Л5 Жария билік және мемлекеттік билікті ұйымдастыру

1. МЕМЛЕКЕТ ТЕОРИЯСЫ 5-тақырып. Жария билік және мемлекеттік билікті ұйымдастыру Негізгі сұрақ: Мемлекеттік билікті жария биліктің

өзге нысандарынан қандай белгілер
ажыратады және ол институционалдық тұрғыдан қалай ұйымдастырылады?
ЛЕКЦИЯ 5

2.

3.

Дәрістің жоспары
1. Жария және мемлекеттік билік.
2. Мемлекеттік егемендік.
3. Мемлекеттік биліктің заңдылығы мен легитимділігі.
4. Мемлекет механизмі: аппарат, мемлекеттік орган және құзырет.
5. Билікті бөлу қағидаты.
Оқу нәтижелері. Тақырыпты меңгергеннен кейін студент:
әлеуметтік, жария және мемлекеттік билікті ажыратады;
мемлекеттік биліктің ерекше белгілерін анықтайды;
мемлекеттік егемендіктің ішкі және сыртқы қырларын түсіндіреді;
мемлекеттік биліктің заңдылығы мен легитимділігін салыстырады;
мемлекет механизмі, мемлекеттік аппарат және мемлекеттік орган ұғымдарының арақатынасын көрсетеді;
мемлекеттік органның құзыретін талдайды;
мемлекеттік органның өз құзыретінен шығу жағдайын анықтайды;
билікті бөлу мен биліктің бірлігі қағидаттарының арақатынасын түсіндіреді;
тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесінің мақсатын негіздейді;
билікті ұйымдастырудың балама институционалдық модельдерін салыстырады.

4.

5.

1. Жария және мемлекеттік билік
1.1. Билік ұғымы
Билік — бір субъектінің өз еркін, шешімін немесе мінез-құлық үлгісін басқа адамдардың
әрекетіне ықпал ету арқылы жүзеге асыру қабілеті.
Билік:
беделге;
сенімге;
дәстүрге;
экономикалық
ресурстарға;
ұйымдастырушылық мүмкіндікке; құқықтық өкілеттікке; мәжбүрлеуге сүйенуі мүмкін.
ақпаратқа;
Билік тек мемлекетке ғана тән емес. Ол отбасыда, қоғамдық бірлестікте, кәсіптік ұйымдарда,
діни қауымдастықта және өзге де әлеуметтік құрылымдарда болады.
1.2. Әлеуметтік билік
Әлеуметтік билік — қоғамдағы адамдар мен топтардың басқа адамдардың мінез-құлқына
ықпал ету қабілеті.
Оның нысандарына: отбасылық билік; корпоративтік билік; діни билік; партиялық билік;
қоғамдық ұйымдағы билік; жергілікті қауымдастық беделі; мемлекеттік билік жатады.
Әлеуметтік биліктің әрекет ету шегі әртүрлі. Мысалы, қоғамдық ұйымның шешімі, әдетте,
оның мүшелеріне ғана таралады.

6.

1.3. Жария билік
Жария билік — жеке немесе тар топтық мәселені
емес, белгілі бір қауымдастықтың ортақ істерін
басқаруға бағытталған институционалдық билік.
Жария билік:
қоғамның ортақ мәселелерін шешеді;
тұрақты ұйым арқылы әрекет етеді;
жеке тұлғадан бөлек институционалдық
сипатқа ие болады;
белгілі бір рәсімдер арқылы шешім
қабылдайды;
өзі өкілдік ететін қауымдастық үшін міндетті
шешімдер шығара алады.
Жария биліктің мемлекеттік және мемлекеттік
емес нысандары болуы мүмкін.
Мемлекеттік емес жария билікке белгілі бір
шекте:
жергілікті өзін-өзі басқару;
кәсіби өзін-өзі басқару;
университеттік басқару;
қоғамдық бірлестіктің басқару
органдары;
діни қауымдастықтың ішкі басқаруы
жатқызылуы мүмкін.
Олардың шешімдері бүкіл мемлекет
халқына таралмайды және мемлекеттік
егемендікке сүйенбейді.

7.

