыс белдеу неотектоникалық қозғалыстардың және олармен байланысты жер
бедері пішіндерінің көптігімен ерекшеленеді. Ол грабен тәрізді синклинориймен
бөлінген екі тау жотасынан тұрады.
Шығыс жоталары ең биік болып келеді. Оларға Алеут жотасы, Аляска жотасы
(Мак-Кинли, 6194 м), Әулие Ілияс таулары, Канаданың Жағалық жотасы, Каскад
таулары, Сьерра-Невада, Батыс Сьерра-Мадре және Көлденең Вулкандық
Сьерра жатады.
Бұл жоталардың көпшілігі жақпарлы және қатпарлы-жақпарлы типтерге жатады.
Батыс жоталарда жасырақ құрылымдар — кайнозойлық құрылымдар жер
бетіне шығып жатады. Оларға Чугач таулары, Канаданың Аралдық жотасы, АҚШтың Жағалық жоталары жатады.
Мұнда денудация үдерісі белсенді жүріп жатыр. Тау жоталарымен қатар,
борпылдақ шөгінділердің қалыңдығы бірнеше километрге жететін аңғарлар
кездеседі — Калифорния аңғары және Империя аңғары.
Алеутский тау жотасы

27.

Литосфералық тақта — ?
Батыс
•Жаңа қатпарлық (кайнозойлық)
•Орташа қатпарлық (мезозойлық)
Шығыс
•Ежелгі платформа және
•Ең ежелгі қатпарлық
Жер бедері
Таулы Батыс аймағы
•Тау жоталары
1.Кордильера таулары —
6194 м, Мак-Кинли;
2.Скалист таулары;
3.Жағалық жота;
4.Каскад таулары.
•Жанартаулар — 6
1.Вениаминова — 2501 м;
2.Санфорд — 4949 м;
3.Рейнир — 4392 м;
4.Шаста — 4317 м;
5.Орисаба — 5610 м;
6.Тахумулько — 4220 м.
Жазықты Шығыс аймағы
•Жазықтар
1.Ұлы жазықтар;
2.Орталық жазықтар;
3.Примексикан ойпаты;
4.Миссисипи ойпаты;
5.Приатлантикалық ойпат.
•Таулар
•Аппалач таулары — Митчелл
тауы, 2037 м.

28.

29.

• Материктің жер бетінің құрылысы асимметриялы: батыс бөлігін
Кордильера тау жүйесі алып жатыр (ең биік нүктесі — 6193 м, Мак-Кинли
тауы).
• Шығыс бөлігінде кең жазықтар, үстірттер және орташа биіктіктегі
таулар орналасқан.
• Солтүстік Американың солтүстік-шығысында Лаврентий қыраты, ал
солтүстігінде Макензи ойпаты орналасқан.
• Ішкі аудандарында биік Ұлы жазықтар мен аласа Орталық жазықтар
орналасқан. Олар шығыс жағынан оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа
қарай Ньюфаундленд аралына дейін созылып жатқан Аппалач
тауларымен қоршалған.

30.

Геологиялық құрылысы.
• Солтүстік Америка материгінің геологиялық құрылысы оның жер
бедерінде жақсы көрініс тапқан. Солтүстік Американың орталық жазық
бөлігін аттас ежелгі платформа (кратон) алып жатыр. Бастапқыда,
кайнозой дәуірі басталғанға дейін, оның құрамына Гренландия аралы да
кірген.
• Платформаны әртүрлі жастағы қатпарлы құрылымдар қоршап жатыр —
Шығыс және Солтүстік Гренландияның, Ньюфаундленд пен Солтүстік
Аппалачтың каледонидтері, Канаданың Арктикалық архипелагының ерте
герцинидтері (Иннуит жүйесі деп аталады), Оңтүстік Аппалачтың,
Уошитоның және оның оңтүстік-батысқа қарай жалғасының кейінгі
герцинидтері,
• мезозой-кайнозойлық қатпарлы Кордильера белдеуі. Осы
құрылымдардың бір бөлігі Приатлантикалық ойпат пен Мексика шығанағы
жағалауларының мезозой-кайнозойлық шөгінді жамылғысымен жабылған.
Материктің
оңтүстік
геологиялық
шекарасы
ретінде
Гондурас
шығанағының шыңына шығатын Полочик-Мотагуа жарылымы (ығыспа)
қызмет етеді.

31.

