8-лекция нов

1.

Дәріс тақырыбы: Беткейлік гравитациялық процестер және бедер
пішіндері.
1. Беткейлік процестер. Беткей дамуы. Беткей жасы.
2. Сугравитациялық процестер. Сырғыма. Солюфлюкция.
Дефлюкция.
3. Су беткейлік процестер

2.

Беткей — Жер бетіндегі және су
астындағы табиғи
объектілерде(тау, төбе, жота, ойыс, кеме
р, қия) экзогендік (сыртқы)
және эндогендік (ішкі) процестер
нәтижесінде қалыптасатын еңіс бет.
Беткейдің құрылысы тау жыныстарының
құрылымына, абсолюттік және
салыстырмалы биіктігіне, беткейді
түзеуші гравитациялық қозғалыстардың
қарқындылығына тәуелді. Беткейдің
негізгі көрсеткіші — оның құламалығы
(қиялығы). Пішініне қарай
беткейлер құламалы (900-қа
жуық), тіктеу (550 шамасында)
және еңістеу келген (200-қа дейін) болып
ажыратылады.
Сакраменто өзенінің беткейі.

3.

• Материктік беткей — қайраң
мен материк баурайының
аралығындағы кейде 3500 м
тереңдікке дейін созылатын
материктің су асты шетінің
бөлігі.

4.

• Беткейлер масштабына, еңкіштігіне, ұзындығына, пішініне,
экспозициясына жəне қалыптасуына қарай бірнеше типке
бөлінеді: Масштабына қарай наноформадан (дюналар бетіндегі
желдің ізі) бастап ғаламдық (материктік беткей) формаға дейін;
Еңкіштігіне қарай тік беткей – 35 градустан жоғары, орташа еңкіш
беткейлер – 15-35 аралығында, еңкіш беткейлер – 6-15 градус
аралығында, тегістеу беткейлер – 2-6 градус аралығында. Жер
шарындағы тік беткейлердің үлесі бар болғаны 2% шамасында.
Беткейлердің ұзындығы ондағы жауын-шашын мен қар еру
кезіндегі ылғал мөлшеріне тəуелді; Пішініне қарай беткейлер
түзу, көтеріңкі, бүгіңкі, көтеріңкібүгіңкі, баспалдақты жəне тегіс
емес болып жіктеледі; Экспозициясына қарай күнгей жəне
теріскей беткейлер болып бөлінеді.

5.

6.

• Геоморфологиялық ерекшелігіне қарай беткейлер: опырылмалы,
құламалы (қорымдар), қар көшкіндік, жылысу, басылу,
солифлюкциялық, жаппай шайылу беткейлері болып жіктеледі.
Сонымен қатар беткейлер эндогендік жəне экзогендік беткейлер
болып бөлінеді. Эндогендік беткейлердің қалыптасуына жер
қыртысындағы тербелмелі жəне тік қозғалыстар, қатпарлану
мен горст-грабендік, интрузивтік жəне эффузивтік магматизм,
батпақты вулканизм процестері ықпал етеді. Ал экзогендік
беткейлер флювиалдық, экзарациялық, абразиялық, криогендік
жəне биогендік процестер əсерінен қалыптасады.

7.

Беткейлерде мору өнімдерін жылжытатын және беткейлерді
қирататын басты фактор – ауырлық күші. Дегенмен, беткейлер
биіктігі мен еңістігіне қарай, сонымен
бірге су ықпалының күші мен сипатына байланысты ауырлық
күші бірқатар процестерді туындатады.
Оларға гравитациялық, су-гравитациялық процестер жатады

8.