1.4. Мемлекеттік билік
Мемлекеттік билік — белгілі бір аумақта бүкіл халық атынан әрекет ететін, құқықтық нысандарда
жүзеге асырылатын және қажет болған жағдайда заңды мәжбүрлеу мүмкіндігімен қамтамасыз
етілетін егеменді жария билік.
Мемлекеттік билік қоғамнан салыстырмалы түрде бөлінген кәсіби аппарат арқылы жүзеге
асырылады.
1.5. Мемлекеттік биліктің белгілері
Жария сипаты - Мемлекеттік билік бүкіл қоғамның атынан әрекет етеді және ортақ қоғамдық
мәселелерді шешуге бағытталады.
Аумақтық сипаты - Мемлекеттік билік қандас-туыстыққа немесе ұйымға мүшелікке емес, белгілі
аумақта болуға және мемлекетпен құқықтық байланысқа негізделеді.
Жалпыға міндеттілігі - Мемлекеттік органдардың заңды шешімдері мемлекеттің аумағындағы
азаматтарға, ұйымдарға, лауазымды тұлғаларға және мекемелерге міндетті болады.
Егемендігі - Мемлекеттік билік елдің ішінде үстемдікке, ал сыртқы қатынастарда тәуелсіздікке ие.

8.

Құқықтық нысаны - Мемлекеттік билік Конституция, заңдар және өзге құқықтық актілер негізінде
ұйымдастырылып, жүзеге асырылады.
Кәсіби аппараты - Мемлекеттік билікті тұрақты түрде мемлекеттік органдар, мемлекеттік
қызметшілер және мамандандырылған құрылымдар жүзеге асырады.
Заңды мәжбүрлеу мүмкіндігі - Мемлекет құқықтық талаптар орындалмаған кезде заңда көзделген
мәжбүрлеу шараларын қолдана алады.
Мәжбүрлеу:
құқықтық негізге;
заңда белгіленген мөлшерге;
тиісті рәсімге;
уәкілетті органның шешіміне сүйенуге тиіс.
Салықтар мен материалдық ресурстар - Мемлекеттік аппаратты және жария қызметтерді
қамтамасыз ету үшін мемлекет салықтар мен өзге міндетті төлемдерді белгілейді.

9.

1.6. Жария билік нысандарын салыстыру
Өлшем
Мемлекеттік билік
Мемлекеттік емес жария билік
Әрекет ету аясы
Белгілі қауымдастық немесе ұйым
Негізі
Мемлекеттің бүкіл аумағы мен
халқы
Конституция және заң
Шешімдерінің күші
Жалпыға міндетті
Егемендік
Бар
Құқық шығармашылық
Мәжбүрлеу
Жалпыға міндетті нормалар
қабылдайды
Заңды мемлекеттік мәжбүрлеу
Аппарат
Кәсіби мемлекеттік аппарат
Тек заңда және ішкі ережеде рұқсат
етілген шаралар
Қауымдастықтың басқару органдары
Қаржыландыру
Салықтар және мемлекеттік
бюджет
Жарналар, өз қаражаты, гранттар және
басқа заңды көздер
Заң, жарғы, дәстүр немесе мүшелік
Қатысушыларға немесе мүшелерге
міндетті
Жоқ
Ішкі ережелермен шектеледі
Кез келген мемлекеттік билік — жария билік.
Бірақ кез келген жария билік мемлекеттік билік болып табылмайды.

10.

11.

2. Мемлекеттік егемендік
2.1. Егемендік ұғымы
Мемлекеттік егемендік — мемлекеттік биліктің өз аумағындағы үстемдігі және халықаралық қатынастардағы
тәуелсіздігі.
Егемендік мемлекетті саяси жүйенің өзге субъектілерінен және басқа ұйымдардан ажырататын негізгі белгі
болып табылады.
2.2. Егемендіктің ішкі қыры
Ішкі егемендік мемлекеттік биліктің ел аумағындағы үстемдігін білдіреді.
Ол:
1. Мемлекеттік биліктің бүкіл аумақ пен халыққа таралуынан.
2. Мемлекеттік органдар жүйесінің бірлігінен.
3. Жалпыға міндетті құқықтық нормалар қабылдау мүмкіндігінен.
4. Өзге ұйымдардың актілерін заңға сәйкес тексеру мүмкіндігінен.
5. Құқық бұзылған жағдайда мемлекеттік мәжбүрлеу қолдануынан көрінеді.
Үстемдік мемлекеттік биліктің шексіздігін білдірмейді. Құқықтық мемлекетте мемлекеттік органдардың өздері
де Конституция мен заңдарға бағынады.