• Канаданың қалқаны — Солтүстік Америка платформасының аумағының
көп бөлігін алып жатыр. Оның құрамына материкпен қатар Баффин Жері
аралы да кіреді, ал бастапқыда қалқанның аумағы Гренландияның үлкен
бөлігін де қамтыған.
• Қалқанның оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан Гренвилл белдеуін
қоспағанда, қалқанның іргетасы ерте докембрий жыныстарынан құралған
және Гудзон тектоникалық-магмалық дәуірінде (1700 млн жыл бұрын)
консолидацияланған. Бұл іргетастың құрамында консолидация жасы
неғұрлым көне болып келетін блоктар (құрылымдық провинциялар)
ажыратылады. Солтүстік Америка платформасының құрылысы туралы
Канада мақаласынан қараңыз.
Гренвилл белдеуі солтүстік-батысынан аттас жарылыммен («Гренвилл
фронты») шектелген. Осы жарылым бойымен белдеудің жыныстары бұрын
консолидацияланған қалқан бөлігіне қарай ығысқан. Белдеу шөгінді
жамылғының астымен оңтүстік-батыс бағытта жалғасады; оның жыныстары
Озарк
күмбезінің
ядросында,
Арбакл
тауларында
және
Бенд
антеклизасының күмбезінде (Льяно күмбезі) жер бетіне шығады. Шөгінді
жамылғының астында белдеу Мексикаға дейін созылып, Оңтүстік СьерраМадреде (Оахака штаты) қайтадан жер бетіне шығады.
Уичито тауларында төменгі және орта кембрийге жататын вулканиттер мен
граниттер жер бетіне шығып жатыр. Осылайша, бүкіл платформаның
іргетасының қалыптасуы тек кейінгі кембрийде аяқталған.

32.

33.

34.

35.

36.

Кордильералар
Солтүстік Американың Кордильераларының бүкіл дерлік ұзындығы бойында үш бойлық
орографиялық белдеуден тұрады.
Шығыс белдеу (Скалист таулар белдеуі)
Брукс жотасы, Шығыс Сьерра-Мадре, Маккензи таулары және Скалист тауларының өзі кіреді. Биіктігі
4399 м-ге дейін (Эльберт тауы).
Батыс (Тынық мұхиттық) белдеу
Биік қатпарлы және жанартаулық жоталардан тұратын белдеу. Олардың ең ірілері:
•Аляска жотасы (Солтүстік Американың ең биік нүктесі — Мак-Кинли тауы, 6193 м);
•Алеут жотасы;
•Жағалық жота;
•Каскад таулары;
•Сьерра-Невада;
•Батыс Сьерра-Мадре;
•Көлденең жанартаулық Сьерра;
•Оңтүстік Сьерра-Мадре.
Ең батыс бөлігінде таулар бөлшектенген, мұнда тау жүйесіне бірқатар аралдар жатады (Александр
архипелагы, Ванкувер аралы және т.б.).
Ішкі белдеу
Ішкі белдеуді үстірттер мен қыраттар құрайды:
•Юкон;
•Фрейзер;
•Колумбия;
•Үлкен Бассейн;
•Колорадо;
•Мексика таулы қыраты.
Олар терең тектоникалық ойыстармен бөлінген.

37.

38.

39. Солтүстік Американың жер бедері. Геоморфологиялық аудандастыру

40.

41.

Материктің орогррафиялық және тектоникалық
құрылысына сәйкес 8 геоморфологиялық облыс
бөлінеді:
1.Канадалық Арктикалық архипелагтың жазықтары
2.Канадалық Арктикалық архипелагтың таулары
3.Лаврентий қыраты
4.Орталық жазықтар
5.Ұлы жазықтар
6.Жағалық ойпаттар
7.Аппалач таулары
8.Кордильералар

42. Канадалық Арктикалық архипелагтың жазықтары

Морфоқұрылымның негізгі типтері:
1.аккумулятивтік және аккумулятивтік-денудациялық
қабатты жазықтар мен үстірттер.
Морфомүсіннің негізгі типтері:
1.мұздық-аккумулятивтік;
2.криогендік (тоңдық жер бедері пішіндері).
Тұрақты топырақ тоңы таралған аймақтарға тән жер
бедері пішіндері тоңдық немесе криогендік деп
аталады.

43. Канадалық Арктикалық архипелаг таулары.

Морфоқұрылымның негізгі типтері:
1.жасарған, орташа биіктіктегі, жақпарлы және қатпарлы-жақпарлы таулар.
Морфомүсіннің негізгі типтері:
1.мұздық-нивациялық;
2.вулканогендік.

44. Лаврентия қыраты

Морфоқұрылымның негізгі типтері:
1.денудациялық цокольді жазықтар, үстірттер
және таулы үстірттер;
2.аккумулятивтік-денудациялық қабатты
жазықтар.
Морфомүсіннің негізгі типтері:
1.мұздық-экзарациялық;
2.мұздық-аккумулятивтік.

45.

46. Орталық жазық

Морфоқұрылымның негізгі типтері:
1.аккумулятивтік және аккумулятивтік-денудациялық қабатты жазықтар;
2.денудациялық қабатты жазықтар.
Морфомүсіннің негізгі типтері:
1.мұздық-аккумулятивтік;
2.эрозиялық;
3.карстық.

