1

1.

MATNSHUNOSLIK VA ADABIY MANBASHUNOSLIK
1-mashg‘ulot |
Mavzu: fanning predmeti, maqsad va vazifalari; yozma manbalar;
“matn” istilohi; qadimiy matnlarni tadqiq etuvchi fanlar
1-MASHG‘ULOT • 80 DAQIQA

2.

Dars xaritasi — 80 daqiqa
1. Tashkiliy qism va motivatsiya — 5 daq.
2. Fan predmeti va maqsadi — 12 daq.
3. Asosiy vazifalar — 8 daq.
4. O‘zbek yozma merosi va manbalar — 15 daq.
5. “Matn” va istilohlar — 12 daq.
6. Adabiyotshunoslik va tilshunoslikda matn — 10 daq.
7. Qadimiy matnlarni o‘rganuvchi fanlar — 10 daq.
8. Mustahkamlash va xulosa — 8 daq.
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK

3.

Darsning o‘quv maqsadlari
Mashg‘ulot oxirida talaba:
• matnshunoslik va adabiy manbashunoslikni farqlay oladi;
• fan obyekti va predmetini izohlaydi;
• qo‘lyozma, toshbosma, nusxa, variant, manba tushunchalarini biladi;
• “matn”ning adabiyotshunoslik va tilshunoslikdagi ma’nosini
taqqoslaydi;
• paleografiya, kodikologiya, epigrafika kabi fanlarning vazifasini ayta
oladi.
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK

4.

MANBASHUNOSLIK
Adabiy manbashunoslik
• Adabiyot tarixining turli davrlarida yaratilgan yozma manbalarni
o‘rganadi.
• Shoir va ijodkorlarning asarlari hamda muallifi noma’lum badiiy
asarlar qo‘lyozma va bosma nusxalari bilan tadqiq etiladi.
• Xalq og‘zaki ijodi namunalari ham manbashunoslik nuqtayi
nazaridan tanqidiy o‘rganiladi.
04

5.

MANBASHUNOSLIK
Manbashunoslik: predmeti va yo‘nalishlari
Manbashunoslik — adabiyot, tarix va boshqa fanlarning yozma
manbalarini o‘rganuvchi keng ko‘lamli yordamchi soha.
• Asosiy yo‘nalishlar:
• adabiy manbashunoslik
• tarix manbashunosligi
• fan sohasi manbashunosligi (ilmiy asarlar manbashunosligi)
Tushuncha
Tahlil
Natija
03

6.

Kirish: nega bu fan kerak?
Savol: Agar bir adabiy asarning 5 ta qo‘lyozma nusxasi mavjud
bo‘lsa, ularning barchasi bir xil bo‘ladimi?
Odatda farqlar uchrashi mumkin: so‘z tushib qolishi, imlo farqi,
qo‘shimcha, almashtirilgan so‘z yoki boshqa tahrir.
Demak, tadqiqotchi asarning ishonchli matniga erishish uchun
nusxalarni qiyoslaydi. Shu ehtiyoj matnshunoslikning amaliy
ahamiyatini ko‘rsatadi.
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK

7.

MANBASHUNOSLIK
Tarixiy va ilmiy manbashunoslik
• Tarix manbashunosligi — tarix kitoblari, yilnomalar va rasmiy
hujjatlarni manba sifatida tanqidiy o‘rganadi.
• Ilmiy asarlar manbashunosligi — matematika, astronomiya,
geofizika, tibbiyot, tilshunoslik kabi fanlarga tegishli yozma
manbalarni tadqiq etadi.
• Ilmiy manbaning mazmuni, tuzilishi, ilmiy ahamiyati, tarjimasi va
tahlili o‘rganiladi.
05

8.

MUTAXASSISLIK
Matnshunos mutaxassisligi va vazifalar
• Manbashunos-matnchi — qadimiy matnlar bilan ishlaydi.
• Noshir-matnchi — zamonaviy matnlar bilan ishlaydi; matnchimuharrir deb ham yuritiladi.
• Tadqiqotda adabiyotshunoslik, tilshunoslik, manbashunoslik va
istoriografiya usullaridan foydalaniladi.
• Matnning qo‘lyozma xususiyatidan nashr ko‘rinishigacha bo‘lgan
jihatlar o‘rganiladi.
09

9.

