Адам және Ғалам. Зат әлемі

1.

№7- дәріс

2.

1. Адам және Ғалам. Зат әлемі
2. Адамды қарастырудың философиялық тәсілінің
ерекшелігі
3. Ежелгі Үнді діни-философиялық ілімдердегі адам
мәселесі. Конфуцийшілдік және даосизм жүйесіндегі
адам мәселесі: ер жане әйел бастамалары. Антикалық
философия тарихындағы адам бейнелері.
4. Христиандық антропология: адам Құдайдың
бейнесі ретінде. Ренессанс дәуіріндегі адамның
индивидуалистік түсінігі. Жаңа заманның
механистикалық антропологиясы. Л. Фейербахтың
антропологизмі.
5. Адам мәнінің марксистік түсінігі.
6. Ф.Ницше философиясындағы «Асқан адам». Адам
және оның әлемдегі-болмысы: экзистенциализм.
Іскер адам: прагматизм. Э.Кассирер: адам символдық
жануар ретінде. Й. Хейзинга: «ойнаушы адам».
Г.Маркузе: «бір өлшемді адам» XX г. философиялық
антропология.
7. Қазақ философиясындағы адам мәселесі. Адам
мәселесінің Абай даналығында бейнеленуі.
Шәкерімнің адамның өмірмәндік бағдары туралы
экзистенциалдық рефлексиясы.
01
02
03
04
05
06

3.

Кілт сөздер
Кілт ұғымдар : адам,
адамзат , философиялық
антропология ,
антропосоцио генез , өмір,
өмір мәні , индивид ,
индивидуалдылық , адаммашина , асқан адам идеясы ,
экзистенциализм , жеке
тұлға , антропоцентриз м ,
гуманизм

4.

1. Адам және
Ғалам. Зат әлемі
Адам — Жер бетіндегі тірі
ағзалардың ең жоғарғы даму
сатысы, қоғамдық -тарихи
әрекет пен мәдениеттің
субъектісі .
Әлем - басқаша ғалам. Ғалам –
алуан түрлі формада болатын
әрі ұдайы өзгеріп отыратын,
кеңістік пен уақыт бойынша
шеті де, шегі де жоқ бүкіл
дүние. Ғаламды (араб сөзінен)
зерттеумен тікелей
шұғылданатын ғылым –
астрономия. Ал барлық
ғылыми білімге негізделген
ғалам жөніндегі пайымдаулар
космологияның мәселесі
болып есептеледі .

5.

Антикалық философиядағы адам
бейнесі
П ифагор: Ад ам құлы қта н , н а д а н д ы қтан, қашып ,
д е н есін ауруд ан са қта у ы ке ре к. Ад а м үш н ә рсеге
ұмтылуы керек: ә се м д ікке ; ә се м д ікте н ляззат
алуға, өмір сүру үшін п а йд а лы ға .
Эмп ед окл; Құд ай д е ң ге йін д е гі білім ге ие болған
ад а м табиғатты биле йд і.
П ротагор
“Ад ам – барлық за тта рд ы ң ө лше м і: бар
болған д ы бар дейді, жоқты жоқ дейді”
(П ротагор);
Сократ:
Б ілімд і ад ам – ізгі а д а м ( этика лы қ
ра цион ализм).
П латон :
Жан мен тә ннің антропологиялық дуализмі
Жан - ад амд ы ад а м е те тін су бста н ция, ол
ид е ялар д үн иесін е ұ м ты лу д а .

6.

