1-мавзу. Психологиянинг предмети (2)

1. МИРЗО УЛУҒБЕК НОМИДАГИ ЎЗБЕКИСТОН МИЛЛИЙ УНИВЕРСИТЕТИ

“ПСИХОЛОГИЯ” КАФЕДРАСИ
МАВЗУ: ПСИХОЛОГИЯ ФАНИ
ПРЕДМЕТИ, РИВОЖЛАНИШ
ТАРИХИ ВА СОҲАЛАРИ
Доцент Худайназаров Турсунали Алиназарович

2. Режа:

1-мавзу: ПСИХОЛОГИЯНИНГ
ПРЕДМЕТИ
Режа:
1. Психология ҳақида тушунча
2. Психологиянинг фан сифатида шаклланиши
3. Мия ва психика
4. Онг ҳақида тушунча

3.

Психология фанининг предметини
шахс психикаси ва
унинг
психологик хусусиятлари ташкил
қилади.

4.

Психология сўзининг луғавий маъноси
грекча ПСЮХЕ
жон, руҳ, логос – фан, таълимот деган
маънони англатади. Психология фан
сифатида психик фактлар, уларнинг
қонуниятлари ва механизмларини
ўрганади

5.

Психик фаолиятлар қуйидаги жараёнларни ўз ичига
олади:
билиш
фаолиятлари
билиш
жараёнлари
шахснинг
ҳиссий,
иродавий
соҳаси
диққат, нутқ,
фаолият
сезги, идрок,
хотира, ҳаёл,
тафаккур
ҳиссиёт,
ирода
шахснинг
индивидуал
психологик
хусусиятлари
темперамент,
характер,
қобилият

6.

Психика пайдо бўлишининг асосий шакллари М.Гамезо ва
Домашенколарнинг “Атлас по психологии” номли қўлланмасида
қуйидагича ифодаланади:
Психиканинг пайдо бўлишининг асосий шакллари ва
уларнинг ўзаро боғлиқлиги.
Жараёнлар
Шахс хусусиятлари
Ҳолатлар
Билиш
-сезги
-идрок
-хотира
--ҳаёл
-тафаккур
-нутқ
-диққат
Ҳиссий-иродавий
-Ирода
-Хиссиёт
-Қизиқиш
-Кайфият
-Ишонувчанлик
-Шубҳаланувчанлик
-Апатия
-Тушкунлик
-ва бошқалар
-йўналганлик
-темперамент
-характер
-қобилият

7.

профессор М.Г.Давлетшин
фикрича
психика деганда – олий даражадаги материянинг
(миянинг) хусусияти тушунилиб, у объектив
борлиқни акс эттирилишида намоён бўлади,
субъект фаолиятини маълум мақсад асосида
йўналтиради
ҳамда
хулқ-атвор
негизида
шаклланади, профессор В.М.Каримова фикрича
психика – инсон руҳиятининг шундай ҳолатики, у
ташқи оламни (ички руҳий оламни) онгли тарзда
акс
эттиришимизни,
яъни
билишимиз,
англашимизни таъминлайди.

8.

Акс эттириш жараёнини қуйидагича
ифодалаш мумкин.
Психиканинг асосий
функциялари
акс эттириш
ҳулқ ва фаолият
назорати

9.

Психик акс эттириш
қуйидаги хусусиятларга эга
объектив борлиқни тўғри акс эттириш
имкониятини беради
шахснинг
фаолияти
мукаммалликка эришиб боради
доимо ривожланиб
боради
ва
давомида
такомиллашиб
Шахснинг индивидуаллиги орқали намоён
бўлади

10.

Анимизм
анима
«жон»
деган
маънони
англатади. Жон ўз моҳиятига кўра
оловсимон учқундан иборат эканлиги
Гераклит томонидан, ёки оловсимон
атомдан
иборатлиги
Демокрит
томонидан таъкидланган.

11.

Платон
«идеялар туғма бўлади» деган ғоялари
психологик фикр тараққиётига жуда
катта
ҳисса
қўшди.
Платон
таълимотига кўра, «идеялар» моҳияти
абадий ва ўзгармас, уларнинг табиий
оламдан ташқарида олий олами
мавжуд бўлиб, одам уларни кўзи билан
кўра олмайди.

12.

Платон
Психологияда
«дуализм»
оқимининг
асосчиси ҳисобланади. Дуализм сўзи икки
ёқламалик ёки икки мустақил фикр деган
маънони англатади. Дуализм таълимоти
моҳияти, моддий ҳамда руҳий олам тана ва
психиканинг бир-бирига боғлиқ бўлмаган
ҳолда мавжуд бўлиб, азалдан қарама-қарши
нарсалар деб тушунтиради.