12.

2.3. Егемендіктің сыртқы қыры
Сыртқы егемендік — мемлекеттің халықаралық қатынастарда өз шешімдерін дербес қабылдау қабілеті.
Ол:
басқа мемлекеттердің ішкі істерге араласпауын;
аумақтық тұтастықты;
мемлекеттік шекаралардың қол сұғылмауын;
халықаралық қатынастарға дербес қатысуды;
халықаралық міндеттемелерді өз еркімен қабылдауды білдіреді.
Халықаралық шарт жасау егемендіктен бас тарту емес. Мемлекет халықаралық міндеттемені егеменді
шешімі негізінде қабылдайды.
2.4. Егемендіктің бірлігі
Мемлекеттік билік әртүрлі органдар мен тармақтар арқылы жүзеге асырылғанымен, егемендік
бөлшектенбейді.
Заң шығарушы, атқарушы және сот органдары жеке егемендіктерге ие емес. Олар біртұтас мемлекеттік
биліктің әртүрлі функцияларын жүзеге асырады.

13. Саяси негіз - тұрақты мемлекеттік ұйым; - мемлекеттік аппарат; - басқару және қауіпсіздік құрылымдары; - биліктің қоғамды нақты

2.5. Егемендіктің негіздері
Экономикалық негіз
Саяси негіз
аумақ;
мемлекеттік мүлік;
қаржы жүйесі;
- мемлекеттік аппарат;
экономикалық ресурстар;
- басқару және қауіпсіздік
құрылымдары;
мемлекеттік бюджеттің
болуы.
- тұрақты мемлекеттік
ұйым;
- биліктің қоғамды нақты
басқара алу қабілеті.
Құқықтық негіз
Конституция;
заңнама;
мемлекеттің құқықтық
мәртебесі;
аумақтық тұтастық пен
теңдікті мойындайтын
халықаралық құқық
қағидалары.

14.

2.6. Егемендік және жаһандық өзара тәуелділік
Қазіргі
мемлекеттер
халықаралық
ұйымдарға
қатысады, шарттар жасайды және бірлескен міндеттерді
орындайды.
Сондықтан егемендік:
толық оқшаулану;
сыртқы міндеттемелерден бас тарту;
халықаралық құқықты елемеу дегенді білдірмейді.
Негізгі мәселе — мемлекеттің белгілі өкілеттіктерді
қандай құқықтық негізде және қандай рәсіммен жүзеге
асыратыны немесе бірлесіп іске асыруға келісетіні.

15.

3. Мемлекеттік биліктің заңдылығы мен легитимділігі
3.1. Заңдылық ұғымы
Мемлекеттік биліктің заңдылығы — биліктің, мемлекеттік органның немесе
шешімнің құқықта белгіленген тәртіпке сәйкес құрылуы және жүзеге асырылуы.
Заңдылықты бағалау кезінде:
1. Орган заңды түрде құрылды ма?
2. Лауазымды тұлға тиісті рәсіммен тағайындалды немесе сайланды ма?
3. Шешім органның құзыретіне жата ма?
4. Белгіленген рәсім сақталды ма?
5. Актінің мазмұны жоғары тұрған құқықтық нормаларға сәйкес келе ме?
6. Адам құқықтары сақталды ма? - деген сұрақтар қойылады.

16.

3.2. Легитимділік ұғымы
Легитимділік — халықтың немесе қоғамның елеулі бөлігінің билікті орынды, негізді
және бағынуға лайық деп мойындауы.
Легитимді билікке адамдар тек жазадан қорыққандықтан емес, оның билік жүргізу
құқығын мойындағандықтан бағынады.
Легитимділікке:
әділ сайлау;
ашық шешім қабылдау;
мемлекеттік қызметтің нәтижелігі;
құқықтарды қорғау;
қоғамдық сенім;
дәстүр;
басшының беделі;
саяси жауапкершілік әсер етеді.

17.