47. Ұлы жазық

Морфоқұрылымның негізгі типі:
1.денудациялық қабатты жазықтар.
Морфомүсіннің негізгі типтері:
1.мұздық-аккумулятивтік;
2.эрозиялық;
3.карстық.

48.

49. Жағалық ойпаттар

.Морфоқұрылымның негізгі типі:
1.аккумулятивтік және аккумулятивтік-денудациялық қабатты жазықтар.
Морфомүсіннің негізгі типтері:
1.лагуналық;
2.эрозиялық;
3.карстық.

50. Аппалач

Морфоқұрылымның негізгі типтері:
1.жасарған, орташа биіктіктегі, жақпарлы және қатпарлы-жақпарлы таулар;
2.қатпарлы іргетастағы денудациялық жазықтар мен таулы үстірттер.
Морфомүсіннің негізгі типтері:
1.таулы-мұздықты;
2.эрозиялық;
3.карстық.

51. Кордильера

Морфоқұрылымның негізгі типтері:
1.Қатпарлы-жақпарлы және қатпарлы таулар;
2.жанартаулық таулар, таулы қыраттар және
үстірттер;
3.қатпарлы іргетастағы биік таулы үстірттер.
Морфомүсіннің негізгі типтері:
1.таулы-мұздықты;
2.вулканогендік;
3.эрозиялық.

52.

53.

54.

55.

56.

57.

58. Солтүстік Американың тау жүйелері:

• Солтүстік Американың Кордильералары
Солтүстік Американың Кордильералары — Солтүстік Америкадағы тау
жүйесі, Жер шарындағы ең ірі тау жүйесі — Кордильералардың солтүстік
бөлігі. Солтүстік Америка Кордильераларының жалпы ұзындығы 7000 кмден астам, ені 1600 км-ге дейін жетеді.
Сеңгір таулары (Скалистые горы)
Сеңгір тауларының ұзындығы 4830 км, ені шамамен 700 км, ауданы 991
691 км². Бұл — Солтүстік Америка Кордильераларының тау жүйесіндегі
негізгі тау жотасы. Материктің батыс бөлігінде, АҚШ пен Канаданың
батысында, 60° және 32° с.е. аралығында орналасқан.
Сеңгір тауларының ең биік шыңы — Элберт тауы, оның теңіз деңгейінен
биіктігі 4399 м.
Каскад таулары
Каскад тауларының ұзындығы 1167 км, ені 312 км, ауданы 151 580 км².
Олар Солтүстік Америка Кордильераларының тау жүйесіне кіреді.
Бұл — Солтүстік Американың батыс бөлігіндегі ірі тау жотасы. Ол
Канаданың Британдық Колумбия провинциясының оңтүстік шекарасынан
басталып, АҚШ-тың Вашингтон және Орегон штаттары арқылы өтіп,
Калифорния штатының солтүстігіне дейін созылады.
Каскад тауларының ең биік шыңы — Рейнир тауы, оның теңіз деңгейінен
биіктігі 4392 м.

59.

• Жағалық жоталар
Жағалық жоталар — Солтүстік Америка Кордильераларының тау жүйесіне
кіретін батыс тау жоталары тізбегі. Ол Солтүстік Американың жағалауы
бойымен Аляскадан Мексиканың орталық бөлігіне дейін созылып жатыр.
«Жағалық жоталардың» тау жүйесінің ауданы шамамен 977 500 км²,
ұзындығы 4222 км, ені 2314 км. Жағалық жоталардың ең биік шыңы —
Уитни тауы, оның биіктігі 4418 км.
• Сьерра-Невада
Сьерра-Невада — Солтүстік Америка Кордильераларының тау жүйесіне
кіретін тау жотасы. Ол АҚШ-тың оңтүстік-батысында, Калифорния
штатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сьерра-Невада тау жотасының
ауданы шамамен 102 594 км², ұзындығы 626 км, ені 373 км. Сьерра-Невада
жотасының ең биік нүктесі — Уитни тауы, оның биіктігі 4421 м.
• Аппалач таулары
Аппалач таулары — Солтүстік Америка материгінің шығысында орналасқан
дербес тау жүйесі. Аппалач таулары Канаданың және АҚШ-тың шығыс
жағалауы бойымен солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр. Аппалач
тау жүйесінің жалпы ауданы шамамен 1 908 538 км², ұзындығы 3051 км, ені
3403 км. Аппалач тауларының ең биік шыңы — Митчелл тауы, оның теңіз
деңгейінен биіктігі 2037 м.

60.

61.

62.

63.