• Құзарт беткейлерден құлаған опырылымдар төмен қарай өте қатты
• жылдамдықпен сырғиды, олардың жылдамдығы 150 м/с-ке жетеді. Тау
• опырылымдары апаттылығымен сипатталады. Мысалы, Памирдің Мұрғаб өзені
• шатқалында 1911-ші жылы болған опырылымда аңғарға 7 млрд тоннадай
• таужыныс массасы құлап, шатқалды бітеп тастаған. Нәтижесінде биіктігі 740 м• дей тосқауыл бөгет пайда болып, оның ішінде тереңдігі 505 м, ал ұзындығы 60 км
• Сарез деп аталған көл пайда болған. Беткейлердің опырылымдық денудациясы
• нәтижесінде гравитациялық немесе құзарттық опырылымдар, опырылымдық
• қуыстар пайда болады. Аккумуляциялық пішіндерге опырылым
• жоталары мен төбелері жатады. Опырылым шөгінділері өздері жасаған
• пішіндерді құрайды, ал олардың құрамы қираған таужыныстар құрамына сәйкес
• келеді. Бұл шөгінділерде іріктелу мен жұмырлану болмайды.

9.

• Су-гравитациялық процестер.
Беткейлер ылғалданған кезде таужыныстары
сырғи бастайды. Бұл топқа сырғыма, солифлюкция, нивация
және дефлюкция процестері кіреді.
• Сырғыма - ірі тау
жыныстар блоктарының немесе қираған массаларының
беткей массивінде пайда болған айырылым бетімен сырғып ке
туі.

10.

• Солифлюкция беткейлердегі тау
жыныстардың морыған қабатының ауырлық
күші мен ылғалдану ықпалынан баяу ағу процесі.
• Солифлюкция қар жиынтығының еріген кезінде нивация
процесіне ұласады.
Солифлюкция мен нивация кезінде дамитын бедер күрделі
пішіндер жасайды. Олардың ең ірі пішіні– тау үсті террасалары.

11.

• Су-беткейлік процестер.
• Бұл процестер мору өнімдерін жазықтық бойынша
• шайылумен және беткейлерді уақытша ұсақ су сорғаларының
• бүлдіруі мен білінеді.
• Бұл екі процесс өте тығыз байланысты және беткейлік шайылу
• процесі ретінде бірге қарастырылады. Сонымен қатар,
• беткейлерде мезгіл-мезгіл ірі бұлақтар да пайда болады.
• Беткейлік шайылу беткейлер жазықтығымен ағатын жаңбыр немесе
• еріген қар суының әрекетімен байланысты.
• Ол өсімдік аз дамыған аридтік алқаптарда қарқынды өтеді.
• Еңістеу беткейлерде (еңістік бұрышы 50-қа дейін) ағын су арна
жасамай, жазықтық бойынша әсер етеді.

12.

• Шаю процесі беткей бетінің
тегістелуіне әкеледі. Бірақ ол таужыныстардың беріктігіне де байланысты.
• Берік
таужыныстар шайылмай, бастапқы тегіс емес бедер пішінін сақтап қалуы мүмкін.
• Беткейлік шайылу қарқыны көп жағдайда қопсық өнімдер жасайтын мору
процесімен байланысты.
Беткейлердің дамуы.
• Беткейлер бедеріндегі әркелкілік олардың жаралуымен байланысты.
• Беткейлер дамуы климаттық, тектоникалық,гидрогеологиялық жағдайларға, соны
мен қатар беткейлер экспозициясмына(күнге қарай орналасуына), желдің
• бағытына, ал қазіргі заманда – адамдардың әрекетіне байланысты.
• Беткейлік процестер жалпы алғанда беткейлердің
жайпақтанып, бедердің тегістелуіне әкеледі.
• Егер жер беті ұзақ уақыт бойыбірқалыпты тектоникалық жағдайда дамыса, бұр
ынғы тілімденген бедерпішіндері біртіндеп тегістеліп, жайпақтанған жазыққа, яғни
пенепленге айналады.
• Бедер пішіндерінің осылайша үстінен тегістеліп, жазыққа айналуын пенеплендену
деп атайды.

13.