3.3. Заңдылық пен легитимділіктің айырмашылығы
Өлшем
Заңдылық
Легитимділік
Құқық сақталды ма?
Қоғам билікті мойындай ма?
Конституция, заң, рәсім
Бағалау сипаты Құқықтық
Сенім, келісім, әділеттілік туралы
түсінік
Әлеуметтік-саяси
Тексеру тәсілі
Құзырет пен рәсімді талдау
Қоғамдық қолдау мен сенімді талдау
Негізгі тәуекел
Заңсыз шешім
Сенімнің жоғалуы
Негізгі сұрақ
Негізі
3.4. Заңды, бірақ легитимділігі әлсіз билік
Мемлекеттік орган заңда белгіленген тәртіппен құрылуы мүмкін. Бірақ:
•жабық әрекет етсе;
•қоғам пікірін елемесе;
•шешімдерін түсіндірмесе;
•уәделерін орындамаса;
•азаматтардың құқықтарын жеткілікті қорғамаса, оның қоғамдық легитимділігі төмендеуі мүмкін.

18.

3.5. Қоғам қолдайтын, бірақ заңсыз шешім
Көпшілік белгілі бір шараны қолдауы мүмкін. Бірақ егер ол:
адамның негізгі құқықтарын бұзса;
уәкілетті емес органмен қабылданса;
тиісті рәсімсіз енгізілсе;
Конституцияға немесе заңға қайшы келсе, қоғамдық қолдау оның заңсыздығын жоймайды.
3.6. Заңдылық пен легитимділіктің байланысы
Тұрақты мемлекеттік билікке екеуі де қажет.
Заңдылық биліктің құқықтық негізін қалыптастырады.
Легитимділік биліктің қоғамдық негізін қалыптастырады.
Нәтижелік биліктің нақты міндеттерді орындау қабілетін көрсетеді.
Олардың арақатынасын мынадай модельмен көрсетуге болады:
Құқықтық негіз + қоғамдық мойындау + нәтижелі қызмет = тұрақты мемлекеттік билік.

19.

20.

4. Мемлекет механизмі: аппарат, мемлекеттік орган және құзырет
4.1. Мемлекет механизмі
Мемлекет механизмі — мемлекеттің міндеттері мен функцияларын жүзеге
асыратын өзара байланысты мемлекеттік органдардың, ұйымдардың, мекемелердің,
кәсіпорындардың, қызметшілердің және материалдық құралдардың жүйесі.
Мемлекет механизмі:
мемлекеттік билікті іс жүзінде жүзеге асырады;
мемлекеттік функцияларды орындайды;
қоғамды басқаруды ұйымдастырады;
ортақ мақсаттар мен қағидаттарға біріктіріледі;
материалдық, қаржылық және ақпараттық ресурстарға сүйенеді.

21.

4.2. Мемлекеттік аппарат
Мемлекеттік аппарат — басқару және мемлекеттік-биліктік қызметті
тікелей жүзеге асыратын, биліктік өкілеттіктер берілген мемлекеттік органдар
жүйесі.
Мемлекеттік аппарат:
мемлекет механизмінің негізгі бөлігі;
биліктік шешімдер қабылдайтын органдар жүйесі;
құқықтық нысандарда әрекет ететін кәсіби құрылым.
Кейбір ғылыми еңбектерде «мемлекет механизмі» мен «мемлекеттік аппарат»
синоним ретінде қолданылады. Бірақ оларды тар мағынада ажыратуға болады.

22.

4.3. Механизм мен аппараттың арақатынасы
Мемлекет механизмі — кең ұғым. Оған:
мемлекеттік аппарат;
мемлекеттік мекемелер;
мемлекеттік кәсіпорындар;
қорғаныс және қауіпсіздік ұйымдары;
мемлекеттік қызметшілер;
материалдық және қаржылық құралдар кіреді.
Мемлекеттік аппарат — мемлекеттік-биліктік өкілеттіктері бар органдар жүйесі.

23.

4.4. Мемлекеттік мекеме
4.5. Мемлекеттік кәсіпорын
Мемлекеттік мекеме мемлекеттің
әлеуметтік, білім беру, ғылыми, мәдени
немесе өзге функцияларын практикалық
түрде орындайды.
Мемлекеттік кәсіпорын:
Мысалы, мемлекеттік мектеп;
аурухана;
кітапхана;
ғылыми-зерттеу
институты; мәдениет мекемесі.
Мемлекеттік мекеменің әкімшілігін
қоспағанда, оның негізгі қызметкерлері
жалпыға міндетті биліктік шешімдер
қабылдамайды.
шаруашылық қызметті жүзеге асырады;
өнім өндіреді;
жұмыстар атқарады;
қызметтер көрсетеді;
мемлекет мүлкін пайдалана алады.
Ол мемлекеттік органмен тең емес.
Мемлекеттік
меншікке
жату
ұйымды
автоматты
түрде
билік
органына
айналдырмайды.

