1 Лекция ОЭиП

1.

Satbayev
University
Экономикаға
кіріспе
Лектор:
А ға оқытушы -магистр
Кудайбергенова Айсулу Абдикасимовна

2.

Негізгі қарастыратын
сұ рақтар:
Satbayev
University
Экономика ғылымыны ң қалыптасуы ж әне
тарихи даму кезе ңдері.
01
Экономикалы қ құ былыстарды зерттеу
әдістері ж әне экономика қызметтерi
02
Экономикалы қ құ былыстарды зерттеу
әдістері ж әне экономика қызметтерi
03
Экономика ж әне экономикалы қ саясат
04

3.

Та қырыпты ң қ ыс қаша мазм ұ ны
Экономика ғылымы – бұ л шектеулі ресурстар жа ғдайындағы адамдар
арасындағы өндірістік қатынастарды зерттейтін ғылым.
Шектеуліресурстар – деп олардың көмегімен бір мезгілде ж әне толы қ
тү рде тұ тынуды ң барлығын қанағаттандыруды ң мү мкін еместігін
айтамыз. Ресурстарды ң шектеулілігі жа ғдайында кез-келген
экономикалы қ жү йе т өмендегідей ү ш мәселені шешуге ұ мтылады:
01
02
03
·Не өндіру
керек және
қанша
мөлшерде?
·Игілікті қалай
өндіру керек, я ғни
қандай ресурстан
және қандай
технологиямен?
·Игілікті кім
ү шін өндіру
керек?
Satbayev
University

4.

Объектіні зерттеумен байланысты
экономиканы ң ғ ылыми екі негізгі б
өлімі:
Микроэкономика
Макроэкономика
жеке экономикалық субъектілерінің (үй шаруашылығы,
фирма т.с.с.) шаруашылық әрекетін зерттейді. Және өндіріс
факторлар нарығында салыстырмалы баға белгілеу
микроэкономиканың зерттеу пәні болып табылады.
экономиканы біртұтас жүйе ретінде зерттейді. Ол –
жұмыспен қалай қамту керек, экономиканы инфляциядан
қалай қорғау керек деген сияқты кең масштабты
мәселелерді зерттейді.

5.

Satbayev
University
Экономистер фактлерді талдап, болжамдар ұ сын ғанда
жалпылама қорытынды жасап, экономикалы қ заңдарды
ашады. Т ү рлі құ былыстар мен о қиғалардың дамуын
анықтау экономиада ғы позитивтіба ғытқа жатады. Ал
экономиканы ң тиімділігі ж өнінде с өз болғанда, онда
бұ л нормативті экономикалы қ ғылым болып табылады.
Экономикалы қ қағида зерттейтін құ былыстардың мәні
экономикалы қ категориялар мен экономикалы қ заңдарда
көрсетіледі. Экономикалы қ категория дегеніміз –
экономикалы қ құбылыстардың ( мысалы: тауар, баға, кіріс,
табыс) ма ңызды жақтарын к өрсететін логикалы қ ұғ ымдар.
Экономикалы қ заңдар – бұ л экономикалы қ құбылыстар
арасындағы тұ рақты қайталанатын себеп -салдарлы
байланыстар. Экономикалы қ заңдар әрқашанда объективті
сипатта болады. Себебі олар адамны ң сана-сезімінен
тәуелсіз туындап әрекет етеді.

6.

Satbayev
University
ЖАЛПЫ
АБСТРАКЦИЯ
ӘДІСІ,
ТАЛДАУ, СИНТЕЗ,
ИНДУКЦИЯ,
ДЕДУКЦИЯ,
БОЛЖАМ ЖАСАУ,
ЭКСПЕРИМЕНТ
Ж ӘНЕ Т.Б ЖАТАДЫ.
ЭКОНОМИКАЛЫ
ӘДІСТЕР
Қ
ЖЕКЕ
ЭКОНОМИКАЛЫ Қ
МАТЕМАТИКАЛЫ
Қ
МОДЕЛДЕУ,
БАЛАНСТЫ Қ Ә ДІС,
ФУНКЦИОНАЛДЫ
Қ
Т.С.С. ӘДІСТЕР
ЖАТАДЫ.

7.

