2_mavzu_CVP_Tahlili_Xarajatlar_Hajm_va_Foyda_Ortasidagi_Bogliqlik

1.

INTERNATIONAL SCHOOL
OF FINANCE
TECHNOLOGIES AND
SCIENCE
Mavzu:Xarajatlarning hajmini tahlil qilish

2.

CVP Tahlili: Xarajatlar, Hajm va
Foyda O'rtasidagi Bog'liqlik
CVP tahlili (Cost-Volume-Profit analysis)
Performance Management fanining muhim bo'limi
bo'lib, menejerlarga ishlab chiqarish hajmi,
xarajatlar, daromad va foyda o'rtasidagi o'zaro
bog'liqlikni tushunishga yordam beradi. Bu tahlil
qisqa muddatli boshqaruv qarorlarini qabul
qilishda asosiy vosita hisoblanadi.

3.

ASOSIY SAVOLLAR
CVP Tahlili Qanday Savollarga Javob Beradi?
Zararsizlik nuqtasi
Hajm va foyda bog'liqligi
Qancha mahsulot sotilsa, korxona zarar ko'rmaydi?
Sotuv hajmi o'zgarsa foyda qanday o'zgaradi?
Narx strategiyasi
Maqsadli rejalashtirish
Narxni pasaytirish yoki oshirish foydaga qanday ta'sir qiladi?
Maqsadli foydaga erishish uchun qancha sotish kerak?

4.

CVP Tahlilining Asosiy Maqsadi va
Vazifalari
Asosiy Maqsad
Asosiy Vazifalar
CVP tahlilining asosiy maqsadi —
Zararsizlik nuqtasini aniqlash
Maqsadli foyda uchun zarur sotuv
foydani rejalashtirish va nazorat qilish.
Bu tahlil menejerlarga qisqa muddatli
qarorlar qabul qilishda strategik vosita
bo'lib xizmat qiladi.
hajmini hisoblash
Narx va xarajatlar o'zgarishining
ta'sirini baholash

5.

CVP Tahlilining Uchta Asosiy Elementi
Xarajatlar (Cost)
Hajm (Volume)
Foyda (Profit)
Xarajatlar ikki turga bo'linadi:
Ishlab chiqarish yoki sotuv hajmi:
Foyda = Daromad – Umumiy xarajatlar
O'zgaruvchan xarajatlar — ishlab
Ishlab chiqarilgan mahsulot miqdori
CVP tahlilida foydaning sotuv hajmiga
chiqarish hajmiga bog'liq
Sotilgan mahsulot miqdori
qanday bog'liqligi tahlil qilinadi.
Doimiy xarajatlar — ishlab chiqarish
hajmidan qat'i nazar o'zgarmaydi
CVP tahlili odatda sotuv hajmiga
asoslanadi.

6.

Contribution Margin: CVP Tahlilining Markaziy Tushunchasi
Yalpi Foyda Nima?
Yalpi foyda (contribution margin) — bu mahsulot sotishdan olingan daromad bilan
o'zgaruvchan xarajatlar o'rtasidagi farqdir.
Yalpi foyda = Sotuv daromadi – O'zgaruvchan xarajatlar
Yalpi foyda ikki maqsadga xizmat qiladi:
1. Avvalo doimiy xarajatlarni qoplashga
2. Keyin esa foyda olishga

7.

ZARARSIZLIK NUQTASI
Break-Even Point: Zarar va Foyda Chegarasi
Zararsizlik Nuqtasi Nima?
Iqtisodiy Mazmuni
Zararsizlik nuqtasi (Break-even point) —
Zararsizlik nuqtasi quyidagilarni
bu korxonaning umumiy daromadi
ko'rsatadi:
umumiy xarajatlarga teng bo'ladigan
sotuv hajmidir.
Bu nuqtada:
Foyda = 0
Zarar = 0
Minimal sotuv hajmini
Moliyaviy barqarorlik chegarasini
Risk darajasini
Sotuv hajmi zararsizlik
nuqtasidan past bo'lsa → zarar
Sotuv hajmi zararsizlik
nuqtasidan yuqori bo'lsa →
foyda

8.

Zararsizlik Nuqtasini Hisoblash: Amaliy Misol
01
02
Dastlabki ma'lumotlar
Yalpi foydani hisoblash
Sotuv narxi (1 dona): 100,000 so'm
Yalpi foyda = 100,000 – 60,000 = 40,000
O'zgaruvchan xarajat (1 dona): 60,000 so'm
so'm
Doimiy xarajatlar: 8,000,000 so'm
03
Zararsizlik nuqtasini aniqlash
Zararsizlik nuqtasi = 8,000,000 / 40,000 = 200 dona
Formula: Zararsizlik nuqtasi (dona) = Doimiy xarajatlar / Yalpi foyda (bir birlik)
Demak, 200 dona mahsulot sotilganda korxona zarar ko'rmaydi. Bu nuqtadan keyin har
bir qo'shimcha sotuv foyda keltiradi.

9.