Аристотель:
“Ад ам – бұл е сті қо ға м дық жа н уар. Ад ам саяси жан уар”; Ад а м н ың м ә н і ә рекетте.
Ад ам туралы о рта ғасырлы қ х ристиандық
тұжырымдама
Ад ам - Құд ай о рн а тқан д ү н ие нің бір
бөлігі.
Ад ам - Құд айдың бе йн е сі жә н е соған
ұқсас.
Ад ам Құд айме н са лы стырғанда
жаратылған н ә рсе жә н е е шн ә рсеге
тұрмайтын м ү сә пір.
Ад амның міндеті – Құдайға бетін бұру.
Н еміс классикалық ф ило соф ия ад ам
туралы
Ад ам – философ иян ың н е гізгі мә селесі,
ад ам - д үн иед егі е ң ба сты за т ( И.Кант);
Ад ам басқа жа ра тылыстардан өзін ің сан а сезімімен ерекшеленеді (И.Фихте);
Ад ам – рухан и ә ре ке ттің су бъ е ктісі
(Г.Гегель);
Ад ам – табиғаттың бө лігі жә н е
философиян ың п ә н і ( Л .Фе йе рбахтың
ан тропологиялы қ м а те риализмі).

7.

Ғаламның
шексіздігі
Ға ла мның ш е ксіздігі т у ра лы а лға шқы
пікір б іздің за ма нымыздан б ұ рынғы V
ға сырда өмір сү рге н е же лгі дәу ірде гі
гре к ға лымы Ге ра клит т ің (б іздің
заманымыздан б ұрынғы V ғасыр)
е ңб е кт е рінде ке зде се ді. Ге ра клит тің
көзқа расын Д е мокрит, Э пику р және
Лу кре ций ода н әрі да мытып, ке йінгі
дәу ірле рде Ж е рдің ш а р т әрізді е ке нін
және аспан шырақт арының бір б іріне н а лш а қтылығын а нықт а уға
б а йланысты зе рт т е у ле р (Пифа гор,
Арист оте ль, Э ра т осфе н) жү ргізілді.
Біра қ ш ірке у ме н дін ү ст е м б олған
дәу ірде мұ нда й озық ойла р қолда у
т а ппай, т е к Қа йт а өрке ндеу дәу ірінде
Никола й Копе рниктің «Аспа н
сфе ра сының а йна лысы т у ра лы» а т т ы
кіт аб ы космогонияда ғылыми
зе рт т е у ге жол а ш т ы.

8.

Адам тақырыбы - философияның өзекті, байырғы
және өте маңызды мәселесі. Философияның адам
мәселесін арнайы зерттейтін бөлігі антропология
деп аталады. Оның негізгі сұрағы -“адам дегеніміз
не” мәселесі. Адам туралы толық мәліметті
пәнаралық зерттеу аясында көптеген
ғылымдардың көмегімен жинақтауға болады.
Сондықтан да соңғы жылдары адамтану ғылыми
танымның ерекше саласы және оқу пәні ретінде
жеке қарастырылады. Философия адамды
тиянақты, бүтін, біртұтас жүйе деп анықтайды. Ол
адамды барлық мәндік қасиеттері мен
құбылыстарының өзіндік рухани - практикалық іс
- әрекетінің біртұтас жүйесі ретінде, көпжақты,
әмбебап жан етіп көрсетеді. Адамның табиғаты
мен мәні туралы сұрақ философия тарихындағы
барлық ілімдерде орын алған. Адам проблемасын
философиялық зерттеудің негізгі өзегі етіп
қарастыратын экзистенциализм, персонализм
және философиялық антропологияның басқа да
көптеген ағымдарын қоспағанның өзінде
психоанализ, герменевтика, структурализм,
аналитикалық философияда, социобиологияда
адам тақырыбы көрнекті орын алып отыр.
Адам
тақырыбы

9.

Адам биологиялық ақпаратпен қатар
әлеуметтік ақпаратты да иеленеді. Адам
болмысының толыққандығының маңызды
белгісі оның өткенімен және болашағымен
байланысуды тек сезіну - түсіну ғана емес,
бұл рухани қарым -қатынастық адамның
қазіргі болмысының жан -жақтылығымен,
тереңдігімен өлшенеді. Бұдан бұрынғы
дәстүрге сүйенсек, ғылыми әдебиеттерде
адамның әртүрлі қасиеттерін көрсететін
“личность ”, “индивид”, “индивидуальность ”
ұғымдарын қазақ тілінде “тұлға ”, “индивид ”
“индивидуалдылық ” деп айтып жүр еді.

