1 дәріс Ойлау мәдениетінің пайда болуы. Философияның пәні мен әдісі

1.

«Философия» пәні
1-дәріс
Ойлау мәдениетінің пайда
болуы. Философияның пәні
мен әдістері
Дәріскер: PhD Иманмолдаева Б.З.

2.

Ойлау мәдениетінің пайда болуы.
Философияның пәні мен әдісі.
Қарастыратын сұрақтар:
1. Философия термині және оның айналысқа енуі.
2. Философия пәні, оның атқаратын қызметі.
3. Философияның зерттеу объектісі.

3.

Философия пәнін оқудың мақсаты
Жоғары оқу орынында философия пәнін оқу білім
алушылар үшін өте маңызды. Философия пәнін
оқу
нәтижесінде студенттер адамзаттың мәдени дамуының
негізгі идеяларымен, өткен ғасырлардағы атақты, танымал
ойшылдардың еңбектерімен танысады, жалпы қоршаған
әлем, оның даму заңдылықтары және ондағы адамның
орны туралы білім қалыптастырады.
Ежелгі грек тілінде философия даналықты сүю
дегенді білдіреді. Бұл ұғымды алғаш қолданған ежелгі грек
ойшылы Пифагор.
Φιλοσοφία
Пифагор
(VI з. (VI з. б з.б.)
(VI з. б з.б.
φιλειν – сүйемін
σοφία – даналық
3

4.

Философия ұғымы
Философия – қоғамдық сананың бір түрі, табиғат,
қоғам және ойлау үдерісінің дамуының жалпы заңдылықтары
туралы ғылым.
Философия дүниетанымның дін мен мифологиядан
өзгеше түрі. Ол:
•сенім немесе қиялға емес, білімге негізделген;
•ой өзіне-өзі бағытталған, яғни рефлективті;
•ішкі бірлігі сақталған және жүйелі, яғни логикалық тұрғыда
қалыптасқан, қисынды;
•нақты ұғымдар мен категорияларға сүйенеді.
Дүниеге көзқарас- дүние туралы жалпы пікірлер
жиынтығы және адамның әлемдегі орыны жайлы көзқарасы.
4

5.

Дүниеге көзқарастың тарихи түрлері
Мифология
Дін
Философия
Әлемнің екіге бөлінуі,
Миф – адамзаттың рухани
қандайда бір жаратылыстан
мәдениетінің
тыс күштердің болуына және
алғашқы түрі,
олардың әлемде, адам
өмірінде маңызды орын
қиялға, сенімге негізделген.
алатынына деген сенім
(гр. мyfos-аңыз, logos-ілім)
Дүниеге
көзқарастың
рационалдытеориялық түрі,
әлем және ондағы
адамның орны
туралы жалпы
теориялық
көзқарастар жүйесі
Ортақ
Діни сананың өзіндік түрі
ретінде сенімге
негізделген ,
ерекше көңіл-күй,
сезім, эмоция, әдет-ғұрып
Дүниеге көзқарастың түрлері
Айырмашылығы
Ақыл-ойға, нақты
бақылауға, логикалық
талдауға, жинақтап
қорытуға, дәлелдеуге
негізделген
5

6.

Философия және дүниеге көзқарас
Дүниеге көзқарас
Адамның жалпы әлем,
ондағы
өзінің орны туралы жиынтық
көзқарастар жүйесі,
өз өмірінің,
іс-әрекетінің
мәнін түсіну және бағалау
Философия
Әлем, ондағы
адамның орны
туралы біртұтас
көзқарас
қалыптастыруға
бағытталған
қоғамдық сананың
рационалдытеориялық түрі.
Адамның әлемге деген
танымдық, этикалық
және эстетикалық
қатынасын зерттейді.
7

7.

Дүниеге көзқарас пен философияның байланысы
Дүниеге көзқарас
Философия
Ортақ
Мына сұрақтарға жауап іздеу
1.Табиғат, қоршаған орта неден тұрады ?
2. Әлемдегі адамның орны қандай ?
3. Адам әлемді тани ала ма және таным қалай жүзеге асады?
4. Адам басқа адамдармен қалай қарым-қатынас жасайды?
5. Ақиқат, шындық, жақсылық, жамандық, сұлулық, өмірдің
мәні және т.б. дегеніміз не?
Айырмашылығы
1. Дүниеге көзқарас философияға қарағанда көлемі жағынан кең ұғым.
2. Дүниеге көзқарас философия пайда болғанға дейін қалыптасқан.
3 Дүниеге көзқарастың мифология, дін секілді басқа түрлері бар.
4. Философия дүниеге көзқарас секілді көпшіліктің игілігіне
айналмайды.
5. Философия болмысты теориялық тұрғыда қарастыру арқылы
дүниетанымдық функцияны жүзеге асырады.
8

8.

