Тема_1_Кыргызстандын_Россияга_каратылышынын_өбөлгөлөрү_3

1.

§ 1. КЫРГЫЗСТАНДЫН РОССИЯГА
КАРАТЫЛЫШЫНЫН ӨБӨЛГӨЛӨРҮ
КЫРГЫЗСТАН ТАРЫХЫ
11-КЛАСС

2.

Сабакка колдонулган медиа
материалдар

3.

Сабактын максаттары
► Билим
берүүчүлүк: Окуучулар Кыргызстандын Россияга каратылышы
боюнча маалымат алышат. Кыргызстандын Россияга каратылышынын
өбөлгөлөрүнүн себептерин билишет. Теманын үстүндө топтордо
чыгармачылык менен иштешет. Карточкадагы суроолорго жооп беришет.
► Өнүктүрүүчүлүк:
Кыргызстандын Россияга каратылышы боюнча жалпы
түшүнүгүн, өз оюн эркин айтуу менен элестетүүсү, кыялдануусу, кабыл
алуусу, чыгармачыл ой жүгүртүүсү калыптанат.
► Тарбиялык: Көз карандысыздык үчүн күрөшүүгө, патриоттуулукка, улуттар
аралык ынтымактуулукту
тарбияланышат.
сактоого, бири-биринин
обн уга билүүгө

4.

Сабактын планы:
► Түркстан Россиянын колониялык объектиси ( XIX к. ортосу)
«Чыгыш маселесинин» милдеттери
► Кыргызстандагы саясий абал жана кыргыз-орус мамилелери
( XVIII к. экинчи жарымы-ХIX к. ортосу)
► Атаке баатырдын Россияяга жөнөткөн элчилиги
► Документтүү материалдар менен таанышуу

5.

Түркстан Россиялык колониялык объектиси
(XIX к. ортосу)
Россиянын Борбордук Азияга умтулушунун
себептери:
Саясий
Чыгыштын
коңшу
мамлекеттери
менен
Британия
империясы
Түркстанды, анын ичинде
Кыргызстанды басып алууга
аракеттерди баштаган.
Экономикалык
Түркстан менен соодо жүргузүүгө
кызыккан.
Түрстандан
пахта,
чийки заттарды, териси баалуу
терилер менен соодалашкан, бирок
соода анчалык деле пайдалуу
болгон эмес.

6.

«ЧЫГЫШ
МАСЕЛЕСИНИН»
МИЛДЕТТЕРИ
Империянын
чек араларын
кеңейтүү
В. А.
Перовский
Борбордук Азия хандары
менен саясий маилелерди
түзүү керек.
1839-ж.
жаз
айларында
Англия Афганистанга басып
кирген, бирок 1840-ж. күзүндө
англичандарды
кууп
чыгышкан.
1839-ж. кышында Оренбург
губернатору В. А. Перовский
5 миң аскери менен Хивага
жүрүш жасап, кышкы суукта
аскеринин
жарымын
жоготуп, Хивага жетпей
кайра кайтышкан.

7.

Россиянын жеңип алуулары
1846-ж. казактардын Улуу Жүзү Россиянын букаралыгына өткөн
1847-ж. Сыр-Дарыянын төмөнкү агымында орустардын үч чеби
тургузулган
Копал чеби
Ак-Мечит чеби
1853-ж.
Верный чеби
1854-ж.

8.

1850-ж. баштап Россия өкмөтү Туркстанга согуштук чабуулдун
ордуна, аны саясий-экономикалык жактан изилдөөнү уюштурган.
1858-ж. Россия Борбордук
Азияга үч миссия
жөнөткөн
1
Н. В. Ханыковдун Герат менен Чыгыш Иранга болгон илимий
экспедиясы
2
Н. П. Игнатьевдин Хива жана Бухарага жүргүзгөн
дипломатиялык миссиясы
3Ч
Ч. Ч. Валихановдун Кашкарга болгон чалгыны

9.

1860-жж. Россия Борбордук Азияга карата
активдүү саясаты
декабрда падыша Александр I Россиянын
Түркстанда активдүү акцияларга өтүүгө макулдугун
берген.
► 1863-ж.
баштап Россиянын Түркстанды каратууда
пассивдүүлүктөн активдүү согуштук аракеттерге өтүшү
башталган.
► 1864-ж.
► 1863-1864-жж. Түркстанга карата тактикасын өзгөртүп,
саясий-стратегилык
жана
аракеттерин баштаган.
► Жыйынтыктап
экономикалык
жактан
айтканда, Түркстан саясий мотивдер
үстөмдүк
кылган
саясий-экономикалык
кызыкчылыктардын
жыйындысы
менен
орус
колониялаштыруу объектиси болгон.
Александр I

10.

