o'zlashtirish_qiyin_bo'lgan_mavzularda_ilg'or_tajribalar_++++_2

1.

O‘zlashtirilishi qiyin
bo‘lgan mavzularni
o‘qitishda ilg‘or
tajribalar

2.

Mavzuning maqsadi:
O‘quvchilarning o‘zlashtirilishi
qiyin bo‘lgan mavzularni chuqur
anglashini ta’minlash, ularni
mustaqil fikrlash, mantiqiy xulosa
chiqarish va muammoli
vaziyatlarni yecha olishga
yo‘naltirish orqali ilg‘or pedagogik
texnologiyalar hamda interaktiv
metodlardan samarali foydalanish.

3.

Mavzuning dolzarbligi:
Bugungi kunda ta’lim jarayonida ayrim mavzularni o‘quvchilar tezda
o‘zlashtira olsalar, ayrimlari esa ularning ongiga og‘irlik qiladi. Ayniqsa,
matematika, fizika, kimyo kabi aniq fanlarda abstrakt tushunchalarni
o‘zlashtirishda muammolar ko‘p uchraydi. Bu holat:
o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan motivatsiyasini pasaytiradi;
bilimlar sifati va mustahkamligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi;
dars samaradorligini pasaytirib, o‘qituvchidan ko‘proq izlanishni talab
qiladi.
Shu bois ilg‘or tajribalarni, ya’ni muammoli ta’lim, axborotkommunikatsiya texnologiyalari, interaktiv metodlar, differensial
yondashuv va real hayotiy misollar asosida o‘qitish usullaridan
foydalanish dolzarb masalaga aylanmoqda.
Bunday yondashuv: murakkab mavzularni sodda va tushunarli shaklda
yetkazish,o‘quvchilarning mustaqil fikrlashini rivojlantirish, bilimlarni
amaliyot bilan bog‘lash,
zamonaviy ta’lim sifatini oshirish imkonini beradi.
Shu sababli, qiyin o‘zlashtiriladigan mavzularni ilg‘or metodlar orqali
samarali o‘qitish — bugungi ta’lim jarayonining eng dolzarb vazifalaridan
biridir.

4.

O'quvchilarning oddiy misollarni ishlash
jarayonida chalkashish sabablari
O'quvchilarning hatto eng oddiy misollarda ham chalkashib
ketishlari ko'pincha murakkab sabablar majmuasidan kelib chiqadi.
Bu nafaqat ularning bilim darajasi, balki o'quv jarayonining o'zi,
materialning taqdim etilishi va o'quvchining shaxsiy xususiyatlari
bilan ham bog'liq. Ushbu taqdimotda biz ushbu muammoning
asosiy ildizlarini ko'rib chiqamiz va ularni hal qilish bo'yicha ba'zi
yondashuvlarni muhokama qilamiz.

5.