YONDOSH FANLAR
Matnshunoslik bilan bog‘liq sohalar
• Editsiya — hujjatli va mumtoz matnlarning ilmiy nashri.
• Arxeografiya — yozma manbalarni topish, dastlabki ishlov berish va
ilmiy muomalaga kiritish.
• Germenevtika — qadimgi yozma matn mazmunini izohlash.
• Ekzegetika — diniy matnlarni filologik jihatdan tahlil qilish.
10

10.

YONDOSH FANLAR
Maxsus yordamchi sohalar
• Paleografiya — qo‘lyozmaning qog‘ozi, muqovasi, siyohi, yozuvi va
yozish usullarini tekshiradi.
• Diplomatika — farmon, rasmiy yozishmalar, huquqiy akt va
hujjatlarni o‘rganadi.
• Geralьdika — gerb, emblema va nishonlarni o‘rganadi.
• Sfragistika — muhrlar va ulardagi yozuvlarni tekshiradi.
11

11.

ASOSIY TUSHUNCHALAR
Matn va manba tushunchasi
• Matn — muallif ijodining fikr va g‘oyalari yozuvdagi ifodasi.
• Manba — yozma yodgorlik sifatida qo‘llanadigan material.
• Amaliyotda yaxlit asar, qo‘lyozma nusxa yoki bir parcha yozuv ham
matn/manba deb yuritilishi mumkin.
• Bu yozma yodgorliklarni ilmiy tadqiq qiluvchilar manbashunos yoki
matnshunos deyiladi.
02

12.

YONDOSH FANLAR
Yana qaysi sohalar yordam beradi?
• Epigrafika — tosh, metall, suyak va boshqa qattiq buyumlardagi
qadimgi yozuvlarni o‘rganadi.
• Numizmatika — tangalar tarixi, shakli, yozuvi, zarb joyi va vaqtini
tekshiradi.
• Metrologiya — o‘lchovlar tizimi, pul birliklari, hisoblar va yil
hisobi/taqvimlarni o‘rganadi.
12

13.

TAQQOSLASH
Manbashunoslik va matnshunoslik: farqi
• Manbashunoslik ko‘proq manbaning tarixi, tavsifi va mazmunini tanqidiy
o‘rganishga e’tibor beradi.
• Matnshunoslik bunga qo‘shimcha ravishda matn talqini, variantlari, til va
uslub xususiyatlarini kompleks tadqiq qiladi.
• Manbashunoslik tarixiy va tabiiy fanlar bilan keng bog‘liq; matnshunoslik esa
asosan filologiya doirasida rivojlanadi.
• Matn talqini masalalarida adabiyotshunos va lingvist yondashuvlari farqlanishi
mumkin.
Tushuncha
Tahlil
Natija
13

14.

XULOSA
Matnshunoslikning 3 tarkibiy qismi
1. Matn tarixini o‘rganish — matnning yaratilishi, ko‘chirilishi va variantlari tarixini
aniqlash.
2. Matn talqini tadqiqi — muallif g‘oyasi, davr ruhi, lingvistik va adabiy
xususiyatlarni yoritish.
3. Matn tuzish — mavjud nusxalar asosida asarning dastlabki ko‘rinishiga yaqin
matnni ilmiy asosda tiklash.
Tushuncha
Tahlil
Natija
14

15.

Matnshunoslik va manbashunoslik farqi
MATNSHUNOSLIK → asarning MATNI markazda.
MANBASHUNOSLIK → asar va adabiy jarayonni yorituvchi
MANBALAR markazda.
Ular bir-birini to‘ldiradi. Manbashunoslik kerakli manbalarni topish
va baholashga yordam beradi; matnshunoslik esa shu manbalardagi
matnlarni qiyoslab, ishonchli matnni tayyorlashga xizmat qiladi.
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK

16.

Matnshunoslik nima?
Matnshunoslik — yozma adabiy meros matnlarini ilmiy o‘rganadigan soha.
Uning asosiy yo‘nalishlari:
• matnning tarixini aniqlash;
• mavjud nusxalarni yig‘ish va tavsiflash;
• nusxalarni qiyoslash;
• matn variantlarini aniqlash;
• xato va o‘zgarishlarni tahlil qilish;
• ilmiy-tanqidiy matn tayyorlash;
• asarni izoh va ilmiy apparat bilan nashrga hozirlash.
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK

17.