24.

4.6. Мемлекеттік орган
Мемлекеттік орган — мемлекеттің белгілі функциясын жүзеге асыруға қатысатын және бұл үшін
мемлекеттік-биліктік өкілеттіктер берілген мемлекеттік аппараттың құрылымдық бөлігі.
4.7. Мемлекеттік органның белгілері:
1. Мемлекеттік аппараттың бір бөлігі болып табылады.
2. Мемлекет атынан әрекет етеді.
3. Конституция, заң немесе өзге құқықтық акт негізінде құрылады.
4. Белгілі міндеттер мен функцияларды орындайды.
5. Мемлекеттік-биліктік өкілеттіктері болады.
6. Мемлекеттік қызметшілерден және ішкі бөлімшелерден тұрады.
7. Материалдық және қаржылық базасы болады.
8. Белгілі құқықтық мәртебесі болады.
9. Белгілі аумақта немесе қызмет саласында әрекет етеді.
10. Өз құзыретін құқықтық және ұйымдастырушылық нысандарда жүзеге асырады.

25.

4.8. Құзырет ұғымы
4.9. Құзыреттің элементтері
Құзырет — мемлекеттік органға
немесе
лауазымды
тұлғаға
заңмен бекітілген:
Қарауындағы мәселелер: орган
қандай қоғамдық қатынастар мен
мәселелерді шешеді?
қарауына жататын мәселелер;
құқықтар;
Өкілеттіктер. Орган:
талап ете ала ма;
міндеттер;
рұқсат бере ала ма;
биліктік өкілеттіктер;
тыйым сала ала ма;
қызмет ету аумағы;
бақылау жүргізе ала ма;
акт қабылдай ала ма;
шешім қабылдау
нысандарының жиынтығы.
Құзырет мемлекеттік органның
нені, кімге қатысты, қай аумақта
және қандай құқықтық нысанда
істей алатынын көрсетеді.
жауаптылық шарасын қолдана
ала ма?
Міндеттер: орган қандай
әрекеттерді міндетті түрде
орындауға тиіс?
Аумақтық шек
Өкілеттік:
бүкіл мемлекетке;
белгілі өңірге;
ауданға;
нақты объектіге тарала ма?
Уақыттық шек
Орган немесе лауазымды тұлға
өкілеттігін қай мерзімде жүзеге
асырады?
Құқықтық нысан: орган
қандай акт қабылдай алады
және қандай рәсімді сақтауға
тиіс?

26.

4.10. Құзыретті талдау алгоритмі
Мемлекеттік органның әрекетін бағалау кезінде:
1. Органның құқықтық негізін анықтаңыз.
2. Шешілген мәселе оның қарауына жата ма?
3. Нақты өкілеттік заңда берілген бе?
4. Өкілеттік тиісті аумақта жүзеге асырылды ма?
5. Белгіленген рәсім сақталды ма?
6. Шешім тиісті құқықтық нысанда қабылданды ма?
7. Жоғары тұрған құқықтық нормалар сақталды ма?
8. Адам құқықтарына қойылған шектеу қажетті және мөлшерлес пе?
9. Шешімге шағымдану немесе оны бақылау мүмкін бе?

27.

4.11. Құзырет шеңберінен шығу
Мемлекеттік орган:
өзіне берілмеген мәселені шешсе;
басқа органның өкілеттігіне қол сұқса;
аумақтық шектен шықса;
заңда көзделмеген акт қабылдаса;
рәсімді бұзса, құзырет шеңберінен шығуы мүмкін.
Мемлекеттік орган үшін «заңда рұқсат етілмеген нәрсеге жол
берілмейді» деген қағида маңызды. Бұл жеке тұлғаның құқықтық
еркіндігіне қолданылатын тәсілден өзгеше.

28.