Asosiy sabablar va ularning yechimlari
Til (terminologiya) to'siqlari
Prerekvizit bilimlarning yetishmasligi
O'quvchilar ko'pincha yangi fan sohasiga oid terminologiyani
tushunishda qiynaladilar. Agar ular atamalarning ma'nosini to'liq
anglamasalar, hatto eng sodda tushunchalar ham murakkab bo'lib
tuyulishi mumkin. Bu ayniqsa, fan va matematika kabi aniq fanlarda
muhimdir, chunki har bir atama aniq ma'noga ega.
Yangi mavzuni o'rganish uchun zarur bo'lgan oldingi bilimlarning
yo'qligi o'quvchilarning chalkashishiga olib keladi. Agar asosiy
tushunchalar mustahkam bo'lmasa, ular ustiga qurilgan murakkabroq
g'oyalarni o'zlashtirish qiyin kechadi. Bu zanjir reaksiyasiga o'xshaydi,
bir halqa uzilsa, butun zanjir buziladi.
Terminlarni oddiy tilda tushuntirish.
Vizual yordamchi vositalardan foydalanish.
Terminologiya lug'atlarini yaratish.
Dastlabki bilimlarni baholash.
Bo'shliqlarni to'ldirish uchun qo'shimcha materiallar berish.
Individual yondashuvni qo'llash.
Qonuniyatni ko'rmaslik
Haddan tashqari forma va kam kontekst
O'quvchilar
ba'zan
misollardagi
umumiy
qonuniyatlar
yoki
O'quvchilar
ba'zan
misollardagi
umumiy
qonuniyatlar
yoki naqshlarni
Ba'zi o'quv materiallari haddan tashqari rasmiy va nazariy bo'lib,
amaliy kontekstdan mahrum bo'ladi. Bu o'quvchilarga o'rganilayotgan
tushunchalarning real hayotdagi ahamiyatini tushunishga to'sqinlik
qiladi. Kontekstning yo'qligi materialni zerikarli va ahamiyatsiz qilib
ko'rsatishi mumkin.
naqshlarni payqamaydilar.
Ular
har bir
misolni
holattamoyilni
sifatida
payqamaydilar.
Ular har bir misolni
alohida
holat
sifatidaalohida
ko'rib, asosiy
ko'rib, asosiy
tamoyilni
tushunishga
qilmaydilar.
Bu ularning
tushunishga
harakat
qilmaydilar.
Bu ularningharakat
muammolarni
yechish qobiliyatini
muammolarni
cheklaydi
va ularni har
safar yangi
cheklaydi
va ularniyechish
har safar qobiliyatini
yangi muammoga
duch kelganlarida
boshidan
muammoga
duch
kelganlarida boshidan boshlashga majbur qiladi.
boshlashga
majbur
qiladi.
Naqshlarni aniqlashga yordam berish.
Turli misollarda bir xil tamoyillarni ko'rsatish.
Muammolarni umumlashtirishga undash.
Amaliy misollar va vaziyatlarni kiritish.
Nazariy bilimlarni real hayot bilan bog'lash.
Interaktiv mashg'ulotlar o'tkazish.
Bu sabablarni tushunish va ularni bartaraf etish o'quvchilarning o'zlashtirishini sezilarli darajada yaxshilaydi.

6.

BBB metodi: Bilaman – bilishni xohlayman – bilib
oldim.
1
2
3
Bilaman
Bilishni xohlayman
Bilib oldim
O'quvchilar mavzu bo'yicha
O'quvchilar mavzu haqida
Dars oxirida o'quvchilar yangi
allaqachon nimalarni bilishlarini
qanday savollarga javob topishni
o'rgangan bilimlarini, topgan
yozadilar. Bu ularning mavzuga
xohlashlarini, nimalarni
javoblarini va tushunchalarini
oid oldingi bilimlarini faollashtiradi
o'rganishga qiziqishlarini
yozadilar. Bu bilimlarini
va darsga tayyorgarlik darajasini
ko'rsatadilar. Bu ularning
mustahkamlash va o'rganish
ko'rsatadi.
o'rganish jarayoniga shaxsiy
natijalarini sarhisob qilish uchun
maqsadlar qo'yishiga yordam
muhim.
beradi.

7.

Fikrlash va yengish:Ta'limdagi yangi ufqlar
O'qitish Sirlari
O'z fanimda qiyin deb bilgan
mavzularni BBB yordamida qanday
soddalashtirish mumkinligini
o'rgandim!
Kelajak Darslari
Endi darslarimni BBB
metodi bilan yanada
interaktiv va samarali
tashkil etaman.
Hamkorlikning Kuchi
Guruhda ishlash qiyin
savollarga javob topish va
yangi g'oyalar yaratish uchun
ajoyib imkoniyatdir.

8.

O‘quv materiallaridagi
murakkab mavzularni
aniqlash
Ushbu taqdimotda biz oʻqituvchilarga va kurs ishlab
chiquvchilarga murakkab mavzularni aniqlash va ularni
samarali yoritish boʻyicha amaliy yondashuvlarni taqdim
etamiz.

9.

