§17. Жартасқа сурет салу өнері

1.

ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫ · 5-СЫНЫП · ЕЖЕЛГІ ЗАМАН
§17. Жартасқа
сурет салу өнері
Қазақстан жеріндегі петроглифтер
§17 · Жартасқа сурет салу өнері

2.

Петроглифтер деген не?
Суретті қалай салған?
Петроглиф (грек. petra — тас, gliphe —
қашалған) — жартасқа қашап сурет салу
өнері.
• қашау
Ежелгі дәуірде жартасқа сурет салуды меңгеру — өнердің
дамуындағы ірі жетістік болды.
• түртпелеу
Қазақ жеріндегі петроглифтерде жойылып кеткен және
бүгінде бар жануарлардың бейнесі кездеседі. Сондай-ақ
мифологиялық, яғни аңыз аңдар да бар.
§17 · Жартасқа сурет салу өнері
• қыру
• безеу

3.

Жартастағы суреттердің кезеңдері
Салынған уақытына қарай суреттер 7 кезеңге бөлінеді
Ерте және
орта қола
дәуірі
Архаикалық
кезең
Кейінгі қола
дәуірі
Ерте темір
дәуірі
Ерте темір
дәуірі
Сақ кезеңі
Ғұн кезеңі (ерте
көшпелілер)
Ортағасырлы
қ және
этнографиял
ық
Кейінгі
көшпелілер
Жартастағы суреттердің ең көнесі Құлжабасыдан табылған. Қазақстан петроглифтері аңшылықтан, жанжануарлар тіршілігінен, адамдардың діни сенімінен мәлімет береді.
§17 · Жартасқа сурет салу өнері

4.

Қазақстандағы петроглифтер
Петроглифтері бар жерлер
Арпаөзен, Сауысқандық (Қаратау),
Хантау, Құлжабасы, Таңбалы (Шу-Іле
таулары), Ешкіөлмес, Баянжүрек
(Жоңғар Алатауы), Шимайлы, Ақжал,
Ақжайлау, Оралбай, Мұрсәлім
(Тарбағатай)
Карта — схема, орындар шамамен көрсетілген
§17 · Жартасқа сурет салу өнері

5.

Құлжабасы (Шу-Іле таулары)
Шу-Іле таулары жартастарына 2000 жыл бойы сурет
салынған. Суреттер қола дәуірінен бастап ерте темір
дәуірін, сақ тайпалары кезеңдерін қамтиды. Құлжабасы
жартас суреттерінің саны 4000-нан асады.
Жабайы бұқа, қасқыр маскасын киген адам, аңшылық
хикаялары ерте қола дәуіріне, түйелер мен арбалар орта
қола дәуіріне жатады.
Көлемі кішірек жан-жануарлар бейнелері кейінгі қола
дәуіріне жатады. Ал қару ұстаған жауынгерлер, әйел, бала
бейнелерін салу темір дәуірінде жалғасқан.
Құлжабасы. Жабайы бұқаны аулау және т абыну
§17 · Жартасқа сурет салу өнері

6.

Ешкіөлмес (Жоңғар таулары)
Ешкіөлмес петроглифтері Жоңғар тау шатқалдарының
солтүстік-батыс бөліктеріндегі жартастарға салынған.
Суреттерді қола дәуірінің орта кезеңінен бастап салған.
Суреттердің саны 10 000-нан асады.
Жартастарда адам, арба және әртүрлі жануарлар
бейнеленген. Бұл — біз білетін ескерткіштердің ішіндегі
суреті ең көбі.
Ешкіөлмес. Адам, арба, жануарлар бейнеленген
§17 · Жартасқа сурет салу өнері

7.

Арпаөзен (Қаратау)
Арпаөзен петроглифтері Қаратаудың Келіншектау
жотасында орналасқан. Ескерткіш б.з.б. 1—2
мыңжылдыққа, қола және ерте темір дәуіріне жатады.
Суреттердің саны — 3,5 мың.
Қос атты жауынгерлік арбалар қазақ жерінде өмір сүрген
үнді-арийліктердің мифтік және діни әдет-ғұрыптарынан,
сондай-ақ олардың көшіп-қону үдерісінен мәлімет береді.
Темір дәуірінде салынған қос аяқты ат, өгіз және түйе
жеккен соғыс арбалары мен шаруашылық арбаларының
суреттері кездеседі.
Арпаөзен. Жануарлар т обы
§17 · Жартасқа сурет салу өнері

8.