Геотектура – морфоқұрылым – морфомүсін
Кордильерадан тыс Шығыс
1. Канадалық қалқан – Лаврентия үстірті, Торнгат таулары –
денудация, төрттік дәуірдегі мұз басулар, тауларда – мұздық
экзарациясы.
2. Солтүстік Америка платформасының плитасы – Орталық
жазықтар, Ұлы жазықтар, тауалды құрылымдар (Маккензи ойпаты) –
эрозия, мұздық жер бедері пішіндері (мореналар, зандрлық жазықтар
және т.б.), лёсс жамылғылары.
↓
Шамамен 40° с.е.-ге дейін – мұздық жер бедері пішіндерінің дамуы
(солтүстікте – Гренландия, Арктикалық аралдар – плейстоценнен бері
сақталып келе жатқан қазіргі мұз басу).
3. Рz-қатпарлы іргетас аймақтарындағы жасарған таулар –
Аппалачтар – эрозиялық тілімденудің едәуір дәрежесі.

64.

65.

66.

67.

68.

69.

70. Солтүстк Американың ішкі сулары

71.

• Солтүстік Американың су балансы ағын қабатымен
сипатталады, оның мөлшері 315 мм-ге тең. Бұл
көрсеткіш бойынша Солтүстік Америка тек Оңтүстік
Америкадан кейінгі орында.
• Аумағының бірлігіне шаққандағы су ресурстары
бойынша Солтүстік Америка әлемде Оңтүстік Америка,
Еуропа және Азиядан кейін төртінші орында.
• Жалпы және жер асты ағынының көлемі бойынша
Оңтүстік Америкадан кейін екінші орында.
• Солтүстік Америкадағы жауын-шашынның жалпы
жылдық мөлшері 670 мм құрайды. Оның 203 мм-і жер
үсті ағынына, 84 мм-і жер асты ағынына, ал 383 мм-і
булануға жұмсалады.

72. Су бассейндері

•Атлант мұхиты
•Солтүстік Мұзды мұхит
•Тынық мұхиты
•Ішкі ағын облысы Үлкен Бассейннің тек бір бөлігін
және Мексика таулы қыратының солтүстігіндегі шағын
аумақты ғана қамтиды.
Өзендердің басым қоректену көздері бойынша олар
қар, мұздық, жаңбыр және жер асты сулары арқылы
қоректенетін өзендер болып бөлінеді.

73.

74. Солтүстік Мұзды мұхит алабының өзендері

• Солтүстік Мұзды мұхит
алабының өзендері жастығымен
ерекшеленеді, ал олардың
аңғарларында көлдер мен батпақтар
көп кездеседі. Жылдың басым
бөлігінде өзендер мұз құрсауында
болады, ал кейбір өзендер түбіне
дейін қатып қалуы мүмкін. Ұзақ
уақытқа созылатын тасқын көктемнің
соңына — жаздың басына сәйкес
келеді.
Алаптағы ең ірі өзен — Маккензи
(Атабаска өзенімен бірге ұзындығы
4240 км). Оның арнасы аралдарға
бай, ал сағасында үлкен атырау
түзілген. Өзенде жылына тек 3 ай
ғана кеме қатынасы жүзеге
асырылады.
Бұл алаптың ең ірі өзені — Үлкен
Невольничье көлінен бастау
алатын Маккензи өзені.

75. Тынық мұхит алабының өзендері

• Солтүстік Америка аумағындағы
Тынық мұхит алабына жататын
өзендер қысқа, бірақ суы мол болып
келеді. Бұл өзендер терең әрі тар
аңғарларды бойлай ағып, олар
каньондар деп аталады.
• Тынық мұхит алабының ең ірі
өзені — Колорадо өзені. Оның
бойында бірнеше штатқа энергия
өндіретін көптеген СЭС-тер
орналасқан.
• Солтүстік Американың солтүстікбатысында Юкон өзені ағып өтеді.
Оның төменгі ағысы Сібірдің ұлы әрі
суы мол өзендеріне ұқсайды. Юкон
өзені өз суларын тікелей Тынық
мұхитына жеткізеді. Жаз мезгілінде
өзеннің суы молаяды, ал шілде
айында өзен 160 км-ге дейін тасып,
арнасынан шығады.

76.

Атлант мұхиты алабының өзендері
• Атлант мұхиты алабының
өзендері өте ұзын және олардың
көптеген салалары бар. Атлант
мұхиты алабына жататын
материктің ең ірі өзені —
Миссисипи.
• Миссисипидің негізгі саласы —
Миссури өзені, ол әлемдегі ең ұзын
өзендердің бірі болып табылады.
Миссисипи өзенінің алабы Солтүстік
Американың 1/6 бөлігін алып
жатыр.
• Қысы аязды жылдары Миссисипи
өзені мұзбен жабылады (тропиктік
ендіктерді кесіп өтетін бөлігін
қоспағанда), ал жаз мезгілінде өзен
арнасынан тасып шығады.
Миссисипиді «толыққанды лас
өзен» деп атайды: оның сулары
сары түске боялған, себебі өзен
ағысы борпылдақ сазды
жыныстарды шайып кетеді.