Murakkab mavzularni aniqlash mezonlari
Murakkab mavzularni o'quv dasturidan ajratib olish va ularga alohida e'tibor qaratish ta'lim
samaradorligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Quyidagi mezonlar orqali mavzuning
murakkablik darajasini baholash mumkin:
1
Prerekvizitlar
Mavzuni tushunish uchun
talab qilinadigan oldingi bilim
va ko'nikmalarning soni va
chuqurligi.
2
Abstraktsiya darajasi
Mavzuning qanchalik mavhum
ekanligi va uni real hayotiy
misollar bilan bog'lash
qiyinligi.
3
Kognitiv yuklama
Mavzuni o'zlashtirish uchun
talab qilinadigan aqliy harakat
va axborotni qayta ishlash
miqdori.

10.

Kognitiv yuklamaning ko‘p modalli talablari
Kognitiv yuklamani oshiruvchi asosiy omillardan biri bu ko‘p modalli (grafik, algebraik, algoritmik)
ifodalar bilan ishlash zaruratidir. Ushbu holatda, talabalardan
bir vaqtning o‘zida turli xil tafakkur usullarini qo‘llash talab etiladi.
Algebraic
Cognitive Impact
Graphic
Algorithmic

11.

Samarali o‘qitish strategiyalari
Bosqichma-bosqich yondashuv
Mavzuni kichik, hazm bo'ladigan bo'laklarga bo'lish.
Vizualizatsiya
Diagrammalar, grafiklar va animatsiyalardan foydalanish.
O'quvchilarning tushunish darajasini muntazam baholash.
Amaliy mashqlar
O‘quvchilarni muammolarni yechishga jalb qilish.

12.

Ilg‘or o‘qitish
strategiyalari
Ushbu taqdimotda biz o‘quv jarayonini sezilarli
darajada yaxshilaydigan va bilimni
mustahkamlashga yordam beradigan ilg‘or o‘qitish
strategiyalarini ko‘rib chiqamiz. Har bir strategiya
nazariy asoslari va amaliy qo‘llash usullari bilan
birga tushuntiriladi.

13.

Scaffolding: Bosqichma-bosqich Yordam
Scaffolding strategiyasi o‘quvchilarga yangi materialni o‘zlashtirishda bosqichma-bosqich yordam berishni nazarda tutadi. Dastlab
to‘liq yechimlar yoki batafsil ko‘rsatmalar beriladi, so‘ngra yordam asta-sekin kamaytiriladi, toki o‘quvchi mustaqil ravishda muammoni
hal qila oladigan bo‘lsin.
Mustaqil Yechim
Qisman Yo‘riqnoma
To‘liq Yechim
O‘quvchiga muammoni hal qilishning to‘liq,
bosqichma-bosqich yechimi taqdim etiladi.
Bu ularga jarayonni tushunishga yordam
Yordam kamaytiriladi. O‘quvchiga faqat
qisman yo‘riqnomalar yoki maslahatlar
beriladi, qolganini o‘zi topishi kerak.
O‘quvchi endi mustaqil ravishda
muammoni hal qiladi. Avvalgi misollar
"xiralashtirilgan" yoki olib tashlangan
bo‘lishi mumkin.
beradi.
Bu usul o‘quvchilarga o‘ziga ishonchni oshirishga va murakkab vazifalarni o‘zlashtirishga yordam beradi, chunki ular
har bir bosqichda qo‘llab-quvvatlanadi.

14.

Dual Coding: Vizual va Matnli Ma'lumot
Dual coding strategiyasi ma'lumotni ikki xil formatda – vizual va matnli shaklda taqdim etishga asoslanadi. Bu miyaning ma'lumotni
qayta ishlash qobiliyatini oshiradi va eslab qolishni yaxshilaydi.
Rasm + So‘z
Grafik + Formula
Kod + Blok Diagramma
Tushunchalarni rasmlar bilan birga
Matematik formulalarni ularning grafik
Dasturlashda kod qismlarini
so‘zlar orqali tushuntirish. Masalan,
yangi so‘zlar uchun vizual
tasvirlari bilan birga ko‘rsatish. Bu
nazariyani amaliy qo‘llash bilan
ularning mantiqiy blok
diagrammalari bilan birga
tasvirlardan foydalanish.
bog‘lashga yordam beradi.
ko‘rsatish. Bu kodning ishlash
prinsipini tushunishni
osonlashtiradi.
Bu yondashuv turli xil o‘quv uslublariga ega bo‘lgan o‘quvchilar uchun samarali bo‘lib, ma'lumotni chuqurroq qayta ishlashga imkon beradi.