Xavfsizlik Chegarasi: Biznes Barqarorligini
Baholash
Margin of Safety
Hisoblash Usullari
Xavfsizlik chegarasi (Margin of
1. Absolyut ko'rinishda:
Safety) — bu rejalashtirilgan yoki
amaldagi sotuv hajmi zararsizlik
nuqtasidan qanchaga ortiq ekanini
Xavfsizlik chegarasi = Haqiqiy sotuv –
Zararsizlik nuqtasi
ko'rsatadi.
2. Foiz ko'rinishida:
U menejerlarga quyidagilarni
Xavfsizlik chegarasi (%) = (Xavfsizlik
baholash imkonini beradi:
chegarasi / Haqiqiy sotuv) × 100
Sotuv qancha kamayganda
korxona zarar ko'ra boshlashini
Misol: Haqiqiy sotuv: 300 dona, Zararsizlik
nuqtasi: 200 dona
Risk darajasini
Biznes barqarorligini
Absolyut: 300 – 200 = 100 dona
Foizda: (100 / 300) × 100 = 33.3%

10.

Yalpi Foyda Nisbati: Samaradorlikni O'lchash
Yalpi Foyda Nisbati Nima?
Yalpi foyda nisbati — bu yalpi foydaning sotuv daromadiga nisbati
bo'lib, har bir so'm sotuvdan qancha qismi doimiy xarajatlar va foydani
qoplashga xizmat qilishini ko'rsatadi.
Yalpi foyda nisbati = Yalpi foyda / Sotuv daromadi
Amaliy Misol
Sotuv narxi (1 dona): 200,000 so'm
O'zgaruvchan xarajat (1 dona): 120,000 so'm
Yalpi foyda: 200,000 – 120,000 = 80,000 so'm
Yalpi foyda nisbati: 80,000 / 200,000 = 0.4 yoki 40%
Bu shuni anglatadiki, har 1 so'm sotuv daromadining 40 tiyini doimiy
xarajatlar va foydani qoplaydi.

11.

Ko'p Mahsulotli Korxonalarda CVP Tahlili
Amaliyotda aksariyat korxonalar bir nechta mahsulot ishlab chiqaradi. Bu holatda CVP
tahlili murakkablashadi, chunki har bir mahsulotning narxi, o'zgaruvchan xarajatlari va
yalpi foyda nisbati turlicha bo'ladi.
Turli narxlar
Har bir mahsulotning sotuv narxi har xil
Turli xarajatlar
O'zgaruvchan xarajatlar farq qiladi
Turli nisbatlar
Yalpi foyda nisbati turlicha bo'ladi
Shu sababli alohida mahsulot emas, balki savdo tuzilmasi (sales mix) asosida tahlil
qilinadi va og'irlashtirilgan (weighted average) yalpi foyda nisbatidan foydalaniladi.

12.

O'rtacha Yalpi Foyda Nisbatini Hisoblash
Hisoblash Bosqichlari
Hisoblash
1. Har bir mahsulot bo'yicha yalpi foyda nisbatini aniqlash
O'rtacha yalpi foyda nisbati:
2. Har bir mahsulotning savdodagi ulushini aniqlash
3. O'rtacha yalpi foyda nisbatini hisoblash
= 0.30 + 0.12
= 0.42 yoki 42%
Amaliy Misol
Mahsulot
(0.6 × 0.5) + (0.4 × 0.3)
Savdo ulushi
Yalpi foyda nisbati
Doimiy xarajatlar: 21,000,000 so'm
Zararsizlik nuqtasi:21,000,000 / 0.42 = 50,000,000 so'm
A
60%
50%
B
40%
30%
O'rtacha yalpi foyda nisbati yordamida menejerlar umumiy zararsizlik
nuqtasini hisoblaydi va savdo tuzilmasi o'zgarishining foydaga ta'sirini
baholaydi.

13.

Maqsadli Foyda: Rejalashtirish va Nazorat
Vositasi
Amaliy menejmentda korxona uchun "zarar ko'rmaslik" yetarli emas. Asosiy savol:
"Oldindan belgilangan foydaga erishish uchun qancha mahsulot sotish kerak?"
1
Maqsad Belgilash
Korxona oldindan rejalashtirgan foyda miqdorini aniqlash
2
Hajmni Hisoblash
Maqsadli foydaga erishish uchun zarur sotuv hajmini aniqlash
3
Rejalashtirish
Sotuv rejasini tuzish va resurslarni taqsimlash
4
Nazorat
Menejerlar faoliyatini baholash va KPI belgilash

14.

Bitta Mahsulot Uchun Maqsadli Foydani Hisoblash
Asosiy Formula
Kerakli sotuv hajmi = (Doimiy xarajatlar + Maqsadli foyda) / Yalpi foyda (bir birlik)
Bu formula zararsizlik nuqtasining kengaytirilgan shaklidir.
Amaliy Misol
Sotuv narxi (1 dona): 150,000 so'm
O'zgaruvchan xarajat (1 dona): 90,000 so'm
Doimiy xarajatlar: 12,000,000 so'm
Maqsadli foyda: 6,000,000 so'm
Yalpi foyda (1 dona):150,000 – 90,000 = 60,000 so'm
Kerakli sotuv hajmi:(12,000,000 + 6,000,000) / 60,000 = 300 dona
Demak, 300 dona mahsulot sotilganda belgilangan foydaga erishiladi.