Философия
1.Әлем және ондағы адамның орны туралы толықмәнді көзқарас
қалыптастыруға бағытталған қоғамдық сананың бір түрі.
Ф Иқағидалары
Л О С О және
Ф Иадамның
Я
2. Болмыс пен танымның ортақ
әлемге
қатынасы туралы ілім.
3. Табиғат, қоғам және ойлаудың дамуының жалпыға
ортақ заңдылықтары туралы ғылым
Адам – адам
АДАМ
ҚОҒАМ
Адам - қоғам
Адам – табиғат
Адам
Адам – әлем
ТАБИҒАТ
ҚОРШАҒАН ОРТА
10

9.

Философияның функциялары
Дүниетанымдық
Адам тәжірибесі мен мәдениетінің
барлық
түрлерін
жинақтаудың,
біріктірудің
нәтижесі ретінде әлемде
бағдар
жасаудың
рационалдытеориялық тәсілі
Гносеологиялық
(танымдық)
Танымның мүмкіндіктерін бағалау, таным
үдерісінің сипаты мен заңдылықтары туралы
білім қалыптастыру
Әдіснамалық
Зерттеу іс-әрекетінің теориясын, оның қағидаларын, әдіс-тәсілдерін, нормаларын
қалыптастыру
Әлеуметтік
Адамгершілік, ізгілік негізіде қоғамдық
қатынастарды үйлестіру
Аксиологиялық
(құндылықты)
Гуманистік
Көптүрлі қоғамдық және тұлғалық
Қатынастарды реттейтін әлеуметтік-расталған
құндылықтарды, нормалар мен ережелерді
қалыптастыру
Философияның ең маңызды міндеті – адам болу
үшін «қандай» болу керек екенін көрсету.
И.Кант
11

10.

Философияның функциялары
Негізгі
Дүниетанымдық
1. Адамның дүниетанымдық бағытбағдар қалыптастыруына негіз болу.
2. Объективті әлем және ондағы
адамның орны, адамның өзіне және
қоршаған ортаға деген қатынасы
туралы
көзқарастар
жүйесін
қалыптастыру. Сонымен қатар, осы
көзқарастар
негізінде
адамдардың
өмірлік
ұстанымдарын,
таным
қағидалары
мен
құндылықтарды,
идеалдарды пайымдау.
Философияны
қолданудың
негізгі бағыттары
Әдіснамалық
1.Теориялық және практикалық
іс-әрекеттің қағидалары мен
әдіс-тәсілдерінің
жүйесін
қалыптастыру.
2. Жеке ғылымдар ауқымында
жүзеге асатын зерттеулердің
әдіснамалық қағидалары мен
ұстанымдарын қалыптастыру.
Басқа функциялар
Гносеологиялық
Аксиологиялық
Тәрбиелік-гуманистік
Логикалық
Сыни
Болжам жасау
12

11.

Философиялық білімнің құрылымы
Онтология
(болмыс
туралы ілім)
Гносеология
(таным туралы ілім)
Әдіснама
(әдіс туралы ілім)
Логика
Табиғат
философиясы
Әлеуметтік
философия
Антропология
(адам туралы ілім)
Эстетика
Этика
Философия тарихы
(сұлулық туралы ілім) (мораль туралы ілім)
13

12.

Философияның негізгі
мәселесі
(дәстүрлі көзқарас)
Сананың материяға, рухтың табиғатқа қатынасы
Бірінші жағы
Не бірінші:
материя немесе сана?
Екінші жағы
Болмыс пен ойлаудың барабарлығы
(әлемді тану мәселесі)
Материя бірінші,
сана құрылымы
күрделі материяның
қасиеті
Материя және сана –
бір-біріне тәуелсіз
екі бастама
Сана бірінші,
материя санаға тәуелді
Материализм
Дуализм
Идеализм
7
14

13.

Философияның негізгі мәселесі
(жалғасы)
Болмыс пен ойлаудың
барабарлығы
Әлемді тану мәселесі
Әлемді тануға болады
Материализм
Материализм
Сана
объективті
әлемнің
бейнесі
Идеализм
Объективті
идеализм
Адам санасы
дегеніміз
әлемнің рухани
негізін түсіну,
рухтың
өзін-өзі тануы
Әлемді тану
мүмкін емес
Агностицизм
(субъективті идеализм)
Адам тек түйсінеді,
сезінеді. Біз
олардың артында
не барын, әлемнің
қандай екенін
білмейміз және
бізсіз оның болу
мүмкін бе?
«Өзіндік
заттар»
әлемін тану
мүмкін
емес
И.Кант
(1724-1804)
Д.Юм (1711-1776)
15

14.