77.

Солтүстік Америка өзендерінің режимі және қоректену сипаты
Климатические пояса
Питание рек
Половодье
Примеры
Субэкваториальный
Преобладает дождевое
Летнее половодье из-за прихода
летом влажной экваториальной
воздушной массы и, как следствие,
сезона дождей
Тропический
Реки питают дожди и тающие
весной в Кордильерах снега
Половодье весной для горных рек,
когда тает снег, и летнее для рек на
востоке материка за счёт влияния
муссонов
Очень крупных рек нет
Субтропический
Дождевое питание и снеговое - для
горных рек
Половодье весенне-летнее из-за
таяния снегов и прихода дождей с
океана
Рио-Гранде, Миссисипи, Колорадо,
Арканзас, Огайо
Умеренный
Смешанное: летом подземное и
дождевое, зимой - подземное,
весной - снеговое; У горных рек
также ледниковое
Половодье весеннее из-за
активного таяния снега и ледников
в горах
Миссури, верхнее течение
Миссисипи, Колумбия
Субарктический
Преобладает снеговое, также
подземное и коротким летом дождевое
Половодье летнее - когда сходит
снег
Юкон, Маккензи
Очень крупных рек нет

78. Көлдер

• Көлдер негізінен материктің солтүстік
жартысында, Канаданың кристалдық қалқаны
аумағында және оның шекаралас бөліктерінде
шоғырланған.
• Канаданың кристалдық қалқанының шетінде
тектоникалық ойыстардың орнында қалыптасқан,
кейіннен мұздықтармен жырылып, тереңдетілген ірі
көл қазаншұңқырларының үлкен тобы орналасқан.
Оларға Үлкен Аю көлі, Үлкен Невольничье көлі,
Атабаска, Виннипег және Виннипегосис,
Орманды көл, Нипигон және, ақырында,
Солтүстік Американың Ұлы көлдер тобы
(Жоғарғы көл, Мичиган, Гурон, Эри және Онтарио)
жатады.
• Кордильерада тау-мұздықтық және вулкандық
жолмен пайда болған көптеген көлдер бар.
• Кордильераның оңтүстігіндегі ішкі таулы
үстірттерде деңгейі өзгеріп тұратын таяз тұзды
көлдер кең таралған. Олардың көпшілігі —
біртіндеп жойылып бара жатқан қалдық көлдер.
Олар мұздан кейінгі кезеңде климаттың қазіргіге
қарағанда ылғалдырақ болғанын көрсетеді. Оларға
Үлкен Тұзды көл, Юта көлі және т.б. жатады.
• Орталық Америка аумағында тектоникалық
жолмен пайда болған көлдер бар. Олардың ең
ірілері — Никарагуа және Манагуа көлдері.

79. Ұлы көлдер

• Солтүстік Американың маңызды су жүйесі — Ұлы көлдер мен Әулие
Лаврентий өзені. Оның құрамына бес ірі көл және бірнеше ұсақ көл кіреді.
Олардың барлығы өзара байланысып, ауданы 245 мың км²-ден, ал су
көлемі 22,7 мың км³-ден асатын әлемдегі ең ірі біртұтас тұщы су алабын
құрайды.
• Жоғарғы көл ауданы бойынша (82,4 мың км²) Жер шарындағы кез келген
басқа тұщы көлден асып түседі.
• Оның максималды тереңдігі 393 м. Эри көлінен басқа Ұлы көлдердің
барлығының табаны мұхит деңгейінен төмен орналасқан. Көлдер Жоғарғы
көлден басталатын сатылы жүйе түзеді. Жоғарғы көл қысқа әрі кең өзен
арқылы Гурон көлімен байланысады.
Екінші, төменірек деңгейде Мичиган және Гурон көлдері орналасқан, олар
бір-бірімен кең бұғаз арқылы жалғасқан. Үшінші деңгейді Эри көлі құрайды.
Гурон мен Эри көлдерінің арасында шағын Сент-Клэр өзені ағып, СентКлэр көліне құяды, ал одан Детройт өзені ағып шығады.
Ең төменгі сатыда Онтарио көлі орналасқан. Оның Эри көлімен деңгей
айырмашылығы 100 м. Екі көл Ниагара өзені арқылы байланысады.
Ниагара өзені силурлық куэсталық үстірттің кемерін жарып өтіп, биіктігі
шамамен 60 м болатын Ниагара сарқырамасын түзеді. Сарқыраманы
айналып өтетін Эри кеме қатынасы каналы салынған

80.