15.

Interleaving & Spacing: Aralash va oraliq mashqlar
Interleaving (aralashtirish) va spacing (oraliq) strategiyalari o‘quv materialini qanday taqdim etish va takrorlash bilan bog‘liq. Ular
bilimni uzoq muddatli xotirada saqlashga yordam beradi.
Interleaving (Aralashtirish)
Spacing (Oraliq)
Bir vaqtning o‘zida turli xil mavzular yoki ko‘nikmalarni
O‘rganilgan materialni takrorlash uchun vaqt oralig‘ini qoldirish. Bu
aralashtirib o‘rganish. Bu bir turdagi mashqlarni ketma-ket
bajarishdan ko‘ra samaraliroqdir.
ma'lumotni eslab qolishni mustahkamlaydi.
Aralash mashqlar: Bir darsda turli xil muammolarni hal qilish.
Mavzularni almashtirish: Bir mavzuni chuqur o‘rganish
o‘rniga, bir nechta mavzuni qisqa vaqt ichida ko‘rib chiqish.
Keyinroq qaytish: Bir mavzuni o‘rganganingizdan so‘ng, uni bir
necha kun yoki hafta o‘tgach takrorlash.
Takroriy testlar: O‘rganilgan material bo‘yicha muntazam ravishda
qisqa testlar o‘tkazish.
Bu o‘quvchilarga tushunchalar o‘rtasidagi farqlarni tushunishga
Bu yondashuv miyaga ma'lumotni qayta ishlash va mustahkamlash
va ularni qachon qo‘llashni bilishga yordam beradi.
uchun vaqt beradi.

16.

Ilg'or metod tanlash
O'quv jarayonida murakkab mavzularni tushuntirish uchun to'g'ri metodlarni tanlash juda muhimdir. Biz har bir qiyin mavzuga ikkita
metodni moslashtiramiz: biri vizual yoki konseptual tushunchalarni shakllantirishga qaratilgan bo'lsa, ikkinchisi amaliy ko'nikmalarni
rivojlantirishga yordam beradi.
Vizual/Konseptual Metodlar
Amaliy/Protsedural Metodlar
Mavzuning asosiy g'oyasini va uning vizual ifodasini
O'quvchilarga mavzuni amalda qo'llash va ko'nikmalarni
tushunishga yordam beradi.
mustahkamlash imkonini beradi.

17.

Matematika fanida metodlar
Vizualizatsiya va kontekst
GeoGebra/Desmos vizualizatsiya: Geometrik
shakllar va funksiyalarni interaktiv tarzda
ko'rsatish.
"Konkret → vizual → abstrakt": Mavhum
tushunchalarni real misollar va vizual tasvirlar
orqali tushuntirish.
Real kontekst masalalar: Matematik
bilimlarni kundalik hayotdagi muammolarni
hal qilishda qo'llash.

18.

Informatika Fanida Metodlar
Rekursiya Animatsiyasi
Scratch/Blockly orqali rekursiv jarayonlarni vizual
animatsiya qilish, bu esa mavhum tushunchalarni
osonroq tushunishga yordam beradi.
"Qalam-daftar" bilan Tracing
Dastur kodini qadam-baqadam kuzatish (tracing) orqali
uning ishlash mantig'ini tushunish.
Karta-sortlar bilan Sorting
Sorting algoritmlarini tushuntirish uchun jismoniy
kartalardan foydalanish, bu amaliy tushunchani
mustahkamlaydi.
Pair-programming
Ikki o'quvchi birgalikda kod yozish, bu esa hamkorlik va
muammolarni birgalikda hal qilish ko'nikmalarini
rivojlantiradi.

19.