4.12. Мемлекеттік органдардың жіктелуі
Құзыретінің
сипаты бойынша
Құзыретінің
көлемі бойынша
жоғары;
орталық;
жергілікті.
жалпы
құзыретті;
туынды.
атқарушы;
сот органдары.
Шешім қабылдау тәртібі
бойынша
бастапқы;
заң шығарушы;
арнайы
құзыретті.
Құрылу тәсілі
бойынша
Билікті бөлу қағидаты
бойынша
алқалы;
дара басшылық органдары.

29.

4.13. Мемлекеттік аппаратты ұйымдастыру қағидалары
адам құқықтары мен бостандықтарының басымдығы;
заңдылық;
демократизм;
билікті бөлу;
жариялық;
кәсібилік;
жауапкершілік;
құзыреттердің айқындығы;
мемлекеттік органдардың үйлесімді әрекеті;
ресурстарды тиімді пайдалану.

30.

31.

5. Билікті бөлу қағидаты
5.1. Қағидаттың мақсаты
Билікті бөлу қағидаты мемлекеттік билікті
бірнеше тәуелсіз мемлекетке бөлу дегенді
білдірмейді.
Мемлекеттік билік біртұтас болып қалады,
бірақ оның негізгі функциялары:
заң шығарушы;
атқарушы;
сот тармақтары арасында бөлінеді.
Негізгі мақсат:
биліктің бір органның қолында
шоғырлануына жол бермеу;
мемлекеттік органдардың құзыретін шектеу;
адамның құқықтары мен бостандықтарын
қорғау;
мемлекеттік шешімдердің сапасын арттыру;
өзара бақылау мен жауапкершілікті
қамтамасыз ету.

32.

5.2. Заң шығарушы билік
Заң шығарушы биліктің негізгі міндеті:
жалпыға міндетті заңдар қабылдау;
қоғамдық
дамудың
негіздерін анықтау;
құқықтық
бюджеттік және өзге маңызды жария
шешімдерді талқылау;
заңда
белгіленген
өкілеттіктерін жүзеге асыру.
бақылау
Заң шығарушы орган нақты
жеке істі шешетін атқарушы немесе сот
органының қызметін иемденбеуге тиіс.
5.3. Атқарушы билік
Атқарушы билік:
заңдардың орындалуын ұйымдастырады;
мемлекеттік саясатты жүзеге асырады;
мемлекеттік бағдарламаларды орындайды;
бюджеттің атқарылуын қамтамасыз етеді;
күнделікті мемлекеттік басқаруды жүргізеді;
мемлекеттік қызметтердің көрсетілуін
ұйымдастырады.
Атқарушы орган заңда берілмеген
өкілеттікті өзіне иелене алмайды.

33.

5.4. Сот билігі
5.5. Тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесі
құқықтар мен заңды мүдделерді
қорғайды;
Билік тармақтарының дербестігі олардың бір-бірінен толық
оқшаулануын білдірмейді.
құқықтық дауларды шешеді;
Тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесі:
заңда көзделген жағдайда мемлекеттік
органдар әрекеттерінің заңдылығын
тексереді;
құқық бұзушылыққа қатысты заңдық
жауаптылық мәселесін шешеді.
Сот билігінің тәуелсіздігі сот
шешімінің басқа билік тармақтарының
нұсқауына емес, Конституция мен
заңға негізделуін білдіреді.
бір органның басқа органның белгілі шешіміне ықпал етуі;
өзара бақылау;
тағайындау рәсімдеріне бірнеше субъектінің қатысуы;
заңның конституциялылығын тексеру;
бюджеттік бақылау;
саяси немесе құқықтық жауапкершілік тетіктері арқылы
жүзеге асырылуы мүмкін.
Бұл жүйенің мақсаты — билік тармақтарының
бірін әлсірету емес, биліктің шектен тыс шоғырлануына
жол бермеу.

34.

5.6. Биліктің бірлігі және бөлінуі
Билік тармақтарын:
ортақ конституциялық мақсаттар;
мемлекеттің егемендігі;
адам құқықтарын қорғау міндеті;
бірыңғай құқықтық жүйе;
өзара әрекет ету рәсімдері біріктіреді.
Сондықтан билікті ұйымдастырудың толық моделі:
біртұтас мемлекеттік билік + функциялардың бөлінуі +
институционалдық дербестік + өзара тежемелік + ынтымақтастық.