10.

Е жел г і үнд і д і ни -филос офия лық
і л і м і ндег і адам
м әс ел ес і .Ко нф уцийшілді к және
д ао с из м жүйес і ндег і адам
м әс ел ес і :ер мен әйел
баст амалары.
Үнд і пәл с апасы б. з . д. II және I
м ы ңжы л ды қтың бас кез і нде,
ар ийл ердің (малш ы
т айпал ард ың) с олт үстік бат ы стан енуі , олардың елді
бас ы п ал уы , ал ғ ашқы қауымдық
қ ұр ы л ы сты ң қ ұлдырауы ежелг і
Үнд і с танда т аптық қоғ ам мен
м ем л ек еттің пайда болуымен
д үниег е келді .
Көне Үнді философиясын
зерттеуші ғалымдар
философия ғылымының
бастауы, бүкіл Шығыстың
философиялық идеяларының
қайнар көзі Үнді елі, ең
бастысы — Үнді ойшылдары
адамзатты осы күнге дейін
толғантып келе жатқан
мәселелерді көне заманның
өзінде -ақ қоя білді деп
есептейді. Көне үнлі
философиясында адам әлемдік
жаннык бөлігі ретінде
пайымдалады. Жанның көшуі
туралы ілімде тіні дандар мен
құлайлар арасындағы шекара
Упанишад бүкіл үндістанда адам
философиясы дамуына орасан зор
ықпал етті. Әсіресе,ол
джамайнизм,буддизм,индуизм,санк
хья,йога ілімдеріне мол әсерін
тигізді. Үнді философиясында адам
табиғаттың өсімдіктер мен
жануарлар сияқты ажырамас бөлігі
ретінде қаралады. Адам дене мен
жаннан тұрады. Адам дүниеге
келгенде оның бойынм жан келіе
кіреді және ол сол адамның
кармасын анықтайды
Мысалы,егер сәбидің денесіне
қылмыскердің жан -дүниесі
ұяласа,онда ол өсе келе қылмысқа

11.

Адам мәселесі Конфуцийшілдік ілімдеде терең
қарастырылады.
Конфуцийлік -даосистік мәдениет. Қытай этносы
қытай халқының басқа халықтардан өзгеше
мәдениетінің қалыптасуына ерекше ықпал жасады.
Қытайлықтар болмыс құпиялары мен өмір мен өлім
мәселелерінен гөрі жарылқаушыларға бас иіп,
оларға еліктеуді өздерінің қасиетгі парызы деп
санады. Қытай елінде о дүниедегі рахат өмірді
уағыздаушылардан гөрі, осы нақты өмірдің мән мағьнасын терең түсіне отырып «өмір үшін өмір
сүруге» үйретушілерді ұлылар қатарына жатқызып,
олардың даналық қағидаларына бас иген.
Қытай қоғамында орын алған мұндай
жағдайлардың бәрі де адамзатты қоршаған
дүниенің бейнесі жайындағы нақты үғымдардың
қалыптасуына
да, оның эволюциялық сипатына да
Sales
өз ықпалын тигізбей қойған жоқ. Мысалы,
Қытайдың діни құрылымында дін адамдарының
рөлі алғашқы кездерде онша жоғары бола қойған
жоқ.

12.

қ
Құ
ң
Әулие Августин және Аквиналық Томас
сияқты ықпалды теологтар тұжырымдаған
христиан антропологиясы адамның Құдай
бейнесі ретіндегі тұжырымдамасына
бағытталған. Төртінші ғасырдағы христиан
ойшылы Августин адамдарға тән қадір қасиетті атап өтіп, оны Құдайдың бейнесі
бойынша жаратқанына жатқызды. Ол бұл
Құдайдың ізі адамдарға ұтымдылық, ерік жігер мен моральдық жауапкершілік береді
деп сендірді.
Томас Аквинский, XIII ғасырдың схоласт
философы, осы теологиялық
антропологияның дамуын жалғастырды. Ол
Аристотель философиясын христиан
теологиясымен біріктіріп, адамдар
өздерінің ақылдылығы мен ерік -жігерімен
құдайдың бейнесін бейнелейді деп
тұжырымдады. Томас Аквинскийдің
пікірінше, интеллект адамдарға шындықты
іздеуге және әлемді түсінуге мүмкіндік
береді, ал ерік оларға жақсылықты
таңдауға мүмкіндік береді.