Кыргызстандагы саясий абал жана кыргыз-орус
мамилелери (XVIII к. экинчи жарымы –XIX к. ортосу)
Түркстандын Россияга
каратылышы
менен
Казакстан
жана
Кыргызстан
аркылуу
Индия,
Кытай,
Афганистан менен соода
байланыштары
үчүн
жол ачылмак.
Кыргызстандын түштүк жана
түндүк бөлүгүндө өзгөчөлүктөр
болгон:
Түштүк
кыргыздары Кокон
хандыгынын саясий
иштерине катышып
турган
Түндүк кыргыздары
ар бири өз алдынча
бийлик жүргүзүп
турган уруу
башчылардын кол
алдында болгон

11.

Түштүк кыргыз уруулары
► Түштүк кыргыз уруулары
( ичкилик, адыгине тобу, мундуз,
басыз, кушчу, саруу, багыш,
жедигер, саяк ж. б. ) Фергана
өрөөнүндө жашаган өзбек, кыпчак,
тажик ж. б. элдер менен бирге
Кокон
хандыгындагы
саясий
иштерге
активдүү
катышып
келишкен.
Кубат бий
Ажы бий

12.

Түндүк кыргыз уруулары
Кыргызстандын түндүк бөлүгү бул
мезгилде өз алдынча бийлик
жүргүзгөн – чоң манаптардын
көзөмөлүндө болгон.
Кыргыздардын түндүгүндө жашаган урууларды башкарган
бий, манаптар:
1770-жж.
Талас,
Чүй
жана
Ысык-Көл
кыргыздарына каршы Аблай хандын чабуулунан
кийин түндүк кыргыз уруулары 1781-ж. чейин
(Аблай хан өлгөнгө чейин ) казак султандарына
каршы туруп, бирок 1780-1830-жж. көз
карандысыз
феодалдык
ээликтер
катары
жашаган.
Солтону- Түлөберди, Жайыл, Канай, Жаңгарач;
Аблай хан
Сарыбагышты-Тынай, Атаке, Эсенгул, Ормон;
Бугуларды-Карга, Бийназар, Меңмурат, Боромбай;
Саяктарды-Садыр хан, Жанболот, Качыке, Тайлак;
Сарууларды-Бердике, Туума бий;
Кушчуларды-Жетим бий;
Мундузду-Тыныбектер өз алдынча бийлик жүргүзүшкөн.
Садыр Аке
Жантай

13.

XIX к. жашаган кыргыз уруулары
Чүйдөсарыбагыш,
солто.
Ысык-Көлдөбугу,
саяк.
сарыбагыш.
Нарындамоңолдор, чекир,
черик. сарыбагыш,
басыз, саяк, азык.
Таластакушчу, саруу,
кытай, жетиген.
Эки-Суу аралыгындажедигер. кыпчак. мундуз,
саяк, багыш,
саруу.
Жалал-Абаттабагыш, мундуз,
саяк
Баткендетөөлөс, оргу, жоо кесек,
бостон,
ават,
кесек,
тейит, найман.
Оштоадыгине, муңгуш,
найман, тейит.
Чыгыш Түркстанда
ичкилик, оң, сол
кыргыз уруулары
жашаган.

14.

Цин
империясы
Кыргыздар
Каңгайты бий
Казак
султандары
Кокон
хандыгы

15.

Атаке баатыр
► Атаке баатыр өзү башкарган Чүй өрөөнү, Ат-Башы, Тогуз-Торо, Кетмен-Төбөдө
жашаган уруу башчыларын курултайга чакырган, ага саяк уруусунан Кадай бий,
кушчу уруусунан Шапак бий, бозтумак уруусунан Ташыбек бий, желдең кесектер Атаке баатыр
(бугу) уруусунан Шапак бий, солто уруусунан Бирназар бий, кытай уруусунан Муса
бий, саруу уруусунан Сары баатыр ж. б. келишкен.
Курултайда Атаке баатырдын Россиянын борбору Санкт-Петербургга элчи жиберүү
чечимин колдошкон.
1785-ж. 23-августтан -29-сентябрга чейин Атаке баатырдан кат жана эки аргымак,
Екатерина II ге атайын расмий кат, бир кул, үч илбирстин жана беш сүлөөсүндүн
терисин алып барган элчилер Абдырахман Кучаков жана Шергазы болушкан.
Атаке баатыр 1788-ж. Омскиге Абдырахман уулу Сатымбай турган экинчи
элчиликти жиберген.
Орус кербенин Атаке баатырдын балдары Солтоной менен Байшүгүр талап
кетиптир деген каңшаар угулуп, элчилерди барымтага кармап, 1783-г. тергөө
бүткөн.
1789-ж. Абдырахман Кучаков Омскиде каза болгон.
Екатерина II

16.