Баянжүрек (Жетісу)
Баянжүрек петроглифтері Жетісу (Жоңғар) Алатауының
Қаратау сілемінде сақталған.
Мұнда қола дәуірінен кейінгі орта ғасырларға дейінгі
тайпалар мен халықтардың тұрмыс-тіршілігі баяндалады.
Сақ стилімен салынған бейнелер, ғұн-сармат кезеңіне
жататын көріністер де бар. Көне түркі дәуірінің салт атты
сарбаздар бейнесі салынған.
Баянжүрек. Адам мен жылқы
§17 · Жартасқа сурет салу өнері

9.

Таңбалы (Жетісу)
Таңбалы петроглифтері — Жетісудің ең көне, аса
маңызды ескерткіштерінің бірі.
2004 жылы ЮНЕСКО халықаралық ұйымының әлемдік
мұралар тізіміне енген.
Таңбалы петроглифтерін алғаш 1957 жылы Ә.
Марғұлан атындағы Археология институтының
археологтері ашқан.
Мұнда 5000-нан аса сурет бар.
Таңбалы. Күнбаст ы адамдар бейнесі
§17 · Жартасқа сурет салу өнері

10.

Таңбалы суреттері
Таңбалыдағы суреттер орта қола, кейінгі қола, ерте темір (сақтар мен ғұндар),
орта ғасырлар және жаңа заман дәуірлерінде қашалған. Ең көнесі — орта қола
дәуірінде салынғандары.
Онда маска киген адамдар, қасқыр маскасын киген садақшылар, шоқпар
ұстаушылар, қару ұстаған жауынгерлер, құрбандық шалу көріністері бар.
Құландар, аттар, түйелер, қасқырлар, бұғылар, арбалар да бейнеленген.
Күнбасты мифологиялық адам, Күн шеңбері образымен астасып жатқан өгіз,
арқар, бұғы бейнелері қашалған. Олар Көк тәңірімен байланысты күнге
табынуды сипаттайды.
Таңбалы. Күнбаст ы адам
§17 · Жартасқа сурет салу өнері

11.

Петроглифтер кестесі
Ескерткіш
Қай жерде
Суреттер саны
Кезеңі
Құлжабасы
Шу-Іле таулары
4000-нан астам
қола – сақ кезеңі
Ешкіөлмес
Жоңғар тауы
10 000-нан астам
қола дәуірінің
ортасынан
Арпаөзен
Қаратау
3,5 мың
б.з.б. 1–2 мыңжылдық
Таңбалы
Жетісу
5000-нан астам
қола – орта ғасыр
Баянжүрек
Жоңғар Алатауы
—
қола – орта ғасыр
§17 · Жартасқа сурет салу өнері

12.

Ойлан!
Жартастардағы суреттерден қандай мәліметтер алуға болады?
Аңшылық пен жанжануарлар тіршілігі
туралы
§17 · Жартасқа сурет салу өнері
Діни сенім мен әдетғұрыптар туралы
Көшіп-қону мен
шаруашылық (арбалар)
туралы

13.

Есте сақта!
Жан-жануарлар бейнесі адамдардың мәдени өмірінде маңызды рөл
атқарғанын көрсетеді.
Тірек сөздер
Петроглиф
Жартас
Үңгір
Өнер
жартасқа қашап
салынған сурет
таудың тік тасты беті
тау ішіндегі қуыс
адамның
шығармашылық
шеберлігі
§17 · Жартасқа сурет салу өнері

14.

Тапсырма. Сөйлемді жалғастыр
1. Петроглиф бұл — ...
2. Суреттер қашау, қыру, ..., түртпелеу әдістерімен салынған.
3. Жартастағы суреттердің ең көнесі ... табылған.
4. Таңбалы петроглифтері ... жылы ЮНЕСКО тізіміне енген.
5. Ешкіөлместе суреттер саны ... астам.
Сөздер қоймасы. Керегін таңда:
2004
Құлжабасыдан
Таңбалыдан
жазу
§17 · Жартасқа сурет салу өнері
безеу
3,5 мыңнан
10 000-нан
жартасқа қашап сурет салу өнері
1957

15.

Үй жұмысы
1. Оқы
2. Жаз
§17-ні оқы, тірек сөздердің
мағынасын жатта.
Петроглифтердің бірін таңдап
(Таңбалы, Құлжабасы немесе
Ешкіөлмес), 4–5 сөйлем жаз.
§17 · Жартасқа сурет салу өнері