Экономика – бұ л қоғамдық өмір туралы
ғылым ретінде
Экономика п әні - қоғам дамыу барысында қалыптас қан экономикалы қ қарым
- қатынас (игіліктерді өндіру, бөлу, айырбастау ж әне т ұ тыну), ал
экономикалы қ қағида - қоғамны ң экономикалы қ өміріні ң көп қырлы кү рделі
құ былыстары туралы, қоғамдық жү йені ң қалыптасу формалары мен
принциптері туралы ілімдер жиынты ғы болып табылады.

8.

Жо ғарыдағы көзқарастардың барлығы талдау объектілері (игілік,
тұ тыну, ресурстар, өндіргіш к ү штер, өндірістік қатынас,
қондырма) мен субъектілеріні ң (ү й шаруашылы ғы, фирмалар,
жеке кәсіпкерлер, мемлекет) арасында ғы экономикалы қ
теориямен зерттелетін ж әне экономикалы қ заңдар мен
категориялар ар қылы сипатталатын ара қатынастар ше ңберін
қалыптастырады.

9.

01
Экономика ғылымыны ң
қызметтері ж әне міндеттері
танымды қ – қоғамдық экономикалы қ
процестер мен құ былыстарды тере ң әрі
жан-жақты зерттеу ж әне т ү сіндіру.
02
Экономикалы қ қағида қоғам дамуыны ң
экономикалы қ және әлеуметтік ба ғыты жайлы
тү сінік берумен қатар ғылыми ж ү йелі
көзқарастардың қалыптасуына себепші болады. Б ұ л
экономикалы қ қағиданың экономикалы қ саясатты
қалыптастыру мен дамыту стратегиясын аны қтауда
атқаратын қызметтері мен міндеттеріні ң
арқысында ж ү зеге асады.
03
04
05
методологиялы қ (әдістемелік) - барлық
экономикалы қ ғылымдар жү йесі ү шін
теориялы қ және әдістемелік негіз болу.
практикалы қ - нақты принциптерді ж әне
шаруашылы қтың тиімді әдістерін жасаумен,
сондай -ақ мемлекетті ң экономикалы қ саясатын
ғылыми дәлелдеумен т ү сіндіреді.
болжам жасау - экономиканы ң, жалпы
қоғам дамуыны ң ғылыми болжамын жасау.
дү ниетанымды қ – қалыптасқан заңдар мен
категориялар негізінде қоршаған ортаны, қоғамдық
ү дерістер барысын, қоғам өміріне,экономика мен
табиғат арасындағы тепе -теңдікті к өрсету к өзқарастар
жү йесін құ ру

10.

Қ оғамны ң экономикалы қ мақсаттарына –
адам іс -әрекетіні ң бағыттарын реттейтін на қты
экономикалы қ өсуді ң маңызды ма қсаттары
жатады.
тұ рақты экономикалы қ өсуді қалыптастыру
01
өндірісті ң экономикалы қ тиімділіні ң
жағдайын
халықтың жұ мыспен толы қ қамтылуын
қамтамасыз ету
02
03
баға тұ рақтылығы
04
шаруашылы қ жү ргізуді ң экономикалы қ
еркіндігі
05
әлеуметтік әділдік
06

11.

ЭКОНОМИКА
ҒЫЛЫМЫНЫҢ ӘДІСІ бұ л нақты міндеттерді ң жү зеге асуы немесе белгілі бір ма қсатқа
жеткізу жолын зерттеу; б ұ л, белгілі бір әрекетті ң практикалы қ және
теоретикалы қ тұ рғыдан танып білу т әсілдері мен әдістердің
жиынты ғы.

12.

Экономика ғылымыны ң әдістері
Жалпы
дү ниетанымды қ
әдіс
Жалпы ғылыми
әдіс
Жеке әдіс

13.

Жалпы дүниетанымдық
әдіс(диалектикалық әдіс)
Диалектика әдісіні ң ғылыми м әні: барлық
экономикалы қ құ былыстар мен процестерді оларды ң
даму тұ рғысынан –жай т ү рінен к ү рделісіне, т өменгі
сатысынан жо ғарғысына қарай қарастырылады.
Диалектиканы ң жалпы заңын қолдана отырып,
экономикалы қ теория өзіне т ән арнайы зерттеу
әдістерін де қолданылады.