Adabiy manbashunoslik nima?
Adabiy manbashunoslik — adabiyot tarixi va adabiy jarayonni o‘rganish uchun
xizmat qiladigan manbalarni izlash, aniqlash, tavsiflash, tasniflash va tahlil qilish
sohasi.
Manba tadqiqotchiga muhim savollarga javob beradi:
• Asar kimga tegishli?
• Qachon va qayerda yaratilgan?
• Qanday nusxalarda saqlangan?
• Kimlar tomonidan ko‘chirilgan yoki nashr etilgan?
• Asar qanday tarixiy-adabiy muhitda yuzaga kelgan?
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK

18.

Obyekt
— fan
o‘rganadigan real materiallar majmui.
Fanning
obyekti
Matnshunoslik va adabiy manbashunoslik obyektlariga:
• qo‘lyozma asarlar;
• toshbosma kitoblar;
• eski va zamonaviy nashrlar;
• bayoz, devon, tazkira, dostonlar;
• tarixiy hujjatlar;
• vaqfnomalar va maktublar;
• epigrafik yozuvlar;
• asarning turli nusxa va variantlari kiradi.
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK

19.

Fanning predmeti
Predmet — obyektning aynan qaysi jihatlari o‘rganilishini bildiradi.
Fanning predmeti:
• matnning yaratilishi va tarqalishi;
• nusxalar tarixi;
• matn variantlari;
• ko‘chirish jarayonidagi o‘zgarishlar;
• mualliflik masalalari;
• matnning tiklanish tamoyillari;
• manbalarni ilmiy tavsiflash va baholash.
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK

20.

Fanning asosiy maqsadi
Asosiy maqsad — ajdodlarimizdan qolgan yozma adabiy va madaniy merosni
ilmiy asosda o‘rganish va ishonchli shaklda ilmiy muomalaga kiritish.
Buning uchun tadqiqotchi:
1) manbani topadi;
2) uning xususiyatlarini aniqlaydi;
3) nusxalarni qiyoslaydi;
4) matn tarixini o‘rganadi;
5) ishonchli matnni tayyorlaydi;
6) natijani ilmiy izoh bilan taqdim etadi.
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK

21.

Asosiy vazifalar — 1
1. Manbalarni izlash va aniqlash.
2. Qo‘lyozma va nashrlarni ro‘yxatga olish.
3. Manbaning muallifi, sanasi, joyi va kotibini aniqlash.
4. Nusxalarning tashqi va ichki xususiyatlarini tavsiflash.
5. Matnlarni qiyosiy o‘rganish.
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK

22.

Asosiy vazifalar — 2
6. Matndagi tushib qolish, qo‘shilish va almashtirishlarni aniqlash.
7. Variantlarning kelib chiqish sabablarini izohlash.
8. Asarning muallifligi va matn tarixiga oid masalalarni tekshirish.
9. Ilmiy-tanqidiy matn tayyorlash.
10. Izoh, lug‘at, ko‘rsatkich va boshqa ilmiy apparatni tuzish.
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK

23.

O‘zbek xalqining yozma merosi
O‘zbek xalqining ko‘p asrlik tarixi, adabiyoti va madaniyati turli yozma manbalarda aks
etgan.
Muhim manba turlari:
• qo‘lyozma kitoblar;
• toshbosma nashrlar;
• devon va bayozlar;
• tazkiralar;
• tarixiy asarlar;
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK

24.

Qo‘lyozma — tushuncha
Qo‘lyozma — qo‘l bilan yozilgan yoki ko‘chirilgan asar, kitob yoki hujjat.
Qo‘lyozmani o‘rganishda:
• qog‘oz/material;
• yozuv turi;
• siyoh va bezak;
• sahifa tuzilishi;
• muqova;
• ko‘chirilgan sana va joy;
• kotib haqidagi ma’lumotlar;
• matnning to‘liqligi kabi belgilar muhim.
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK

25.

Toshbosma — tushuncha
Toshbosma — litografiya usulida bosilgan nashr.
Toshbosmalar Markaziy Osiyoda matbaa va kitob tarixi uchun muhim manba
hisoblanadi.
Ular orqali:
• qaysi asarlar bosilganini;
• matnning muayyan davrdagi shaklini;
• imlo va til xususiyatlarini;
• nashr va tarqalish tarixini o‘rganish mumkin.
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK

26.