Мұздану
• Материктің басым бөлігі (АҚШ-тың солтүстігі,
Канада және Аляска) өзендер мен көлдердің
қоректенуінде қар мен мұздықтардың рөлі
басым, ал жаңбыр жауын-шашынының маңызы
екінші дәрежелі болып табылатын аймақтарға
жатады. Батыс және солтүстік бөліктегі көптеген
өзендер Кордильераның биік таулы
аймақтарынан басталып, мұздықтар мен биік
таулардағы қарлар арқылы қоректенеді.
Сондықтан оларда жазғы тасқынмен және су
шығынының күрт ауытқуымен сипатталатын
типтік альпілік режим қалыптасқан. Бұл типке
жататын ең ірі өзендер — Колумбия, Фрейзер
және т.б. Канаданың батыс жағалауы ағын
қабатының ең жоғары көрсеткіштерімен
сипатталады — 1500 мм-ден астам.
• Солтүстік Американың ең оңтүстіктегі
мұздықтары Мексикадағы Вулкандық Сьерраның
шыңдарында (5000 м-ден астам биіктікте)
орналасқан. Солтүстікке қарай жаз мезгілінде
қатты кішірейетін шағын карлық мұздықтар
Сьерра-Неваданың одан да биік бөліктерінде
(3500 м-ден жоғары) қайтадан кездеседі.

81.

82.

Мұздану
• Солтүстік Американың ең оңтүстіктегі мұздықтары Мексикадағы
Вулкандық Сьерраның шыңдарында (5000 м-ден астам биіктікте)
орналасқан. Солтүстікке қарай жаз мезгілінде қатты кішірейетін шағын
карлық мұздықтар Сьерра-Невада тауларының одан да биік бөліктерінде
(3500 м-ден жоғары) қайтадан кездеседі.
• Одан әрі солтүстікке қарай, Кордильераның батыс бөлігінде қар
шекарасының биіктігі айтарлықтай төмендейді, сондықтан Каскад
тауларында альпілік типтегі едәуір мұздану қалыптасқан.
• Жағалық жоталар мен Каскад тауларында қар шекарасы шамамен 1500–
2000 м биіктікте орналасқан; 58° с.е. параллелінен бастап жауын-шашын
мөлшерінің артуы және жазғы температураның төмендеуіне байланысты ол
500 м-ге дейін төмендейді.
• Кордильераның солтүстік жағалық бөлігіне скандинавиялық типтегі
қуатты мұздықтар, сондай-ақ тау етегіндегі мұздықтар немесе оларды
аляскалық типтегі мұздықтар, яғни маляспина деп атайды (Аляскадағы
ең ірі мұздықтың атауымен байланысты). Алып мұздықтар аңғарлар арқылы
таулардың етегіне қарай төмен түсіп, тау алды үстірттерінде бірігіп,
мыңдаған шаршы километр аумақты алып жатқан біртұтас қуатты мұз
жамылғысын түзеді.

83.

• Солтүстік Американың солтүстік-батысында қуатты мұздықтар алып
тілдер түрінде жиі теңізге дейін түсіп, айсбергтердің пайда болуына
бастау береді.
• Батыс бөлігімен салыстырғанда жауын-шашын мөлшері аз түсетін
Кордильераның шығыс бөлігінде мұздықтар әлдеқайда солтүстікте
пайда болады. Таулардың биіктігіне байланысты карлық және альпілік
типтегі мұздықтар едәуір көлемге жетеді. Алғашқы ірі мұздықтар
Жартасты тауларда 40° с.е.-тен солтүстікте пайда болады, бірақ АҚШтың солтүстік шекарасына жақын жерде салыстырмалы түрде шағын
аумақта әртүрлі типтегі 60-қа дейін мұздық шоғырланған ірі мұздану
орталығы бар.
• Ірі мұздықтар Канаданың оңтүстігіндегі Жартасты тауларда да
шоғырланған, бірақ бұл елдің солтүстігінде және Алясканың ішкі
аудандарында ылғалданудың азаюы мен тау жоталарының жалпы
биіктігінің төмендеуіне байланысты мұздану онша қарқынды емес.
• • Қазіргі мұздану орталықтары солтүстіктегі аралдарда да орналасқан:
Гренландияда, Элсмирде, Девонда және Баффин Жерінде.

84. Сарқырама

• Ниагара сарқырамасы
• Ниагара өзеніндегі сарқырамалар
кешені.
• Сарқырамалардың биіктігі 53 метрді
құрайды. Америкалық сарқыраманың
етегін тастардың үйіндісі жауып
жатыр, сондықтан оның көрінетін
биіктігі небәрі 21 метр. Америкалық
сарқыраманың ені — 323 метр,
«Таға» сарқырамасының ені — 792
метр. Құлайтын судың көлемі 5700
және одан да көп м³/с-қа жетеді.
• Сарқыраманың төменгі жағында
жалпы қуаты 4,4 гигаваттқа дейін
жететін гидроэлектр станциялары
салынған.