Axborot Texnologiyalari (AT) fanida metodlar
Tarmoq paketlari simulyatsiyasi (vizual): Tarmoq orqali
ma'lumotlar uzatilishini vizual simulyatsiya qilish, bu esa
tarmoq protokollari va aloqa jarayonlarini tushunishga
yordam beradi.
ER-diagramma → SQL: Ma'lumotlar bazasi dizaynini (ERdiagramma) SQL so'rovlariga aylantirish amaliyoti, bu esa
ma'lumotlar bazasi bilan ishlash ko'nikmalarini
rivojlantiradi.
CLI lab: Buyruq qatori interfeysi (CLI) orqali amaliy
mashg'ulotlar o'tkazish, bu esa tizim boshqaruvi va
avtomatlashtirish ko'nikmalarini oshiradi.
Git commit-lab-jurnal: Git versiya nazorati tizimi bilan
ishlashni amaliy mashg'ulotlar va jurnal yuritish orqali
o'rganish.

20.

Taʼlimda mikro-o‘qitish va
baholashning samardorligi
Mazkur taqdimot maktab o‘qituvchilari va taʼlim metodik
markazi xodimlariga mikro-o‘qitishning nazariy asoslari, amaliy
qo‘llanishi va samarali baholash mezonlari haqida chuqur
maʼlumot berishga qaratilgan. Biz darslarni qisqa, aniq va
samarali qismlarga ajratish orqali o‘qitish sifatini oshirish,
o‘quvchilarning faolligini taʼminlash va ularning bilimini aniq
baholash usullarini ko‘rib chiqamiz.

21.

Mikro-o‘qitish: Taʼrif va afzalliklari
Mikro-o‘qitish — bu o‘quv jarayonini qisqa, fokuslangan va
boshqariladigan modullarga ajratishni nazarda tutuvchi
pedagogik yondashuv. Har bir modul aniq bir o‘quv maqsadiga
erishishga qaratilgan bo‘lib, odatda 5-15 daqiqa davom etadi. Bu
usul ayniqsa, murakkab tushunchalarni kichik, hazm bo‘ladigan
bo‘laklarga bo‘lishda samaralidir.
Asosiy afzalliklari:
Diqqatni jamlash: Qisqa darslar o‘quvchilarning diqqatini
uzoqroq va samaraliroq ushlab turishga yordam beradi.
Tushunishni oshirish: Murakkab mavzular kichik qismlarga
bo‘linganda osonroq o‘zlashtiriladi.
Moslashuvchanlik: Mikro-darslar turli taʼlim muhitlariga (onlayn,
oflayn, aralash) osonlik bilan moslashadi.
Qayta aloqa: Har bir mikro-moduldan so‘ng tezkor qayta aloqa
berish imkoniyati mavjud bo‘ladi, bu esa o‘quvchilarning
xatolarini darhol tuzatishga yordam beradi.
Mikro-o‘qitishning joriy etilishi o‘qituvchilarga dars mazmunini yanada chuqurroq tahlil qilish va uni o‘quvchilar uchun maksimal darajada qulay shaklda taqdim
etish imkonini beradi. Bu o‘qitish sifatini oshirishda muhim qadamdir.

22.

Amaliy qo‘llanma
Samarali mini-darsni loyihalash uchun bir qator muhim elementlarni hisobga olish lozim. "Tarqatma 4. Mini-dars
shabloni" hujjatidan foydalanish o‘qituvchilarga darslarni tizimli ravishda rejalashtirishda yordam beradi.
1
2
Dars Maqsadi
Prerekvizitlarni Hisobga Olish
Har bir mini-dars aniq, o‘lchanadigan va erishish mumkin
bo‘lgan maqsadga ega bo‘lishi shart. Maqsad o‘quvchi dars
oxirida nimani bilishi yoki nimaga qodir bo‘lishi kerakligini
belgilaydi.
O‘quvchilarning mavzu bo‘yicha oldingi bilim va
ko‘nikmalari inobatga olinishi kerak. Bu yangi maʼlumotni
mustahkam asosga qurishga yordam beradi va
tushunmovchiliklarning oldini oladi.
3
4
Vizualizatsiya va AKT
Darsni vizual materiallar (rasmlar, videolar, diagrammalar)
va axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) vositalari
(interfaol doskalar, onlayn platformalar) bilan boyitish
o‘quvchilarning jalb qilinishini oshiradi.
Progressiv O‘rganish (Worked → Faded → Mustaqil)
Bu usulda avval o‘qituvchi tomonidan to‘liq ko‘rsatma
beriladi (Worked Example), so‘ngra bosqichma-bosqich
o‘quvchiga ko‘proq mustaqillik beriladi (Faded Guidance),
yakunda esa o‘quvchilar mustaqil ishlashadi (Independent
Practice).
Ushbu shablon o‘qituvchilarga nafaqat darsni rejalashtirishda, balki uni amalga oshirish jarayonida ham
samaradorlikni oshirishda yordam beradi. Har bir bosqichning aniq belgilanishi darsning izchil va tushunarli
bo‘lishini taʼminlaydi.