13.

Арасту
кишилик тафаккури тарихида биринчи бўлиб
руҳ ва жонли тананинг ажралмаслигини
исботлаб берди. Унга кўра, жон қисмларга
бўлинмайди, лекин у фаолиятимиз давомида
озиқланиши, ҳис этиши ва ҳаракатга келиши,
ақл-идрок каби турларга оид қобилиятларда
намоён бўлиши мумкин. Биринчи қобилиятлар
ўсимликга, иккинчиси ва учинчиси ҳайвонларга,
тўртинчиси эса инсонларга хосдир.

14.

Психологиянинг фан сифатида юзага келиш
босқичлари қуйидаги жадвалда ўз аксини топган
1-босқич
2-босқич
Психология жон
ҳақидаги фан
Бу йўналиш психологияда
бундан 2500 йил олдин пайдо бўлган.
Инсон ҳаётидаги барча нарсалар,
тушунчаларни,
тушунарсиз
ҳодисаларни
жон,
руҳ
билан
тушунтиришга ҳаракат қилганлар.
Психология онг
ҳақидаги фан
сифатида.
XVII асрда табиий фанлар
ривожланиши билан бошланади.
Фикрлаш, хоҳлаш, ҳис қилиш,
қобилиятини онг деб аташган. Ўзўзини кузатиш асосий метод
ҳисобланган.

15.

3-босқич
Психолоогия хулқатвор ҳақидаги фан
4-босқич
Психология,
психиканинг
механизмлари,
қонуниятлари ва
фактларини ўрганувчи
фан сифатида
XIX
асрдан
бошланади.
Психологиянинг вазифаси кўрган
нарсаларни бевосита кузатиш,
аниқроғи инсон ҳулқ-атворини
фаолиятини реакциясини кузатиш
деб
ҳисобланган.
Бунда
мотивларнинг
ўрни
ҳисобга
олинмаган.
Дунёга
материалистик
нуқтаи-назардан
қараш
шаклланган. Россия психологиясининг
асосида
акс
эттириш
назарияси асосий
қонуният
сифатида кўрсатилади.

16.

Психология фанининг илмий асосга
қурилишида инглиз олими Гоббс (15881679) руҳни мутлақо рад этиб, механик
ҳаракатни ягона воқелик деб тан олиб,
унинг қонуниятлари психологиянинг ҳам
қонуниятлари эканлигини таъкидлади.

17.

Нидерландиялик олим Спиноза (1632-1677)
онгни катта кўламга эга материядан сира
қолишмайдиган воқелик, яъни яққол нарса деб,
тушунтирди.
У
детерминизм
(лотинча
demmerminara - белгилайман) тамойилининг,
яъни табиат, жамият ҳодисаларининг,
шу
жумладан, психик ҳодисаларнинг объектив
сабаблар билан белгиланлиги ҳақидаги таълимот
тарғиботчиси эди.

18.

XVII асрда эмперизм ва сенсуализмни тажриба ва ҳис
этиладиган билимнинг «соф» ақл-идрокдан афзаллиги
ҳақидаги таълимотнинг, яъни ақлда ҳеч қандай
туғма ғоялар ва тамойиллар бўлиши мумкин
эмаслиги ҳақидаги таълимотнинг олдинги маррага
кўтарилишига олиб келди. Бу таълимотни инглиз
файласуфи ва педагоги Жон Локк (1632-1704)
астойдил ҳимоя қилиб чиққан эди. Уни эмпирик
психологиянинг асосчиси деб, ҳисоблаш қабул
қилинган.

19.

Инглиз тадқиқотчиси Чарльз Белл ва француз
Франсуа Мажанди
Ёйилувчи ва ҳаракат нервлари ўртасидаги
тафовут очиб берилди. Унинг негизида
психология фанида «рефлектор ёйи» деган
янги тушунча пайдо бўлди. Буларнинг
натижасида ихтиёрий (онгли) ва ихтиёрсиз
(онгсиз) рефлектор турлари кашф қилинди.

20.

Психика
юксак даражада ташкил
топган
материянинг
алоҳида хоссаси бўлиб, у
объектив оламни алоҳида
бир тарзда акс эттиради.

21.

Миянинг танага бўлган
нисбати:
1
Кит миясининг танасига нисбати
20000
фил миясининг танасига нисбати
1
400
1
маймун миясининг танасига нисбати
100
1
Одам миясининг танасига нисбати
46

22.

