Презентация №2 X ғасыр - XIII ғасырдың басындағы Қазақстан аумағындағы саяси процестер

1.

Білімді өзектендіру. «Саяси домино»
Интерактивті тақтада қағанаттардың бір-бірін алмастырған хронологиялық тізбегі көрсетіледі:
Қарлұқтар → Қарахандар; Оғыздар / Қимақтар → Қыпшақтар. X ғасырдан XIII ғасырдың
басына дейін Қазақстан аумағында саяси күштер бірнеше рет ауысты: бір тайпа әлсірегенде,
екіншісі оның орнын басты. Бұл «домино» заңдылығы — тарихтағы өзгерістің үздіксіз тізбегі.
Проблемалық сұрақтар: Неліктен бұрынғы қағанаттардың орнына жаңа мемлекеттер келді?
Билеушілердің ауысуына не себеп болды? Мемлекеттердің тез әлсіреуіне қандай ортақ мәселелер
ықпал етті?
Оқушылар тақтадағы тізбекті талдай отырып, саяси картадағы өзгерістердің заңдылықтарын —
бір тайпаның әлсіреп, екіншісінің күшеюін — және мемлекеттердің құлауына көбіне ішкі тартыс
пен сыртқы жаулардың шабуылы себеп болғанын логикалық тұрғыдан болжайды. «Алып
империялар көбіне сыртқы жаудан емес, ішкі даудан құлайды — бүгін біз осы тарихи
шындықтың сырын ашамыз!»

2.

№2 сабақ. X ғасыр — XIII ғасырдың басындағы
Қазақстан аумағындағы саяси процестер
Зерттеу сұрағы: X ғасыр — XIII ғасырдың басында саяси карта қаншалықты өзгерді?
Оқу мақсаттары: 6.3.1.3 — X ғасыр — XIII ғасырдың басындағы мемлекеттердің даму ерекшеліктерін
түсіндіріп, олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтау; 6.3.1.7 — ортағасырлық
мемлекеттердің ыдырауының негізгі және жанама себептерін анықтау.
Сабақ мақсаты: Қарахан және Қыпшақ мемлекеттерінің саяси-шаруашылық ерекшеліктерін салыстыру;
мемлекеттердің ішкі және сыртқы ыдырау себептерін жіктеу; ЖИ құрастырған «Құпия дипломатиялық
хатты» талдап, мемлекетке төнген қауіптерді анықтау.
Тарихи концепт: «Себеп пен салдар / Өзгеріс пен сабақтастық» — ортағасырлық мемлекеттердің
құлауының ішкі және сыртқы себептерін, сондай-ақ саяси картаның өзгеруіне тигізген салдарын түсіну.
Құндылық: «Тәуелсіздік және Отаншылдық», «Бірлік және Ынтымақ» — ішкі алауыздықтың мемлекетті
қалайша әлсірететінін тарих арқылы ұғыну.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

Сабақтың негізгі тапсырмалары
1-тапсырма «Тарихи параллельдер» — 4 балл (Жұптық жұмыс): Қарахан мемлекеті мен Қыпшақ
хандығын шаруашылық ерекшелігі (отырықшы-егіншілік немесе көшпелі мал шаруашылығы), түркілік
негізі, билік жүйесі, орналасқан аймағы және діні бойынша салыстырмалы кесте арқылы талдайды.
Жұптаса отырып, екі мемлекеттің 1 басты ұқсастығын (түркілік негізі) және 1 негізгі айырмашылығын
(шаруашылық / дін) дәлелдейді.
2-тапсырма «Ыдырау анатомиясы» — 4 балл (Топтық жұмыс): 1-топ — Қарахандардың құлауын, 2-топ
— Найман мен Керейіттердің ыдырауын, 3-топ — Қыпшақтардың әлсіреуін талдайды. Флипчартқа
«Себептер иерархиясы» сызбасын жасайды: ішкі себептер — билікке талас, хандар арасындағы алауыздық,
халық наразылығы; сыртқы себептер — Қарақытай, Хорезмшах, Моңғол шапқыншылықтары. Топтық
қорғауда «Неліктен ішкі алауыздық сыртқы жаудан да қауіпті?» сұрағына «Бірлік және Ынтымақ»
құндылығы тұрғысынан 2 аргумент ұсынады.
ЖИ «Құпия дипломатиялық хат» — 2 балл: ChatGPT немесе Claude нейрожелісі генерациялаған
Қарахан қағанының жасырын хатын жұпта оқып талдайды. Хаттан 1 ішкі қауіпті (бауырлардың билікке
таласуы, мемлекеттің екіге бөлінуі) және 1 сыртқы қауіпті (Қарақытайлар мен Хорезмшахтардың шабуылы)
дәл анықтап, олардың тарихи шындыққа сәйкестігін сыни тұрғыдан бағалайды.
Бекіту «Бос орынды толтыр» — Wordwall онлайн тапсырмасы: QR-кодты смартфонмен сканерлеп
немесе интерактивті тақтаға шығып, 7 сөйлемдегі бос орындарға тиісті кілт сөздерді орналастырады:
Қарахан, Қыпшақ, Қарақытай, найман, саяси, тартыстар, моңғол. Жалпы максималды балл: 10 балл.