13.

Августин де, Томас Аквинский де
адамдағы дене мен жанның бірлігін
растады .
Августин
құлаудың
адам
табиғатына
әсерін
зерттеп,
оны
қалпына келтіру және көтеру үшін
Құдайдың
рақымының
қажеттілігін
атап
өтті .
Аристотельге
сүйене
отырып, Аквиналық Томас адамның
табиғатына оптимистік көзқараспен
қарады, бұл ақыл Құдай туралы білім
мен моральдық ізгілікке әкелуі мүмкін
деп
болжайды .Христиан
антропологиясындағы
Құдайдың
бейнесі
қарым -қатынас
аспектісін
білдіреді, өйткені адамдар Құдаймен
және
басқа
адамдармен
қарымқатынас
жасау
үшін
жаратылған .
Августин
бұл
қарым -қатынаста
махаббаттың
маңыздылығын
атап
өтіп,
Еріктің
Құдайға
дұрыс
бағдарлануы
қасиеттіліктің
мәні
екенін алға тартты .

14.

Жаңа заманның механистикалық
антропологиясы
Жаңа зам ан -бұл өркениеттің дамуы,қарыштап
алғабасуы,қоғ амның барлық салаларындағы
түбегейлі өзгерістер.Жа ңа заманға сай жаңа
ғылым итехнологиялар, ғылыми жаңалықтар
керекболды.Осығ ан байланысты ғалымдар өз
жұм ыстарынбастап кетті.Осылай адамның
м еханикалықантропол огиясы да
қарастырылды.
Қазі ргі зам анда антропологиялық
м ə селелергеқатысты екі қарам а -қарсы бағыт
қалыптасты депайтуға болады, олар,
бі рі нші ден: орта ғасырлықтеоцентристік
принциптің жаңа д ə уірден
бастапантроп оц ентрис тік принциппен
алм аусына ж ə не жан -жақты сипат алуына
байланысты «АнтропологиялықРенесс анс »
кеңге қанат жая бастаған. Екіншіден,
бұлпозицияға қарама -қарсы көзқарастар
пайда болған.

15.

«Көне Өсиеттегі» м ə тіндерге назар аударсақ,
м ұндааспан шырақтары, жер м ен өсім діктер
жансыз. Таңқаларлығы, адам м ұнда
құдайдың белгілі бірпрактикалық
м ақсаттары үшін құрал ретінде ем ес, құл да
ем ес, м ұнда ол Құдіреттің
тудырғантабиғатының бейнесі ретінде
көрініс береді. Құдайөзінің ерекше
туындысы ретіндегі адам ға, оныңрухани
жə не ф изикалық күйіне қам қорлық
танытады. «Жаңа Өсиеттегі» антропология
православиелік діниілім де, кейін
католиктік м истика
соңындапротестантизмде дам и түседі.
Бір уақытта діни антропологиямен қатар,
адам туралы ф илософиялық ілім де дам и
түседі, бұл ілім антикалық д ə уірдегі Сократ
пен Аристотельдіңкөзқарастарынан негіз
алды.

16.