35.

36.

5.7. Билікті ұйымдастырудың балама модельдері
Қатаң бөліну моделі
билік тармақтарының кадрлық және ұйымдық дербестігі жоғары;
бір тұлғаның бірнеше тармаққа қатар қатысуына шектеу қойылады;
өзара бақылаудың формалды рәсімдері дамыған.
Икемді өзара байланыс моделі
заң шығарушы және атқарушы органдардың байланысы тығыз;
үкіметтің саяси жауапкершілігі өкілді органмен байланысты болуы мүмкін;
ынтымақтастық пен саяси үйлестіру маңызды орын алады.
Биліктің шоғырлану моделі
шешім қабылдау жылдам болуы мүмкін;
жауапты субъектіні анықтау оңай;
бірақ билікті асыра пайдалану, бақылаудың әлсіздігі және құқықтардың бұзылуы тәуекелі жоғары.
Институционалдық модельді бағалағанда тек шешім қабылдау жылдамдығына емес, құқықтарды
қорғауға, есептілікке, бақылауға және қателерді түзету мүмкіндігіне назар аудару керек.

37.

Қорытынды
Мемлекеттік билік — жария биліктің ерекше нысаны. Оны: аумақтық сипаты;
жалпыға міндеттілігі; егемендігі; құқықтық нысаны; кәсіби аппараты; салықтық және
материалдық негізі; заңды мәжбүрлеу мүмкіндігі ерекшелейді.
Мемлекеттік биліктің тұрақтылығы тек заңды құрылуға байланысты емес. Ол
қоғамдық мойындауға, құқықтардың қорғалуына және мемлекеттік қызметтің нәтижелілігіне
де тәуелді.
Мемлекет өз билігін механизм арқылы жүзеге асырады. Мемлекет механизмі — кең
жүйе, мемлекеттік аппарат — биліктік органдар жүйесі, ал мемлекеттік орган — нақты
функцияны жүзеге асыру үшін құзырет берілген құрылымдық бөлік.
Билікті бөлу мемлекеттік биліктің бірлігін жоймайды. Ол біртұтас биліктің негізгі
функцияларын маманданған органдар арасында бөліп, олардың дербестігін, ынтымақтастығын
және өзара бақылауын қамтамасыз етеді.

38.

РЕФЛЕКСИЯ
Сөйлемді аяқтаңыз:
«Мемлекеттік органның шешімі қоғамдық тұрғыдан пайдалы
болғанымен, заңсыз болуы мүмкін, егер...»

39.

Практикалық бөлім
1-тапсырма. Жария билік картасы
Төмендегі субъектілерді картаға орналастырыңыз: Парламент; Үкімет; сот; мәслихат;
жергілікті қауымдастық жиналысы; университеттің академиялық кеңесі; кәсіптік одақ; саяси
партияның басқару органы; діни бірлестіктің басқармасы; отбасы.
Карта санаттары:
1. Мемлекеттік билік.
2. Мемлекеттік емес жария билік.
3. Ішкі ұйымдық билік.
4. Жеке немесе тұлғааралық билік.
Әр субъект бойынша: биліктің кімге таралатынын; шешімнің құқықтық негізін; шешімнің
міндеттілік шегін; мәжбүрлеу мүмкіндігін көрсетіңіз.

40.

2-тапсырма. Орган, аппарат және механизмді ажырату
Әр жауапты бір белгімен негіздеңіз.
Объект
Министрлік
Мемлекеттік мектеп
Мемлекеттік аурухана
Сот
Мемлекеттік кәсіпорын
Мемлекеттік қызметші
Полиция құрылымы
Парламент
Мемлекеттік орган
Мемлекеттік
аппараттың бөлігі
Мемлекет
механизмінің бөлігі

41.

3-тапсырма. Құзыретті талдау
Кейс
Аудандық мемлекеттік орган бүкіл ел аумағында орындалуға тиіс жалпы ереже
қабылдады. Орган бұл шешімді қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету
қажеттілігімен негіздеді.
Талдау:
1. Органның аумақтық құзыреті қандай?
2. Ол жалпыға міндетті ереже қабылдауға өкілетті ме?
3. Шешім тиісті құқықтық нысанда қабылданды ма?
4. Қоғамдық мақсат құзыреттен шығуды ақтай ала ма?
5. Шешімнің заңдылығын кім және қалай тексере алады?