ДОКУМЕНТТҮҮ МАТЕРИАЛ
Атаке баатырдын Екатерина IIге жазган
катынан. 1785-ж.
► «...
Кептин акырында, улуу урматуу ханышам, мээрман айым, жогоруда
айткан ата-тегимдин күч-кубаты, азыркы менин, Тынай бий уулу
Атакеникиндей эле болгондугун эскерип, Россияга Ташкент көпөстөрүнүн
кербенин өткөрүп жана узатып туруу кызматын кабылдооңузду көптөн-көп
суранам.
Улуу урматтуум, мен кербен менен кошо бир арапты, үч илбирстин,
беш сүлөөсүндүн терисин, ошондой эле өз кишилерим Абдырахман менен
Шергазыга кошуп, эки жоокеримди жөнөттүм. Алар аркылуу, улуу урматтуу
ханышам, сиздин саламаттыңызды тилегенимди билдирем».

17.

Россиядан 1811-, 1812-, 1813-жж. орус кербендери чалгындоо
максатында Ысык-Көлгө жөнөтүлгөн.
1813-ж. кеч күздө ысык-көлдүк кыргыздардан Шералы бийдин
уулу Качыбек, Ниязбек бийдин уулу Жакыпбек баштаган
элчилер Семипалатинскиге келген. Аларды Батыш Сибирдин
генерал-губернатору Г. И. Глазенап кабыл алып, аларды ар
тараптан колдоого убада берген.
1825-ж. күзүндө Жыргалаң
суусунун боюнда бугу урууларынын бийлери
курултайга чогулушуп, Россияга кошулуу жөнүндө чечим кабыл алышат.

18.

ДОКУМЕНТТҮҮ МАТЕРИАЛ
Кыргыздын желдең уруусунун бийлери: Япалак ( Жапалак-Авт.) Кутлин, Байтели (Байтөлө-Авт.),
Манчин, Карга Мендогулов, Шарук Туйбин, Куккуз (Көккөз-авт), Куйкин, Байгожо Жантегин,
Калыжан Тимуров жана Ураза (Орозо-авт.) Бектемировдун Омск областынын начальниги гвардия
полковниги С. Б. Броневскийге 1824-ж., 6-декабрда жазган катынан:
Омскийдин төрөсү улуу урматтуу Семен Богдановичке (Броневскийге).
Сизди терең урматтаганыбызды билдиребиз. Өткөн жылдары соодагерлердин
чакыруусу боюнча Сизге өзүбүздүн депутаттарыбызды жөнөтө алган жокпуз, анткени
Сиз менен байланышыбыз жок эле. Үч жыл мурда Кашкарга кербен менен бара жаткан
көпөс Файзулла Сейфуллинден Сиздин катыңызды алганбыз. Бирок Сизге депутаттарды
жөнөтүүгө шартыбыз болгон жок. Быйыл бизге келген султан Галия Адылен, Уйсунбай
Шүкүров, мурда келген Файзулла Сейфуллин жана Петр Андреевич ( П. А. Пиленковавт.) менен кошуп өзүбүздүн депутаттарыбызды жөнөттүк. Алардын Улуу Падыша
менен жолугушуусуна шарт түзүп берет деп ишенебиз. Биз силердин кербендерди
Кашкарга жана Ак-Сууга чейин коштоп жүрүүнү каалайбыз. Бирок биздин ордодо да
чектен чыккан кыргыздар бар. Аларды жөнгө салуу үчүн биздин мүмкүнчүлүктөр
жетишпейт. Ошондуктан биз силердин бийлигиңерге таянгыбыз келет...

19.

1813-1825-жж. Ысык-Көл кыргыздарынын орус
администрациясынын алдындагы миледеттери:
Орус соодагерлеринин Ысык-Көл өрөөнүндө эркин жана бажы акысыз
1 соода кылышын камсыз кылуу
2
Аларды Орто Жүз жана Улуу Жүз казактары менен Чыгыш
Түркстандын шаарларынын ортосундагы аралыкта коштоп жүрүү
3
Бөтөн уруулардын карактоолорунан коргоп, соодагерлерге кол салган
уруулары батыш Сибирь администрациясына билдирип туруу

20.

Үйгө тапшырма үчүн суроолор:
► Түркстандын Россияга каратылышынын себептери жөнүндө
айтып бергиле?
► Эмне
үчүн
Түркстан
Россия
менен
кызыкчылыктары тирешкен чөлкөм болгон?
Англиянын
► Россия Түркстанды кандай максат менен каратып алган?
► Россия
каратып алганга чейинки кыргызстандын саясий
абалы кандай эле? Эмне үчүн
Россияга кошулууну
көздөшкөн?
► Россия
менен саясий байланышты түзүү ким тарабынан,
кандайча башталган? Алгачкы элчилер жөнүндө эмне
билесиң?

21.

Көңүл бурганыңыздар
үчүн рахмат!