85. Сарқырамалар

• Йосемит сарқырамасы — Солтүстік
Америкадағы ең биік сарқырамалардың
бірі.
• Ол Калифорниядағы Йосемит ұлттық
паркінде орналасқан.
• Йосемит сарқырамасы әлемдегі ең биік
сарқырамалардың арасында биіктігі
бойынша 20-орында тұр.
• Сарқыраманың жалпы биіктігі — 739 м.
Йосемит сарқырамасы үш бөлікке бөлінеді.
Жоғарғы сарқыраманың — АпперЙосемиттің биіктігі 435 метрді құрайды.
Ортаңғы және төменгі сарқырамалардың
биіктігі сәйкесінше 206 және 98 м. Қыс
мезгілінде жоғарғы сарқырамадағы су
шығыны айтарлықтай төмендеуі мүмкін.
Төменгі сарқырамадағы су шығынының ең
аз болатын кезеңі шілденің соңы —
тамыздан қазан айына дейін созылады; су
шығынының ең жоғары мөлшері көктем
мен жаздың басында байқалады.

86.

ІШКІ СУЛАР
Юкон, өзен. Жоғарғы ағысында «үлкен өзен» деп аталады; төменгі ағысында
өзен бойында тұратын эскимостар оны Кулкнак («Жас өзен») деп атайды.
Колумбия, өзен. Өзеннің сағасын 1792 жылы американдық теңіз саяхатшысы
Роберт Грей «Колумбия» кемесімен ашқан және өзенді өзінің кемесінің
құрметіне атаған.
Колорадо, өзен. Бұл өзеннің толық испанша атауы — Рио-Колорадо, яғни
«қызыл өзен». Атауы оның жағалау жарқабақтарын құрайтын тау
жыныстарының қызыл түсті болуына байланысты қойылған.
Миссисипи, өзен. Оның жағалауын мекендеген байырғы тұрғындар —
алгонкиндер үндіс тайпасының тілінде өзен Мисизиби деп аталады, бұл «үлкен
өзен» дегенді білдіреді (миси — «үлкен», зиби — «өзен»).
Миссури, өзен. Атауы екі түрлі түсіндіріледі. Алгонкиндер үндістерінің тілінде
миси — «үлкен», ури — «қайық» деген мағынаны білдіреді және «үлкен
қайықтары бар адамдар» деген ру атауынан шыққан. Кейде атауы «лайлы
өзен» деп түсіндіріледі.
Йеллоустон, өзен. Атауы ағылшынның yellow — «сары», stone — «тас»
сөздерінен шыққан, яғни «сары тастар өзені» дегенді білдіреді. Бұл атау өзен
каньондарындағы жартасты жарқабақтардың түсіне байланысты қойылған.

87.

Маккензи, өзен. Бұл атауды 1825–1827 жылдары
ағылшын зерттеушісі Д. Франклиннің экспедициясы 1789
жылы өзеннің бүкіл ағысымен қайықпен өткен зерттеуші
әрі аң терісі саудагері Александр Маккензидің құрметіне
берген. Маккензидің өзі өзенді Дисаппойнтмент («көңіл
қалу») деп атаған, ал аборигендердің тілінде ол әлі күнге
дейін Үлкен өзен деп аталады.
Рио-Гранде, АҚШ пен Мексикадағы өзен. Испан тілінде
«үлкен өзен» дегенді білдіреді (rio — «өзен», grande —
«үлкен»). Мексикада ол Рио-Браво-дель-Норте («үлкен
солтүстік өзен») деген атаумен белгілі. Әдебиетте «РиоГрандеден оңтүстікке қарай» деген тіркес АҚШ-қа қарамақарсы қойылатын Латын Америкасының синонимі ретінде
қолданылады.

88.

Солтүстік Американың Ұлы көлдері:
Эри және Гурон – кезінде жағалауларында өмір сүрген
үндіс тайпаларының атауымен аталған.
Мичиган – үндіс тілдерінің бірінде «үлкен көл» дегенді
білдіреді, ал Онтарио – «әдемі» деген мағынаны
білдіреді.
Жоғарғы көл – бұл атау Ұлы көлдер жүйесінің жоғарғы
бөлігінде орналасуына байланысты қойылған.
Виннипег көлі. Еуропалықтар жергілікті үндіс
тайпаларының бірі – Уеннибегоук тайпасының атауына
байланысты атаған.

89.