• Беткейлер дамуының басқаша жолы да бар. Ол беткейлер тегісте
луі үстінен емес, олардың етегінен бастап жүруінде.
• Аңғарлар табанында беткейлер біртіндеп шайылып, бірбіріне параллель бағытта шегінеді де, жазыққа айналады.
• Бұлпроцесс педиплендену, ал осындай денудациялық жолмен
• қалыптасқан жазық –
педиплен деп аталады.
Пенеплендер қалыптасу негізінен платформа алқаптарында гум
идтік климат жағдайында жүрсе,
• педиплендену құрғақ және қуаң далалар жағдайында болады.
• Климат өте құрғақ және қолайлы геологиялық жағдайларда ірі
сынықты материал
• жиналудан тасты шөлдер түзіледі (мысалы, Сахара,Ливия шөлі).

14.

• Физиографиялық процестер – сыртқы (экзогендік) табиғи
күштердің және адамның шаруашылық әрекетінің әсерінен
табиғи ортада болатын процестер. Жердің ішкі (эндогендік)
күштерінің әсерінен болатын табиғи процестер, атап айтқанда
жер сілкінісі, жанартау атқылауы, тектоникалық қозғалыстар
геологиялық процестер деп аталады.

15.

Жер бедерінің пайда болуы (генезисі) берілген жер бедерін
жасаған процесс немесе процестер тобымен анықталады.
Сонымен қатар, кез келген дерлік рельефті қалыптастыру процесі
жинақтаушы жұмысты да (жинақтау) да, деструктивті жұмысты да
(денудация) тудыруы мүмкін болғандықтан, рельефтік форманың
шығу тегі туралы айтқанда, процестің өзінен басқа, олар әдетте
оның бар-жоғын да көрсетеді. Мысалы, төбе – эолдық жинақтау
(аккумуляциялық жел әрекеті) нәтижесінде пайда болған жер
бедері, сондықтан әдетте төбеде эолдық аккумуляциялық жер
бедері деп айтылады. Үңгірлер карсттық денудация процестерімен
жасалады - бұл карст денудациясының формалары.

16.

Кез келген жер бедерінің
генезисін анықтайтын негізгі
критерийлердің бірі оның
морфологиясы болып табылады.
Рельефті түрлендіретін әртүрлі
процестер әсер ету механизмдері
бойынша бір-бірінен
ерекшеленетіні сонша, олар
жасаған рельефтік формалар да
көбінесе берілген генезистің
формаларына ғана тән ерекше
көрініске ие болады (1-сурет).
Карст шұңқыры (Арголис, Шығыс Пелопоннес,
Греция)

17.

Дегенмен, морфологиясы ұқсас әртүрлі шығу тегі бар жер бедері де
бар. Бұл құбылыс – генезисі мүлде басқа жер бедері пішіндерінің
ұқсас пайда болуы – жер бедерінің конвергенциясы деп аталады.
Мұндай жер бедерінің генезисін олардың сыртқы түрі туралы
мәліметтер негізінде ғана анықтау мүмкін емес. Бұл жағдайда осы
формалардың геологиялық құрылымы, олардың пайда болу
климаттық жағдайлары және т.б. туралы қосымша мәліметтер
қажет.

18.

Рельеф формаларының конвергенциясы.
А – мұздық каньоны – шұңқыр (Хибин таулары),
В – Юнавип эрозиялық каньоны (Колорадо үстірті)

19.

Рельеф жасы«Жер бедері жасы» ұғымы геоморфологияда өте кең
қолданылады. Жалпы айтқанда, жер бедерінің жасы - бұл пішіннің
қалыптасуынан қазіргі уақытқа дейін өткен уақыт. Дегенмен,
геоморфологияда жастың екі «түрі» белсенді түрде қолданылады салыстырмалы және абсолютті.
Абсолюттік жас қарапайым уақыт бірліктерімен (жылдар,
мыңжылдықтар, миллиондаған жылдар) өлшенеді. Бұл форманың
қашан (қанша жыл бұрын, қай геологиялық дәуірде)
қалыптасқанын көрсетеді.
Салыстырмалы жас бірнеше түрлі жер бедерін салыстыру қажет
болған жағдайда қолданылады. Содан кейiн жер бедерiнiң
кейбiрiнiң көне, кейбiрiнiң жас екенiн айтады.