Manba turlari: amaliy tasnif
Yozma manbalar:
— qo‘lyozmalar, hujjatlar, maktublar, nashrlar.
Moddiy manbalar:
— kitobning qog‘ozi, muqovasi, muhr, bezak va boshqa fizik belgilar.
Epigrafik manbalar:
— tosh, bino, qabrtosh, metall va boshqa buyumlardagi yozuvlar.
Og‘zaki manbalar ham adabiy-tarixiy tadqiqotlarda yordamchi material bo‘lishi
mumkin.
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK

27.

“Matn” istilohi
“Matn” atamasi arabcha “matn” so‘zidan kelib chiqqan.
Lug‘aviy ma’noda u yozilgan yoki bayon qilingan mazmun, asosiy qism
ma’nolarida qo‘llanadi.
Ilmiy nuqtai nazardan esa matn — ma’lum mazmunni ifodalovchi, o‘zaro
bog‘langan nutqiy birliklarning yaxlit tizimidir.
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK

28.

Matnga doir asosiy istilohlar
MATN — yozma yoki og‘zaki mazmunli nutqiy tuzilma.
NUSXA — asarning muayyan ko‘chirmasi yoki nashr shakli.
VARIANT — boshqa nusxalardan farq qiluvchi matn shakli yoki qismi.
ASLIYAT — asarning muallifga eng yaqin, dastlabki shaklini anglatish uchun
ishlatiladigan tushuncha.
MANBA — tadqiqotga dalil va ma’lumot beruvchi material.
ILMIY-TANQIDIY MATN — nusxalar qiyosi va ilmiy mezonlar asosida
tayyorlangan matn.
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK

29.

Matnshunoslikda “nusxa” va “variant”
Misol:
A nusxa: “Ko‘ngul bog‘ida gul ochildi.”
B nusxa: “Ko‘ngil bog‘ida gul ochildi.”
Bu yerda yozuv shaklidagi farq variant sifatida qayd etilishi mumkin.
Agar bir nusxada butun bir misra tushib qolgan bo‘lsa, tadqiqotchi uning boshqa
nusxalardagi holatini tekshiradi va qaysi o‘qish ishonchliroq ekanini asoslaydi.
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK

30.

Adabiyotshunoslikda matn
Adabiyotshunoslikda matn — badiiy asarning mazmuni va shakli mujassam
bo‘lgan yaxlit badiiy-verbal tizim.
Tahlil qilinadi:
• mavzu va g‘oya;
• syujet va kompozitsiya;
• obrazlar;
• janr;
• badiiy tasvir vositalari;
• muallif uslubi;
• tarixiy-adabiy kontekst.
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK

31.

Tilshunoslikda matn
Tilshunoslikda matn — mazmuniy, grammatik, leksik va kommunikativ jihatdan
o‘zaro bog‘langan birliklar tizimi.
Tahlil qilinadi:
• gaplararo bog‘lanish;
• takror va olmoshlar;
• bog‘lovchi vositalar;
• so‘z tanlovi;
• uslub;
• mazmuniy yaxlitlik;
• kommunikativ maqsad.
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK

32.

Ikki yondashuvni taqqoslash
ADABIYOTSHUNOSLIK:
“Bu matn qanday badiiy ma’no yaratadi?”
TILSHUNOSLIK:
“Bu matn qanday til birliklari va bog‘lanishlar orqali tuzilgan?”
MATNSHUNOSLIK:
“Bizda qaysi nusxalar bor va ishonchli matnni qanday tiklaymiz?”
MANBASHUNOSLIK:
“Bu asar va adabiy jarayon haqida qaysi manbalar ma’lumot beradi?”
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK

33.

Qadimiy matnlarni o‘rganuvchi fanlar
PALEOGRAFIYA — qadimiy yozuvlar va qo‘lyozma yozuvining shakllarini
o‘rganadi.
KODIKOLOGIYA — qo‘lyozma kitobning moddiy tuzilishi, tarkibi va tarixini
o‘rganadi.
EPIGRAFIKA — qattiq jismlardagi yozuvlarni tadqiq etadi.
LINGVISTIKA — matnning til xususiyatlarini o‘rganadi.
TARIX — manbaning tarixiy davri va sharoitini aniqlashga yordam beradi.
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK

34.