Философияның негізгі мәселесі
(материализм тұрғысынан)
Материалды әлем мен сананың арақатынасы
Материалды әлем бірінші,
сана екінші
Болмыс пен ойлау өзара барабар
(әлемді тануға болады)
Таным
үдерісі.
Ақиқат
Материя
Сана
Материяның белгілері
Қозғалыс
Кеңістік
Уақыт
Танымның
түрлері
мен
әдістері
Тәжірибе –
танымның
негізі, мақсаты,
көрсеткіші
Бейне
16

15.

Материализмнің негізгі сипаттамалары
Материализм –
Қоғамдық-тарихи тәжірибеге байланысты сырттай
қараушы материализм және практикалық –әрекетті
материализм деп бөледі
материя
әлемнің түп негізі, ал
Қолданатын әдісіне байланысты метафизикалық
және диалектикалық материализм деп бөледі
сана оның қасиеті,
яғни материяға
қарағанда сана екінші
деп есептейтін
философиядағы
бағыт
Сананың мәнін айқындауда ғылыми және
тұрпайы материализмді қарастырады
Таным
үдерісінің
әртүрлі
жақтарына
байланысты рационалистік және сенсуалистік
материализ мектептері қалыптасқан
Саналы
және
стихиялы
философиялық
тұрғыда
материалзм деп бөледі
(қарапайым),
рәсімделмеген
17

16.

Материализмнің негізгі тұрлері
Материализмнің түрлері
Сырттай қараушы
материализм
Танымның негізгі
әдісі: сырттай қарау
Өкілдері:
Метафизикалық
материализм
Танымның негізгі
әдісі:
метафизикалық
Фалес (б.д.д. 625-547ж)
Өкілдері
Гераклит
(б.д.д. 544-482ж)
Ф.Бэкон (1561-1626)
Демокрит
Б.Спиноза (1632-1677)
(б.д,д. 460-371ж. )
Д.Локк (1632-1704)
П.Гольбах (1723-1789)
Эпикур
М.Ломоносов (1711-1765)
(б.д.д. 341-270ж. )
Л.Фейербах (1804-1872)
Лукреций Кар
(б.д.д. 99-55 ж. )
Диалектикалық
материализм
Танымның негізгі
әдісі:
диалектикалық
Өкілдері
К.Маркс (1818-1883)
Ф.Энгельс (1820-1895)
И.Дицген (1828-1888)
Г.Плеханов (1856-1918)
В.Ленин (1870-1924)
18

17.

Идеализмнің жалпы сипаттамалары
Объективті идеализм
Идеализм –
рухты, иедяны,
сананы бірінші,
ал материяны,
табиғатты,
болмысты
екінші деп
қарастыратын
философиядағ
ы бағыт
Объективті идеалистер алғашқы бастама ретінде
«абсолюттік идея», «әлемдік ерік» деп атайтын
қандайда бір
идеяны, кескінсіз сананы
қарастырады. Идеалды бастама, әлемдік рух
әлемді және тұтас болмысты жаратады деп
есептейді. творит мир и все бытие.
Өкілдері: Платон (б.д.д. 460-370), Лейбниц (16471716), Гегель (1770-1831), Шеллинг (1775-1854);
неотомизм
Субъективті идеализм
Субъектінің, сезінетін және ойлайтын «Меннің»
санасы алғашқы бастама болып табылады. Сол
санадан қоршаған әлем туындайды. Нақты
әлемнің болуын және оның заңдарының
объективті сипатын жоққа шығарады. Яғни адам
тек өз түйсіктерін ғана қабылдайды.
Өкілдері: Беркли (1685-1753), Юм (1711-1776),
Фихте (1762-1814), Мах (1838-1916), Авенариус (1843-1896).
19

18.

Семинар сұрақтары
1.Философия – даналыққа құштарлық. Философияның пайда
болуы
2. Философия және дүниетаным. Дүниетанымның тарихи
типтері.
3. Философияның қызметтері.
4. Адам өміріндегі философияның рөлі.
137

19.

Әдебиеттер
1.С.Мырзалы. Философия. Оқулық. Алматы, 2008. .
2.Алтаев Ж., Қасабек А. Философия тарихы.- Алматы:
«Қазақ университеті» баспасы, 2017.- 337 б.
3.Джонстон
Д.
«Философияның
қысқаша
тарихы.
Сократтан Дерридаға дейін». Ғылыми ред. Нурышева Г.Ж.
– Астана, 2018.– 216 б.
4.Хесс Р. «Философияның таңдаулы 25 кітабы». Ғылыми
ред. Раев Д.С. – Астана, 2018.–360 с.
5.Кенни Э. «Батыс философиясының жаңа тарихы. 1-том:
Антика философиясы» / ғылыми редактор Молдабеков Ж.
Ж. – Астана, 2018. – 408 с.
138