Адам мәнісінің
марксистік түсінігі
Әлеуметтік
қатынас т ар
су бъекті
әрі
әлеуметтік
мәнді
қа сиетте рдің
иегері
ретінде әрбі р адам – же ке адам болып
сипа тта лады .
«Жеке
адам»
түсіні гімен
қата р б іздің қо лдануымызда «адам», «дара
адам», « дара лық» те рминде рі б ірге жүр. Бұ л
түсіні кт ердің
әрқайс ысы
өз
ерекшелікте рімен ажыратылад ы, біра қ бі р
– бірімен тығ ыз ба йланыс т ы . Ос ыла рдың
ішінде ең жа лпыланғ ан, кө п қас иет тердің
бірігуін – «ада м» түсінігі қамт иды . Ад ам –
өмір д амуының ең жоға рғ ы деңг ейінің
кө ріні сі,
қо ғамдық
еңбек
барысыны ң
жемісі әрі таб иғат пен әлеуметті к бо лмыс
тұтастығын аңдататын тіршілік иесі .
К. Ма ркс тің б айқауынша, жеке адам –
«барлық
қо ғамдық
қа тынас та рды ң
жиынтығы . Яғ ни же ке адам та рих и –
әлеуметтік жағдайдың жемісі .

17.

Адамның
мәні
Ада мн ың мәні – бұ л өмі рі м ен туға н ба сқа да
ныса нда ры н, ола рд ы ш ектей от ыр ып, қ а н да й да бі р
ба рл ық а д а мда р үш і н тән та би ғи сипа тта ма ла р ын
ж әне і ш кі сипа тта ма ла ры к өрсететі н философия лы қ
ұғым бол ы п та был а д ы . Сі з ос ы м әселе бой ынша
пі кі р түрлі кездесті руге бола д ы . Көптеген үш і н , бұл
тұжы ры мд а ма а й қын көрі неді , ж әне жиі б ұл тура лы
еш кі м ойл а йд ы . Кейб і р кем дег енде, ол түсі ні ксі з,
қа нда й да бі р на қты тұлға ба р д еп са на йды , н емесе .
Ба сқа , ол та ныма л е кені н да у, ж әне ұғымда рд ы ң
түрлі а лға қойд ы . Кө р і ні сті ң та ғы бі р орта қ н үктесі –
а да мда р д ы ң
мәні
соңғы
бі ле
бі лді реді
тығыз
псих ика сы тығ ыз а да мның, т і келей б а йла н ыст ы
екені н, ол та биға т пен а да м түс і нуге бола ды . М а ркс ,
ш ын м әні нде, тек қоға мд ық та биға тта а да мн ың
мәні н көрді . Тұлға , бұл жерде жа й ға на әрқ а ш а н ,
сыртқ ы
әлемні ң
жа ғд а й ын
та ңд а у
емес.
Ә леуметтенді ру, ә леуметті к функциял а рд ы сі ң і ру
ба йла н ысты
рөлде р,
әлеум етті к
мә ртебесі н ,
әлеуметті к норма ла р бейі мделуді ие. Сонымен
қа та р, ә леуметті к өмі р ді ң құбыл ы ста ры тек жеке і сқим ыл а рқ ыл ы мү мкі н . Мыса л реті нде, өн ер, қа ш а н
суретш і лер,
к инема тогра фистер ,
а қ ын да р
мен
мүсі нш і лер
өз
еңбегі н
жа са у .
Қоға м
жеке
па ра метрлері н әлеуме тті к а нықт а ма сын о р н а та ды,
әлеуметті к мұра герлі к ба ғда рла ма сына сә йкес, осы
күрделі жүйеде тепе - теңді кті са қта йды .

18.

Фридрих Ницшенің негізгі
философиясындағы «Асқан адам»
Не міс философы Фридрих Ницш енің не гізгі
философиялық идеяларының бірі «Асқан
ада м» . Асқан адам дегеніміз ада мның
арман үлгісі, дегенмен бұл иде я көбіне
қат е түсіндірілуден көз ашпа й келеді . Ол
"Құда й
өлді,
дәст үрлі
моральдық
мәдениетт і қайта таразылау керек" деген
негізде жаңа дүниетаным, жа ңа өмірсенім
рет інде Асқанадам делінет ін құ ндылық
идеалын ұсынады . Асқан ада м иде ясы —
ұ қса маған дәст үр мен дағдылы этиканы е ң
арғы т ұсынан жаңалау сынағы . Асқан
ада м
т іршілік
еркін,
Үст е мдік
еркін,
жара ту
еркін
ең
толық
әйгілеген,
шығармашылық
шабыты
тасыға н,
өмірдегі егей т ұлға.