14.

Жалпы ғылыми әдістер
Ғылыми
абстракция әдісі
Анализ
зерттеліп отырған
құбылыстардың негізгі
мәнді қасиеттерін
басқа қасиеттерінен
бөліп көрсету
жекелеген
элементтерді
біртұтастыққа
біріктіру.
Синтез
зерттеу объектісін
жекелеген
элементтерге жіктеу
Индукция
деректерді зерттеу
нәтижесінде жеке
оқиғадан,
құбылыстардан
логикалық пайымдау
арқылы жалпы
қорытынды шығару
Дедукция
Позитивті
жалпы қағидалар
экономикалық
негізінде
құбылыстардың өзара
экономикалық
байланысын және дамуын
объектлер мен
анықтауды, экономика
процестердің
туралы білімді
ерекшеліктерінен жеке тұжырымдауды, фактлерді
қорытынды шығару
суреттеп баяндау жүйеге
келтіру негізінде
экономикалық заңдар мен
категорияларды ашуды,
тәжірибені қолдануды
талап етеді.
Нормативті
экономиканың
тиімділігін анықтауда
қолданылатын әдіс. Ол
неғұрлым жоғары
үнемділік
принциптеріне
негізделген
практикалық
әрекеттерді талдауды
талап етеді.

15.

ЖЕКЕ
ӘДІСТЕРІ
Экономикалы қ
эксперимент
• жан -жақты дайынды қты,
тере ң болжауды,
дәлелдеуді, ғылыми сына қ
өткізуді талап етеді.
Математикалы қ
моделдеу
• графиктер мен
математикалы қ теңдеулер
көмегімен бейнеленеді.
Экстраполяциялы қ
• бұ л әдіс ал ғашқы
болжамдарды жасауда ж әне
негізгі ба ғыттарды
жобалауда қолдану ға
ыңғ айлы.

16.

ЭКОНОМИКА
Ғ ЫЛЫМЫНЫ Ң
ДАМУ КЕЗЕ Ң ДЕРІ
Меркантилизм - капитализмге е ң алғаш т ү сініктеме беруге
тырысушылар;
Табыс айналыс сферасында, ал ұ лтты қ байлы қ ақша – алтын мен
кү місте деген пікірде болды; географиялы қ жаңалықтарды
жақтаушылар; олар ішкі нары қта алтын ж әне к ү міс заттар ға
айырбастау құ ралы ретінде мануфактураны ң дамуын қолдады.
Негізгі өкілдері Т.Мен, А.Монкретьен
Классикалы қ саяси экономия - еңбек құ н теориясыны ң негізін
қалады; пайданы ң және жер рентасыны ң таби ғатын зерттеді;
салы қ жү йесі принциптеріні ң негізін қалады; байлы қты ң көзі
ауылшаруашылы ғында ғана емес сонымен қатар барлы қ
материалды қ өндірісте деген пікірде болды. Негізгі
өкілдері:
У.Петти., А.Смит., Д.Рикардо
Физиократизм – байлы қты ң көзін өндіріс сферасында деді, біра қ
өндіріс сферасы т ү сінігіне тек ауылшаруашылы ғы өндірісі
жат қызылған; еңбек өнімділігі мен е ңбек құ ны м әселелерін е ң алғаш
зерттеушілер; ұ дайы өндіріс процесін е ң алғашқы талдаушылары.
Негізгі өкілдері: Ф.Кенэ, А.Тюрго
Марксизм – еңбек пен капитал арасында ғы экономикалы қ және
саяси қайшылы қты ң шешілуі туралы ғылым ретінде дамыды;
ұ дайы өндіріс процесіні ң классикалы қ аны қтамасын берді; е ңбек
құ н теориясын, рентаны, пайданы ғылыми т ұ рғыдан жетілдірді;
қосымша құ нны ң ғ ылыми теориясын жасады. Негізгі
өкілдері:
К.Маркс, Ф.Энгельс. В.И.Ленин

17.