20.

21.

Гравитациялық процестер - Жер бетіне ауырлық күшінің
тікелей әсеріне байланысты, негізінен, тауларда болатын
бедер түзуші процестер. Гравитациялық процестер мен үгілу,
эрозия және бедер түзуші басқа факторлардың әсерінен
тауда көшкіндер, опырылымдар, сырғымалар болады, грунт
баяу жылжиды, тағы да басқалары.

22.

Сырғыма – ауырлық күшінің ықпалымен өзендер мен
көлдер, теңіздердің тік жағалауларынан, таулар мен
сайлардың жыраларынан топырақ массасы мен тау
жыныстарының төмен қарай тайғанап ығысуы
(сырғанауы). Көбінесе жыралардың сумен шайылуы,
оның мол жауын-шашынмен шектен тыс ылғалдануы,
жер сілкіну немесе адамның іс-әрекеті (жарылыс
жұмыстары және т.б.) болып табылады. Сырғанау
кезінде топырақ көлемі ондаған және жүздеген мың
текше метрге дейін жетіп, кейбір жағдайларда одан да
көп болуы мүмкін. Сырғыманың тайғанап ығысуының
жылдамдығы жылына бірнеше метрден, секундына
бірнеше метрге дейін ауытқуы мүмкін. Сырғыманың
тайғанауының ең көп жылдамдығы жер сілкіну кезінде
байқалады. Топырақ массасының сырғуы тұрғын үйлер
мен өндірістік ғимараттардың, инженерлік және жол
құрылымдарының, магистральді құбырлар мен электр
тасымалдау желілерінің қирап және құлауына, сондай-ақ
адамдардың зақымданып және мерт болуына әкеліп
соғуы мүмкін

23.

24.

Солифлюкция (латын тілінен аударғанда solum – топырақ және
fluctio – ағып кету) – суға аса қаныққан және коллоидтарға бай
топырақтың 2 – 3 градус беткейлеріндегі, әлі ерімеген, мұзбен
цементтелген негіздің қатқан беті бойындағы ағыс. . Құбылыс
полярлық және биік таулы аймақтарда, мәңгі тоңды немесе терең
және ұзақ мерзімді мұздатылған топырақты аймақтарда (тундра,
орман-тундра), сонымен қатар жергілікті жерлерде маусымдық
мұздату аймақтарында кең таралған. Сонымен қатар беткейлерде,
тіпті ағаш өсінділері бар беткейлерде (негізінен балқарағай) аласа
жоталар және тұтас солифлюкциялық террассалар пайда болады.
Солифлюкцияның классикалық даму аймақтары полярлық және
субполярлық Орал, Чукотка түбегі, Шпицберген және Аляска болып
табылады.

25.

26.

Дефлюксация – топырақ пен
өсімдік жамылғысының астындағы
әлсіз ылғалданған топырақ
массаларынан баяу сығу түріндегі
пластикалық қозғалыс. Ол негізінен
ылғалды климатты аймақтарда
байқалады. Тау жыныстарының
жылжуы 8–100 (кейде одан да аз)
35-ке дейінгі тік беткейлерде
жылына 0,2-ден 1 см-ге дейін
болады

27.

• Бақылау сұрақтары:
• 1. Беткейлер, Беткейлік процестер және беткей бедері.
• 2. Беткейлік процестердің кеңістік пен уақытта арақатынасы.
• 3. Беткейдің дамуы
• 4. Су-беткейлік процестер.
• 5. Су-гравитациялық процестер
• «геоморфология және геология негіздері»