23.

Samarali baholash rubrikasi
Baholash o‘quv jarayonining ajralmas qismi bo‘lib, o‘quvchilarning bilim darajasini aniqlash va o‘qituvchilarning o‘qitish
usullarini takomillashtirish uchun zarur. "Tarqatma 6. Rubrika" hujjatida keltirilgan mezonlar mikro-darslarni obyektiv
baholash imkonini beradi.
1
Maqsad Aniqligi va O‘lchanuvchanligi (0–2 ball)
2
Darsda o‘quvchilarning oldingi bilimlari va ko‘nikmalari
qay darajada inobatga olinganligi baholanadi. Bu
darsning uzluksizligini taʼminlaydi.
Darsning maqsadi aniq, o‘lchanadigan va o‘quvchilar
tomonidan tushunarli tarzda ifodalangan bo‘lishi
muhim. Bu baholashning boshlang‘ich nuqtasi
hisoblanadi.
3
Vizualizatsiya va AKTning
Moslanganligi (0–2 ball)
Darsda foydalanilgan vizual materiallar va AKT
vositalarining mavzuga mosligi, ularning
samaradorligi va darsni boyitish darajasi baholanadi.
Prerekvizitlarning Hisobga Olinishi (0–2 ball)
4
"Worked → Faded → Mustaqil" Ketmaketligi (0–2 ball)
O‘qitish jarayonida o‘quvchilarning mustaqillikka o‘tish
bosqichlari qay darajada to‘g‘ri tashkil etilganligi
baholanadi.
Ushbu mezonlar majmui o‘qituvchilarga o‘z mini-darslarining kuchli va zaif tomonlarini aniqlashda, shuningdek,
kelajakda ularni takomillashtirishda asos bo‘lib xizmat qiladi.

24.

Baholashning Qo‘shimcha Mezonlari va Taʼlim Muhiti
Mini-darslarni baholashda faqat didaktik yondashuvlar emas,
balki dars jarayonidagi boshqa muhim omillar ham eʼtiborga olinishi kerak.
Retrieval Practice/Exit-Ticket
O‘quvchilarning dars davomida o‘zlashtirgan bilimlarini
mustahkamlash va eslab qolishlarini tekshirish uchun
qisqa savollar yoki "exit-ticket"larning mavjudligi
baholanadi. Bu o‘quvchilarning tushunish darajasini
tezkor aniqlash imkonini beradi.
Vaqt Boshqaruvi va Aniq Ko‘rsatma
Darsning belgilangan vaqtga qatʼiy rioya qilinishi, har
bir topshiriq uchun aniq ko‘rsatmalar berilishi va
o‘quvchilarning vaqtini samarali boshqarish baholanadi.
Samarali vaqt menejmenti darsning izchilligini
taʼminlaydi.
Differensial Topshiriqlar
Har xil o‘quv ehtiyojlariga ega bo‘lgan o‘quvchilar
uchun differensial topshiriqlarning (masalan, yuqori
darajadagi o‘quvchilar uchun murakkabroq,
qiyinlanayotganlar uchun soddaroq) mavjudligi
baholanadi. Bu har bir o‘quvchining shaxsiy
rivojlanishini qo‘llab-quvvatlaydi.

25.

E’tiboringiz
uchun rahmat!