Инсон бош мияси, ҳайвон миясидан фарқли жиҳатлари
(оғирлигига нисбатан):
Одам
мияси
1400 г
От
мияси
650 г
Горилла
мияси
400 г
Ҳўкиз
мияси
500 г
Кит
мияси
2800 г
Фил
мияси
4000 г

23.

Одамнинг бош мияси киши психикасининг ўзига хос
такрорланмас, мураккаб органи ҳисобланиб, у катта
ярим шарлар, мияча, оралиқ мия, ўрта мия ва узунчоқ
миядан иборат.
Бош мия орқа мия билан марказий нерв тузилмасини
ташкил қилиб, одам организмидаги барча
органларнинг ўзаро фаолияти ва бир-бири билан
боғланишини ҳамда унинг ташқи муҳит билан
бўладиган алоқасини таъминлайди.

24.

Рефлекс
Организмнинг ташқи ва ички таъсирларга
марказий нерв тизими орқали берган жавоб
реакциясидир.
И.М.Сеченов
томонидан
инсон
ҳаётида
рефлекслар юқори баҳоланиб, унга қуйидагича
таъриф берилади: “Онгли ва онгсиз ҳаётнинг
барча актлари
(ҳаракатлар) келиб чиқиши
усулига (моҳиятига) кўра рефлекслардир”.

25.

Биринчи бўғимда
сезаётган
“тўпнинг”
таъсирланиши
нерв қўзғалишига
айланади
Буйруқни амалга
оширувчи
органларга
(мускулларга ва
безлар ва ҳоказо)
узатиш
Рефлектор
актда
И.М.Сеченов
учта бўғимни
ажратади:
Қўзғалиш ва
тормозланиш
жараёнлари асосида
ўзига хос равишда
ахборотни қайта
ишлаш ва қарор
қабул қилиш рўй
беради

26.

Анализаторлар
бу нерв физиологик аппарат бўлиб,
перифериядаги нерв учидан (рецептор)
ва сезувчи нервдан( ўтказиш йўли) мия
қобиғининг тегишли қўзғатувчини қабул
қилувчи соҳасидан иборатдир.

27.

Инсон миясининг
функционал
тузилишини
А.Р.Лурия 3 та
блокка ажратади:
1-блок:
энергетик блок, у
мия
пўстлоқ
қисмининг
нормал
ишлаш
тонусини
таъминлайди. Мия
пўстининг
юқоридаги қисмида
жойлашган.
2-блок:
ахборотларни қабул
қилиш,
қайта
ишлаш ва сақлаш
блоки (иккала ярим
шарларнинг
орқа
қисмига тепа чакка
ва энса қисмларига
жойлашган).
3-блок:
фаолиятни
дастурлаштириш,
бошқариш
ва
назорат
қилишни
таъминлайди
(пешона
қисмида
жойлашган).

28.

Одам бош мияси, мия катта ярим шарларининг ихтисослашган
функцияларининг мавжудлиги ҳақидаги маълумотлар қуйидаги
жадвалда келтирилган.
№
Чап ярим шар
Ўнг ярим шар
1.
Хронологик таркиб
Ўтаётган вақт
2.
Харита ва чизмаларни ўқиш
Аниқ макон
3.
Номларни, изларни белгиларни
ёдда сақлаб қолиш
Тасаввурлар, аниқ воқеаларни
ёдда сақлаб қолиш
4.
Нутқ фаолияти моҳиятини ҳис
этиш
Эмоционал ҳолатни идрок этиш
5.
Оламни хурсандчиликда
осойишта кўриш
Оламни ғамгин ҳолда кўриш
6.
Батафсил идрок қилиш
Яхлит идрок қилиш

29.

Онг психиканинг энг юксак даражаси бўлиб у фақат
инсонгагина хосдир.
Онгнинг биринчи хоссаси – бу англаш демакдир.
Онгнинг иккинчи хоссасига биноан, онгда объект билан субъект
ўртасидаги аниқ фарқ ўз ифодасини топади, яъни одам «мен» деган
тушунчани «мен эмас» тушунчасидан фарқини ажратади.
Онгнинг учинчи хоссасига асосан онг ёрдами билан одамнинг
мақсадни кўзлаш фаолияти таъминланади.
Онгнинг тўртинчи хоссасига асосан турли муносабатлардан онгли
равишда турли ҳис-туйғулар юзага келади.

30.

Онгсизлик
бу шундай психик жараёнлар ва
ҳодисалар йиғиндисики, унда инсон ўз
хатти-ҳаракатларига жавоб бермайди,
англамайди. Бунга туш кўриш, баъзи
патологик
ҳодисалар,
алахлаш,
галлюцинация кабилар киради.

31. ЭЪТИБОРИНГИЗ УЧУН РАХМАТ!