Fanlar o‘zaro qanday ishlaydi?
QO‘LYOZMA → paleografiya: yozuvni aniqlash
↓
Kodikologiya: kitobning tuzilishi va tarixini o‘rganish
↓
Manbashunoslik: manbaning kelib chiqishi va qiymatini baholash
↓
Matnshunoslik: nusxalarni qiyoslash va matnni tiklash
↓
Tilshunoslik: til xususiyatlarini tahlil qilish
↓
Adabiyotshunoslik: badiiy mazmun va adabiy jarayonni tahlil qilish
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK

35.

Amaliy mashq — “Tadqiqotchi bo‘ling”
Vaziyat: Sizga bir asarning 3 ta nusxasi berildi.
A nusxa — 1900-yil, to‘liq.
B nusxa — 1880-yil, ayrim joylari tushib qolgan.
C nusxa — 1920-yil, lekin ayrim so‘zlar zamonaviylashtirilgan.
Guruh topshirig‘i:
1) Qaysi belgilarni tekshirasiz?
2) Qaysi nusxani avtomatik ravishda “asl” deb bo‘lmaydi?
3) Matnni tayyorlashda qanday qiyoslash olib borasiz?
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK

36.

Interaktiv savol-javob
“To‘g‘ri / noto‘g‘ri”:
1. Matnshunoslik faqat imlo xatolarini tuzatadi.
2. Qo‘lyozma matnning nusxalari o‘zaro farq qilishi mumkin.
3. Manbashunoslik manbalarni aniqlash va baholash bilan shug‘ullanadi.
4. Paleografiya qo‘lyozma yozuvini o‘rganishda muhim.
5. Matn faqat badiiy asarga nisbatan ishlatiladi.
Javoblarni asoslang.
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK

37.

Mustahkamlash: 5 ta asosiy savol
1. Matnshunoslik fanining predmeti nima?
2. Fanning obyekti bilan predmeti o‘rtasidagi farq nimada?
3. Qo‘lyozma va toshbosma nima?
4. Matnning adabiyotshunoslik va tilshunoslikdagi farqli jihatlari qaysilar?
5. Qadimiy matnlarni tadqiq etishda paleografiya va kodikologiya qanday yordam
beradi?
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK

38.

Mini-test
1. Qo‘lyozmani o‘rganishda qaysi fan yozuv shakliga alohida e’tibor beradi?
A) Paleografiya B) Fonetikа C) Arxeologiya
2. Bir asarning turli ko‘chirmalari nima deyiladi?
A) Nusxalar B) Janrlar C) Syujetlar
3. Matnning ishonchli shaklini tayyorlash qaysi sohaga bevosita tegishli?
A) Matnshunoslik B) Geografiya C) Botanika
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK

39.

Dars yakuni — asosiy xulosalar
• Matnshunoslik yozma meros matnini ilmiy o‘rganadi va tiklaydi.
• Adabiy manbashunoslik adabiy-tarixiy manbalarni izlaydi, tavsiflaydi
va baholaydi.
• Obyekt — qo‘lyozma, toshbosma, nashr, hujjat va boshqa materiallar.
• Predmet — ularning yaratilishi, tarqalishi, nusxalari, variantlari va
matn tarixidir.
• Matn adabiyotshunoslikda badiiy butunlik, tilshunoslikda esa
bog‘langan kommunikativ birliklar tizimi sifatida o‘rganiladi.
• Qadimiy matnlarni tadqiq etishda bir nechta fanlar hamkorlik qiladi.
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK

40.

Uyga vazifa
1. “Matnshunoslik va adabiy manbashunoslikning farqi” mavzusida 1–2 betlik izoh
yozing.
2. Qo‘lyozma va toshbosmaga 3 tadan misol toping.
3. “Matn, nusxa, variant, manba” istilohlariga o‘z so‘zlaringiz bilan ta’rif yozing.
4. O‘zbek mumtoz adabiyotidan bir asar tanlab, uning qo‘lyozma yoki nashr
tarixiga oid ma’lumotlarni izlang.
Keyingi mashg‘ulot uchun: topilgan manbaning nomi, muallifi va saqlanish/nashr
ma’lumotlarini yozib keling.
MATNSHUNOSLIK • ADABIY MANBASHUNOSLIK