19.

Прагматизм – шапшаң әлеуметтік өзгерістер
кезеңінде дүниеге келген практикалық
философия. «Прагматизм» гректің «прагма»
деген сөзінен шыққан, ол «іс», «әрекет» деген
мағынаны білдіреді. Прагматизм терминін
мәдени айналымға 19 ғасырдың 70-жылдары
америкалық философ Чарльз Сандерс Пирс
енгізген. Прагматизмның басты идеясы
философия адамдарға өмірлік мақсаттарының
шешіміндерін табуға көмектесу болып
табылады. Сондықтан, Джеймстің пікірінше
прагматизм ең алдымен «әдіс» екендігі
таңқаларлық нәрсе емес. Осы әдістің мәні
дұрысы осы сұрақтардан ашылады:
қабылданған қадамның практикалық
нәтижелері қандай? Бұл адамға пайда әкеледі
ме? Жоғарыда айтылғандардан, прагматизм –
негізінде адам үшін пайда іздейтін әдіске
жататын философиялық бағыт. Прагматизмде
ең бастысы – мағыналы нәтижені іс жүзінде
бағдарлау.

20.

ХХ ғ. философиялық антропология
(М.Шелер, Х.Плеснер, А.Гелен). М. Шелер философиялық антропологияның негізін
қалаушылардың бірі. Ол психикалық
дамудың келесі кезеңдерін анықтайды:
сенсорлық ұмтылыс (барлық тіршілік
иелеріне тән - өсімдіктен адамға дейін);
инстинкт; ассоциативті жад; практикалық
интеллект (таңдау және болжау); рух (тек
адамға тән) - өмірге қарама-қарсы
принцип, өйткені рух органикалық
табиғатқа байланысты. Рух болмысты
субъект ретінде білуге мүмкіндік береді. X.
Плеснер өзінің философиялық
антропологиясын "тарих философиясы"
мен "мәдениет философиясы" негізінде
емес, "тірі болу" философиясы мен оның
"табиғи компоненттері"негізінде құрылуы
керек қатаң ғылым ретінде қарастырады.

21.

Қазақ философиясындағы
адам мәселесі.
Филос офияның нег ізг і з ертт еу ныс андарының бірі адам
екені
көне
заманнан
белг і лі .
Адам
мәс елес і
–
философияда т о лық шешімі н т аппағ ан і рг елі тақырып .
Ертедег і ойшылдардың адам жөніндегі, оның дүниедег і
атқаратын қызмет і мен алат ын о рны жайлы о йтолғ ауларына
т о қт алып
кө рейі кші .
Г рек
ойшылы
Протаг ор : «Барлық затт ың ө лшемі -адам» дег ен қанатты
с өз ін тілге т иек ет се, Кө не Қыт ай фило со фы Лао Цз ы:
«Бас қаларды бі лет і н адам -ақылды, ө з і н т анып білг ен
адам – данышпан», - депт і . Үнді филос офиясының ,
буддиз м ілімі өз інің алдына адамды қиналу азабынан
құтқаруды мақс ат ет іп қояды . Ал қаз ақтың ұлы
данышпаны Абай: «Ат аңның балас ы бо лма, адамның
балас ы бол» ат т ы қанатт ы с өз қалдырғ ан .
Адам
мәс елес і және о ның тарихи дамуы, филос офиялық
тұжырымдар мен толғамдар қазақ о йшылдарын да бейжай қалдырғ ан емес . Адамды фило со фиялық тұрғ ыдан
түсінудің ірг етас ы ос ы қалыптасқан түсініктер, идеялар
образ дар мен
ұғымдар
нег із і нде,
философия
мен
мифолог ия арас ындағ ы с ұхбат нәт ижес і нде қаланды .
Абай з аманынан алыс кетс ек т е, даналық ойларын
с анамызғ а
с і ңі ре
о т ырып,
о ның
рухани
әлеміне
жақындай
беремі з .
Хәкі м
Абай
өз іні ң
азаматтық
көз қарас ын, халқының ө мі рі н, бо лмыс ті ршілігін, қара
с ө з дері арқылы паш ет т і .