ЭКОНОМИКА
Ғ ЫЛЫМЫНЫ Ң
БҮ ГІНГІ ТА Ң ДА Ғ Ы ДАМУ
БА Ғ ЫТТАРЫ
Неоклассикалы қ бағыт ХІХ ғ. ү шінші жартысында
қалыптасты. Оны ң ө кілдері «микроэкономика»
ғылымыны ң негізін қалады, еркін б әсеке қағидасын ж әне
нары қты қ қатынаста мемлекетті ң экономика ға
араласпауын қолдады, экономикада математиканы
қолданды. Негізгі өкілдері: А.Маршалл, А.Пигу
Маржинализм – Маржинализмні ң басты категориялары шекті
пайдалылы қ, шекті өнімділік, шекті шы ғындар. Шаруашылы қты
тиімді ұ йымдастыру ү шін шектеулі ресурстарды е ң пайдалы б өлуді ң
әдістерін іздестіру ж ү ргізілді. Микроэкономикалы қ талдауда
шектік өрсеткіштер қолданылу әдістері қарастырылды. Маржинализм
экономико -математикалы қ тәсілдер мен ү лгілерді ке ң қ олданады.
Л.Вальрос математикалы қ мектепті ң негізін қалаған.
Негізгі өкілдері: К.Менгер, У.Джевонс, Л.Вальрос.
Неокейнсианды қ бағыт ХХ ғ. бірінші жартысында қалыптасты.
Дж.Кейнсті ң « Ж ұ мыспен қамтуды ң, ақша мен пайызды ң жалпы
теориясы» атты кітабын жары ққа шы ғарған со ң макроэкономиканы ң
ғылыми теориясын қалады; оны ң ө кілдері – мемлекетті ң шаруашылы қ
өмірге белсенді араласуын қалаушылар, қалыпты инфляцияны
қолдаушылар. Негізгі өкілі: Дж.Кейнс
Институтционализм ба ғыты ХІХ ғ. аяғы ХХ ғ. бірінші жартысында
пайда болды. Шаруашылы қ өмір экономикалы қ және экономикалы қ
емес к ү штерді ң ( салт -дәст ү р, дін, мемлекеттік құ рылым) әсерінен
дамиды деп т ұ жырымдайды. Экономикалы қ дамуды ңсипатын
құ райтын тек нары қ емес, ол – экономикалы қ институттарды ң
барлық жү йесі. Б ұ л бағыт өкілдері қоғамны ң жоғары м ұ ратыны ң
көрінісіне әлеуметтік ба ғдарламаларды, индикативтік жоспарлау
және бас қа да экономикада ғы мемлекетті ң араласуын жат қызды.

18.

Экономикалы қ қағида - адамдардың өз қажеттіліктерін қанағаттандыру ү шін
шектеулі ресурстарды пайдалана отырып жасайтын экономикалы қтаңдауы
мәселесімен байланысты экономикалы қ әрекеттерді зерттейді.
Экономикалы қ саясат - мемлекетті ң экономикалы қ мәселелерді шешудегі
және оны ң механизмін әрекетке келтірудегі қызметі. Экономикалы қ
қағиданы ң зерттеулері мен қорытындылары ж ү ргізіліп жат қан экономикалы қ
саясатты ж ү зеге асыру, стратегиялы қ болжаулар жасауда тү рлі бағдарламалар
құ ру ү шін қажет. Экономикалы қ саясатты ж ү зеге асыру барысында
экономикалы қ теорияны жа ңа сатыға көтеретіндей т ұ тас экономикалы қ жү йе
дамиды.

19.

Экономикалы қ саясатты ң
негізгі міндеттері
Экономикалық
еркіндік
Экономикалық
өсу
Жұмыспен
қамту
Баға
тұрақтылығы
Қоршаған
ортаны
қорғау
экономикалық
субъектілерге
шаруашылық
практикасында ісәрекет түрлерін
таңдау мүмкіндігін
беру
барлық халықтың
өмірі мен әл-ауқатын
жақсарту
жұмыссыздықты
табиғи деңгейде ұстап
тұру
инфляцияны азайту
және қаржы
саласындағы
тұрақтылықты
қамтамасыз ету
экономикалық даму
талаптарын және
экологиялық
қауіпсіздік
нормаларын сақтау
Әлеуметтікэкономикалық
кепілдіктер
әлеуметтік қорғалмаған
азаматтардың өмірлеріне
қалыпты жағдай жасау
Әділ салық
салу
табысы төмен
тұрғындар топтары
үшін салық
жеңілдіктерін енгізу

20.

