1_мавзуФалсафанинг_мазмун_моҳияти_презентация_2

1. 1-мавзу. ФАЛСАФАНИНГ ПРЕДМЕТИ, МАЗМУН ВА МОҲИЯТИ, ЖАМИЯТДАГИ РОЛИ

2.

Режа:
1. “Фалсафа”
атамасининг
мазмун-моҳияти
ва
фалсафанинг асосий масалалари.
2. Дунёқараш тушунчаси, унинг тарихий шакллари.
3. Фалсафанинг
асосий функциялари. Фалсафий
билимлар тизими.
4. Фалсафада миллийлик ва умуминсонийлик. Ҳозирги
даврда миллий фалсафани
ривожлантириш
муаммолари.
Таянч сўзлар: Фалсафа, философия, файласуф, монизм, дуализм,
плюрализм, материализм, идеализм, объектив идеализм, субъектив
идеализм, гностизм, агностизм, рационализм, иррационализм,
сенсуализм, скептизм, эмпиризм, мифология, теология, субстанция,
дунёқараш, диний дунёқараш, фалсафий дунёқараш, онтология,
гносеология, аксиология, методология, праксиология, логика, этика,
эстетика, фалсафанинг миллийлиги, фалсафанинг умуминсонийлиги

3.

«Фалсафа»
тушунчаси
юнонча phileo – севаман
ва sophia – донолик
сўзларидан келиб чиққан бўлиб,
мазкур атаманинг дастлабки маъносини
доноликка муҳаббат
деб талқин қилиш мумкин.

4.

«Фалсафа» ва «файласуф»
атамаларининг талкини
• Фалсафа –Пифогор
Фалсафа» атамасига «фило» севаман, «софия» - донолик деб
таъриф берган.
• Файласуф –Олимпия
уйинлари мисолида тушунтириб
беради«анжуманга келадиган
бир гурух кишилар беллашиш,
куч синашиш, яъни узи ва
узлигини намоён этиш учун;
иккинчи гурух, савдо-сотик
килиш, бойлигини купайтириш
учун; учинчиси эса, уйиндан
маънавий озик-олиш, хакикатни
билиш ва аниклашни максад
килиб олади». Ана шу учинчи
гурухга мансуб кишилар –
файласуфлар эди.
«Фалсафа» ва «файласуф»
атамаларининг талкини
• Фалсафа –Абу Наср
Фаробий Фалсафа
атамасини «Хикматни
кадрлаш»деб талкин килган.
• Файласуф – Биринчи
вужуд тангри, у
нуксонсиздир. Бошка
вужудлар тангридан
яралганлиги учун улар
нуксонлидирлар.
Хикматни севувчилар ва
унга амал килувчилар
файласуфлар.
«Фалсафа» ва «файласуф»
атамаларининг талкини
• Фалсафа
–
Платон
фалсафа
«фанларнинг
отаси» эканлигини эътироф
этган.
• Файласуф – Бу узининг
калбини, иродасини тула
нафс балосидан тозалай
олган одамдир. Файласуф
акл
билан
билишга
интилади.
«Фалсафа» предмети ва
атамасининг таърифи
Аристотель
«Фанлар фалсафадан
келиб чиккан, яъни хар
бир фикр, гоя –
доноликдан
таркалгандек,
донишмандлик бу –
фалсафадир»
деб
таъкидлаган.

5.

«Фалсафа» предмети ва
атамасининг таърифи
«Фалсафа» предмети ва
атамасининг таърифи
Лев Толстой:
«Донишманд кишилар уч
хислатга эга. Улар аввало,
бошкаларга берган
маслахатларига узлари амал
киладилар; иккинчидан, хеч
качон хакикатга карши
бормайдилар; учинчидан
атрофидаги кишиларнинг
нуксонларига сабр-токат
билан чидайдилар» деб
таъкидлаганлар.
«Фалсафа» предмети ва
атамасининг таърифи
Спиноза
Асосий эътиборини фалсафий
муаммоларни урганишга
каратди. Унинг фалсафий
системасини субстанция
хакидаги таълимот ташкил
этади. Ягона, абадий ва
чексиз табиат сифатида талкин
этади. Бу ягона субстанция
узининг мавжудлиги учун
бошка нарсага мухтож эмас,
деб хисоблади. Табиат
яратувчи (Худо) ва яратилган
табиатга булинади.
Томас Гоббс
Фалсафа – бу табиий
холдаги инсоний
аклдир,
чунки
фалсафа
бу тугри хукм оркали
эришилган билишдир.
«Фалсафа» предмети ва
атамасининг таърифи
Фрэнсис Бэкон
Фаннинг янги биносини кура олиш
учун, тугри фикрлашга урганиш
керак. Унинг таълимотича, олим
чумолига ухшаб факат йигиш ва
йигилганлар билан кифояланмаслиги керак, ургимчакка ухшаб
хаётдан ажраб, факат узининг
шахсий акли билан узининг макрли
фалсафасини тукимаслиги керак.
Бэкон таълимотича, олим асаларига ухшаб гуллардан олиб
кейин уларни асалга айлантириши
лозим.

6.

Фалсафий йўналишлар
онтология – борлиқ ҳақидаги таълимот
гносеология - билиш ҳақидаги таълимот
аксиология- қадриятлар ҳақидаги таълимот
логика – тафаккур шаклларини ўрганувчи таълимот
этика – ахлоқ ҳақидаги таълимот
Эстетика – гўзаллик фалсафаси

7.