22.

Адам мәселесінің Абай даналығында
бейнелену.
Абайдың рухани әлемі дүниетанымы ерекше бір
тылсым, таптырмайтын құндылық. Оның ойшыл дана ретіндегі философиялық орталық мәселесі адам.
Абай өзінің азаматтық парызын түсініп, саналы түрде
жаңа ізденістер мен ерекше әрекеттер жасап, адамтану
адам болу ілімінде көп жаңалықтар ашты. Абай
философиясының басты мақсаты адамды барынша
жоғары денгейге жеткізіп, кемелдіктің онтологиялықаксиологиялық мәнін ашу. Бүкіл өміріне азық етіп
басқаларға да шарапатын тигізу. М.Әуезов Абайдың:
«ұстаздық, әлеуметтік талабының түп мақсаты жеке
адамдарды жаманшылдықтан арылтып, сол арқылы
заманындағы қауым-қоғамын және бар халқын
түзетіп өзгертпек болады»;- дейді. Бұл тұжырым
Абайдың адамгершілік тәрбиеге, оның негізі болатын
мораль философиясына орала беретін себебін ашып
көрсетеді. Абай қазақтардың өткені мен бүгінін,
болашағын, салт-дәстүрі мен рухани мәдениетін
жетілдіру, жастарға адамгершілік тәрбие беру

23.

Шәкәрімнің адамның өмірмәндік бағдары туралы
экзистенциалдық рефлексиясы.
Қазақ философиясының көрнекті өкілі –
Шәкәрім Құдайбердиев. Өзінің рухани
ұстаздары Шоқан, Абай, Ыбырай қарағанда
грек, европа философиясының тарихын
тереңірек біліп, оған баға беріп, өзіндік ой
қорытқан. Ол Батыс пен Шығыстың
мәдениетін жетік білген. Шәкәрім
философиясының негізгі өзегі – адам.
«Адамның мәні – оның дүниені танып
білуінде, ол тек адамға ғана тән нәрсе», дейді ол. Шәкәрімнің философиялық ой
сараптауын « Үш анық» атты арнайы
философиялық трактатынан көруге болады,
ол зерттеушінің 28 жылдық еңбегінің
қорытындысы.

24.

Өзін-өзі тексеру сұрақтары
1. Ежелгі үнді философиясында адамды қалай қарастырған?
2. Ежелгі қытай философиясы адамның мәнін қалай түсінеді?
3. Адамның мәселесі туралы антикалық және шығыстағы ойлаудың
арасындағы айырмашылық қандай?
4. Христиан антропологиясы мен адам туралы бұрынғы көзқарастардың
арасындағы айырмашылық қандай?
5. Ренессанс философиясының антропоцентризмнің мәні қандай және ол
адамның жаңа түсінігін қалай береді?
6. Жаңа заманғы механикалық антропологияның мәні қандай?
7. Л. Фейербах пен Абай Құнанбаевтың антропологиясы арасындағы
қарым-қатынас пен айырмашылық қандай?
8. Ағартушылық философияда адамның қандай түсінігі қолдайды?
9. К Маркс бойынша адамның мәні неде? Марксисттік философияда адам
алдындағы мәселені марксистік кезеңнен бастап шешудің жаңалығы мен
ерекшелігі қандай?
10. Экзистенциализм философиясында адам өмірінің проблемасының
мәні қандай?

25.

НАЗАРЛАРЫҢЫЗҒА
РАҚМЕТ!