Экономикалық
заңдар
01
02
Ерекше экономикалы қ
заңдар – шаруашылы қ
жү ргізуді ң на қты
тарихинысандарыны ң
даму за ңдары.
Жалпы экономикалы қ
заң дар- барлы қ
тарихид әуірлере т ән
заңдар, олар барлы қ
дәуірлерді бірт ұ тас
тарихи ү йлесімді ү деріс
ретінде қарастырады.

21.

ГЛОССАРИИ
Анализ – экономикалы қ құбылыстардың жеке элементтерін б өліп, әр элементті т ұ тас құ былыстардың құ рамдас бөлігі ретінде зерттейді
Абстракция әдісі – зерттеу п әнін кездейсо қ, қысқа мерзімді жеке құ былыстардан оқшаулап, зерттеу п әніні ң тұ рақты, ү немі қайталанып
отыратын негізгі қасиеттерін, м әнін б өліп алып танып білуге м ү мкіндік береді
Дедукция – жалпы қағидалар негізінде экономикалы қ құбылыстардың кейбір жеке ерекшеліктері сипатталады
Индукция – жеке оқиға құ былыстардан логика ар қылы жалпы қағидалар, принциптер шы ғару
Макроэкономика - ұ лтты қ экономиканы бірт ұ тас экономика ретінде зерттейді.
Микроэкономика – жеке өндірушілерді ң қызмет әрекеттерін, к әсіпкерлік капитал мен б әсекелік ортаны ң қалыптасу за ңдылықтарын
зерттейді.
Меркантилизм – байлық сырт қы сауда жасау н әтижесінде қалыптасады
Синтез – құ былысты алдымен әр бөліктен т ұ ратын құ рылым деп, кейін осы элементтерді ң біртұ тас қосындысы деп зерттеп, жалпы
қорытынды шы ғарады
Саяси экономия - бұ л қоғамдық шаруашылы қтың қызымет ету за ңдылығы туралы ғылым
Физиократизм – өндіріс аясын зерттеу, соны ң ішінде ауыл шаруашылы ғын зерттеу.
Экономикалы қ заң – экономикалы қ құбылыстар мен процестерді ң ішкі м әнін к өрсететін, т ұ рақты қайталанатын, себеп -салдарлы
байланыстар.
Экономикалы қ категория – қоғам өміріні ң нақты жа ғдайларын теориялы қ тұ рғыдан сипаттайтын логикалы қ ұғ ымдар.
Экономикалы қ саясат – мемлекетті ң экономикалы қ мәселелерді шешудегі ж әне оны ң механизмін әрекетке келтірудегі қызметі.
Позитивті экономика – экономикалы қ әрекеттерді ғылыми т ү рде қалыптастыру ғы тырысатын, субъективті тал қылау ға қатыспайтын
фактлермен ж ұ мыс істейтін экономика
Нормативті экономика – экономикалы қ заңдарға сү йене отырып субъективті к өріністерді зерттейді.

22.

СОӨЖ тақырыптары
Меркантилизм кезеңдерінің өзіндік ерекшеліктері
01
Ф. Кенэнің экономикалық кестесі
02
К. Маркстың капитал және қосымша құн теориясы
03
Дж.М.Кейнстің экономикалық ілімнің зертеу мәселелері
04
Монетаризм бағытының негізгі тұжырымдамасы
05
Экономика ғылымының атқаратын қызыметтері
06
Дедукция және индукция әдістерінің айырмашылықтары
07
Жалпы және ерекше заңдардың ұқсастығы мен ерекшелігі
08
Экономикалық заңдардың объективтілігі
09

23.

01
Экономика ғылымыны ң негізгі даму
кезеңдеріне сипаттама бер.
02
Бақылау
сұрақтары
03
Экономикалы қ зерттеулерді ң негізгі
әдістерін сипатта.
04
Экономикалы қ заңдарды қалай
тү сінесіз?
05
06
Экономикалы қ категориялар қалай
сипатталады?
Адамны ң шаруашылы қ іс - әрекеті
туралы не айтасыз?

24.

Satbayev
University
НАЗАРЛАРЫҢЫЗҒА
РАХМЕТ!