Ниагара сарқырамасы, Ниагара өзенінде орналасқан. Солтүстік
Американы алғаш зерттеген саяхатшылар Эри және Онтарио көлдерін
жалғастыратын өзеннің атауын анықтаған. Бұл атау – Онгниара немесе
Онгиара, ирокездер тайпасының тілінде «екіге бөлінген жер» немесе
«жердің жартысы» дегенді білдіреді. Бұл көлдердің арасында өмір сүрген
ирокездер тайпасы өзенді осылай атаған.
Ұзындығы қысқа (бар болғаны 54 км) әрі ағысы қатты, жоғарғы және төменгі
бөлігінде алып көлдері бар бұл өзенді үндістер жерді екі бөлікке бөліп
тұрған шекара ретінде қабылдаған болуы мүмкін. Үндістердің сарқырамаға
жеке атауы болмаған, сондықтан XVII ғасырда осы аумақтың алғашқы
карталарында ол өзеннің атауымен – Онгиара сарқырамасы деп
белгіленген. Кейіннен ағылшын және француз тілдерінің ықпалымен өзен
мен сарқыраманың атауы Ниагара болып өзгерген.
Сарқыраманың атауын «гүрілдеген су» деп дәстүрлі түсіндіру қазіргі
авторлар тарапынан барлық қолда бар деректерді зерттеу негізінде негізсіз
деп танылады.
Үлкен Тұзды көл. Бұл атау оның ерекшелігіне толық сәйкес келеді. Көлдің
ауданы шынымен де үлкен, әр жылдары 2,5-тен 6 мың км²-ге дейін өзгеріп
отырады және суы тұзды (тұздылығы 140-тан 300 %-ға дейін).

90.

Қосымша

91.

Гранд-Каньон
Колорадо өзенінің негізгі
каньонының ұзындығы 365 км-ге
созылып жатыр, ал ең кең жерінде
шамамен 29 км-ге жетеді. Оның
тереңдігі кейбір жерлерінде 1,6 кмге дейін жетеді.
Адамды көз жетер жерге дейін
созылып жатқан, каньондар,
сарқырамалар, үңгірлер,
мұнаралар, кемерлер мен
жыралардың орасан зор кешенінен
тұратын бұл алып шатқалдың
ауқымы мен ұлылығына ешбір
сипаттама шын мәнінде дайындай
алмайды.

92.

Дэлвис- Тауэр
Жанартаулық жыныстан құралған
баған тәрізді монолит Вайомингтің
солтүстік-шығыс бөлігіндегі жазықта
бой көтеріп, Белл-Фурш өзенінің
үстінде күзетші секілді тұр. ДевилсТауэр — айналасындағы жазықта
өсіп тұрған ағаштардың үстінен
асқақтай көтерілген нағыз алып
жартас.
Ашық күндері оны 160 км
қашықтықтан көруге болады. Оның
етегінен шыңына дейінгі биіктігі 264 м,
ал өзен деңгейінен 396 м биіктікке
көтеріледі. Мұнараның табанындағы
диаметрі 300 м, ал шыңына қарай 84
м-ге дейін кішірейеді.

93.

Метеоритті кратер
Аризона шөліндегі алып
шұңқыр Жерге метеорит
құлаған жерді көрсетеді. Кратер
диаметрі 1220 м, ал тереңдігі
180 м болатын орасан зор
тостаған тәрізді шұңқыр болып
табылады. Соңғы есептеулерге
сәйкес, бұл диаметрі шамамен
41 м және салмағы 300 000
тоннаға жеткен алып темір мен
никель шар болған.
Метеорит Жерге соншалықты
үлкен күшпен соғылған, оның
сынықтары құлаған жерден 10
км-ге дейінгі қашықтықтан
табылған.

94.

Зайон ұлттық паркі
Зайон ұлттық паркі Ютаның
оңтүстік-батысында орналасқан
және негізінен жергілікті негізгі
тау жынысы — навахо
құмтастарынан ойылып
қалыптасқан таңғажайып жартас
түзілімдерінің жиынтығын
білдіреді.
Парктің биік жартастары, күңгірт
түсті алып жартасты массивтері
мен терең шатқалдары жалынды
қызыл түстен нәзік қызғылт түске
дейінгі барлық реңктерге
құбылып, ерекше әсер
қалдырады. Күн сәулесі мен жыл
мезгілдері Зайон паркінің
түстерімен ойнап, оларды үнемі
өзгертіп отырады.

95.

Мамонт үңгірі
Әлемдегі ең ұзын үңгір. Ол Аппалач тауларының батыс бөктеріндегі Флинт
жотасының астындағы әктас қабатында қалыптасқан. Үңгір жүйесінің зерттелген
бөлігінің ұзындығы 587 км-ден асады. Зерттелген бөлігінде 225 жерасты өткелі,
шамамен 20 үлкен зал және 20-дан астам терең шахта бар.
Ағылшын тіліндегі mammoth сөзінің екі мағынасы бар: «мамонт» және «орасан
зор». Бұл жерде үңгірдің алып көлемі, дәлірек айтқанда, оның кіреберісіне
жақын орналасқан кейбір өткелдер мен залдардың көлемі меңзеледі.