9.

ЕБҚ оқушысына арналған тапсырмалар
1-тапсырма — 4 балл: Дайын сөздерді мемлекеттермен сәйкестендіру карточкасы пайдаланылады.
«Оңтүстік», «Ислам діні», «Қалалар» сөздерін Қарахан мемлекетімен, ал «Кең дала», «Көшпелілер»
сөздерін Қыпшақ хандығымен сызықпен қосады. Қарахандардың қай дінді қабылдағанын жұбына ауызша
айтады. Мұғалім картадан үлкен Қыпшақ даласын көрсетіп, жетелеуші сұрақпен қолдайды.
2-тапсырма — 4 балл: «Ағайынның таққа таласуы» және «Басқа елдің шабуылы» суреттері беріледі.
Қайсысы ішкі себеп, қайсысы сыртқы себеп екенін тауып, постерге дұрыс жапсырады. Ел ішінде
ұрсысуға болмайтынын, татулық пен бірліктің маңызды екенін топқа ауызша айтады.
ЖИ тапсырмасы — 2 балл: Мұғалім «Хатта жаулар қайдан келді деп жазылған?» деген қарапайым сұрақ
қояды. Оқушы хаттан «Қарақытайлар» немесе «Хорезмшахтар» атауын тауып, олардың сыртқы қауіп
екенін ауызша айтады. Мәтіндегі жаулардың бар екенін түсінгені үшін 1 балл, жаулардың атын дұрыс
атағаны үшін 1 балл берілді. Барлық нұсқаулықтар қысқа және нақты, қаріп ірі форматта ұсынылады.
Жалпы: 10 балл.

10.

Рефлексия. Өзін-өзі бағалау. Үй тапсырмасы
Рефлексия «Тарихи телеграмма»: Оқушылар дәптерге немесе стикерге зерттеу сұрағына қысқаша жауап
жазады: «X ғасыр — XIII ғасырдың басында саяси карта қаншалықты өзгерді?» — 1–2 сөйлеммен
нақты қорытынды. Мысалы: «Карта түбегейлі өзгерді: ескі қағанаттардың орнына Қарахан мен Қыпшақ
келді, бірақ олар ішкі тартыстан әлсіреп, сыртқы жауға мойын ұсынды». ЕБҚ оқушысы мемлекеттердің неге
құлағанын (ішкі алауыздықтан) 1 сөзбен ауызша айтады.
Өзін-өзі бағалау: 1-тапсырма — 4 балл + 2-тапсырма — 4 балл + ЖИ тапсырмасы — 2 балл = Жалпы: 10
балл. Оқушылар жинаған балдарын есептеп, бағалау парағын мұғалімге тапсырады. 10 балдық шкала
бойынша жиналған ұпайлар электронды журналға қойылады.
Үй тапсырмасы (деңгейлік):
А нұсқасы (Негізгі): Оқулықтан мәтінді оқып, дәптерге «X–XIII ғасырдың басындағы мемлекеттердің құлау
себептері» атты екі бағанды кесте толтыру: Ішкі себептер / Сыртқы себептер.
В нұсқасы (Шығармашылық): «Бірлік жоқ жерде тірлік жоқ: Қарахан мемлекеті неліктен екіге
бөлінді?» тақырыбында тарихи себептерді талдайтын 6–7 сөйлемдік шағын эссе жазу.
С нұсқасы (ЕБҚ): «Қарахан», «Қыпшақ», «Найман», «Бірлік» сөздерін дәптерге қатесіз әрі әдемілеп
көшіріп жазу. Келесі сабақта тексерілетіні ескертіледі. Ресурс: Kundelik.kz.