42.

4-тапсырма. Заңдылық пен легитимділік
Кейс 1
Кейс 2
Заңда
белгіленген
рәсіммен
құрылған
мемлекеттік орган қоғамға маңызды шешімді
жабық түрде қабылдады. Шешім құқыққа
қайшы емес, бірақ тұрғындардың басым бөлігі
оны әділетсіз деп санайды.
Қоғамның көпшілігі құқықтарды елеулі түрде
шектейтін шараны қолдайды. Бірақ бұл шараны
қабылдаған органда тиісті өкілеттік болмаған.
Сұрақтар:
шешім заңды ма;
шешім легитимді ме;
қоғамдық сенімді арттыру үшін қандай
рәсімдер қажет?
Сұрақтар:
қоғамдық қолдау шешімді заңды ете ме;
органның құзыреті неге шешуші маңызға
ие;
заңды әрі легитимді шешімге қалай жетуге
болады?

43.

5-тапсырма. Институционалдық дәйектемені P2P-тексеру
Студент ұсынылған мәселені шешетін мемлекеттік органды таңдап, 150
сөздік институционалдық дәйектеме жазады.
Мәтінде:
1. Мәселе.
2. Таңдалған орган.
3. Органның құқықтық негізі.
4. Оның құзыреті.
5. Қолданылатын құқықтық нысан.
6. Басқа органдармен байланысы.
7. Бақылау немесе шағымдану тетігі көрсетіледі.

44.

P2P-тексеру парағы
Критерий
Иә
Мәселе нақты анықталған
Орган дұрыс таңдалған
Орган мен мекеме шатастырылмаған
Құзыреттің құқықтық негізі көрсетілген
Өкілеттік пен міндет ажыратылған
Рәсім мен құқықтық нысан көрсетілген
Билікті бөлу қағидаты ескерілген
Бақылау тетігі ұсынылған
Рецензент:
•бір сәтті шешімді;
•бір институционалдық қатені;
•бір нақты түзету ұсынысын жазады.
Ішінара
Жоқ

45.

6-тапсырма. Билікті ұйымдастырудың балама модельдері
Бір қоғамдық мәселені үш модель бойынша шешіңіз:
1. Шешімді бір орталық орган қабылдайды.
2. Шешім бірнеше билік тармағының қатысуымен қабылданады.
3. Шешімнің бір бөлігі мемлекеттік емес жария институтқа беріледі.
Әр модельді:
шешім қабылдау жылдамдығы;
құзыреттің айқындығы;
құқықтарды қорғау;
есептілік;
қателерді түзету;
биліктің шоғырлану тәуекелі бойынша бағалаңыз.

46.

8-аптадағы міндетті тасымалдау тренажері
Мақсаты: БШ №2-нің екінші кезеңінде қолданылатын талдау тәсілін жаңа институционалдық жағдаятқа
көшіру.
Тренажер балл қойылмайтын міндетті қалыптастырушы жұмыс болып табылады.
Тапсырма схемасы
Студентке бұрын талқыланбаған қысқа кейс беріледі. 10–15 минут ішінде:
1. Жария билік субъектісін анықтау.
2. Оның мемлекеттік орган болып табылатынын немесе табылмайтынын негіздеу.
3. Құзыреттің құқықтық негізін көрсету.
4. Органның әрекеті құзырет шегінде екенін тексеру.
5. Заңдылық пен легитимділікті ажыратып бағалау.
6. Билікті бөлу қағидатына ықтимал әсерін анықтау.
7. Бақылау немесе шағымдану тетігін ұсыну.
8. Қысқа институционалдық қорытынды жасау қажет.

47.

Ұсынылатын жауап құрылымы
Тезис: қандай орган немесе институт мәселені шешуге тиіс?
Құзырет: оған қандай өкілеттік берілген?
Рәсім: шешім қандай тәртіппен қабылдануға тиіс?
Шектеу: қандай құқықтық немесе институционалдық шек бар?
Бақылау: шешімді кім тексереді?
Қорытынды: ұсынылған модель неге заңды және институционалдық
тұрғыдан негізді?

48.

Назарларыңызға рақмет!
Teaching Professor, з.ғ.к., A. К. Комекова