адолат
ҳақиқат
яхшилик
ёмонлик
Фалсафанинг
асосий
масалалари
дунёнинг
яралиши
инсон
ҳаётининг
мазмуни
одам ва олам
муносабатлари
ҳаёт ва
ўлим
борлиқ ва
йўқлик
дунёни
билиш

8.

Фалсафанинг асосий масаласи ва йўналишлари
Дунёнинг асосида нима ётади, деган масалани ҳал қилишда қуйидаги оқимлар
вужудга келган:
Монизм –
(юнонча – монос –
якка)
Оламнинг асосини
битта деб
ҳисобловчи
таълимот
Материализм -
Дуализм (лот.
дуа-икки)
Олам икки асосдан.
яъни модда ва
руҳдан иборат деб
қаровчи таълимот
оламнинг асосида материя,
яъни моддий нарсалар
ётишини эътироф этувчи
таълимот
Плюрализм
–(лот. плюралкўплик)
Оламнинг асосида
ҳилма-хил нарсалар
ётади деб билувчи
таълимот
Идеализм – оламнинг
асоси руҳ, ғоядан иборат
деб талим берувчи
таълимот

9.

Фалсафа асосий масаласининг гносеологик жиҳати
Гностицизм – асосчилари материалистлар, гностиклар билишнинг ҳозирги ҳолати ва келажагига
оптимистик руҳда қарайдилар. Уларнинг фикрича, дунёни билиб бўлади, билим олиш имконияти эса,
чекланмаган.
Агностицизмнинг энг кўзга кўринган вакили И.Кант, агностиклар инсоннинг дунёни билишини
инкор этади, яъни дунёни англаб бўлмайди, англаш имкониятлари инсоннинг билиш имкониятлари
билан чекланган деб ҳисоблайди.
Иррационализм – асосчилари Ф.Ницше, А.Шопенгауэр, иррационалистларнинг фикрича, рационалистларнинг фикрлари ички мантиққа эга эмас, шунинг учун ҳақиқий билимни фақат ақл билан тўла
тушунтириб бўлмайди.
Рацонализм – асосчиси Р.Декарт, рационалистлар ҳақиқий (ишончли) билим фақатгина онгдан келтириб
чиқарилган бўлиши керак ва билим ҳиссий тажрибага боғлиқ эмас, деган фикрни илгари суради.
Эмпиризм – асосчиси Ф.Бэкон, эмпиристлар билимнинг асосида фақат тажриба ва ҳиссий туйғулар
ётади, онгда тажрибадан олдин ҳеч нарса мавжуд эмас, деган фикрни илгари суришади.

10.

Дунёқараш – инсоннинг теварак атрофини қуршаб
турган воқелик тўғрисидаги, оламнинг моҳияти,
тузилиши, ўзининг ундаги ўрни ҳақидаги қарашлари,
тасаввурлари, билимлари тизимидир.

11.

Дунёқарашнинг тарихий шакллари
Дин
Мифология
Г
Фалсафа
воқеликнинг келиб
чиқиши,
ривожланиши,
истиқболини ҳаёлий
образлар, тасаввурлар
ва тушунчаларда акс
эттирувчи дунёқараш
Диний дунёқараш
оламни хиссий,
эмоционал (рационал
эмас) қабул
қилиш шакли билан
белгиланади. Дин
мифлар кўриб чиққан
саволларни кўриб
чиқади.
олам ҳақидаги яхлит
ва
системалаштирилган
билимлар
йиғиндисидир.
Фалсафий
дунёқараш ақл ва
билимларга таянади.

12.

Мифологик тафаккурнинг ўзига хос
ҳусусиятлари
Мифологияда ҳамма
нарса
бир, яхлит,
ажралмасдир.
Табиат нарсалари
ва ҳодисалари
инсон билан айни бир
хил қонунларга мувофиқ
яшайди. Инсон билан
бир хил сезги,
истак, майлларга
эга бўлади.
Миф-кимнингдир
уйдирмаси
ёки ўтмиш сарқити
эмас, балки, шундай
бир ўзига хос тилки
инсон унинг ёрдамида
қадим замонларданоқ
дунёни тавсифлаган.
Ўзининг тарқоқ
билимларини
умумлаштирган
талқин қилган,
тасниф қилган
ва муайян
тизимга солган.
Мифда ота, оқсақол
ҳукми ва қарор топган
аъаналар
муҳим рол ўйнайди.
Ривоят ва унинг
мазмунига
нисбатан бундай
муносабат
заминида эътиқод,
борлиқни бевосита,
эмоционал идрок
этиш ётади.
Мифологик дунёқараш
– дунёни яхлит тушуниш
бўлиб, унда шубҳага
ўрин йўқ.

13.

Диний эътиқоднинг тарихий шакллари
Фетишизм ёки
бу предметни
мўжизакор
ҳислатларга,
одамлар
ҳаётига таъсир
кўрсатиш
қобилиятига
эга деб
ҳисоблайди.
Бундай
предмет
илоҳийлаштир
илади, сиғиниш
ва топиниш
объектига
айланади.
Анимизм (лот.
anima – жон) –
нафақат одамлар,
балки ҳайвонлар,
предметлар ва
борлиқ
ҳодисаларини ҳам
гўё руҳ, жон
бошқариб
туришига
ишониш. Анимизм
нуқтаи назаридан
бутун дунё руҳли
ва жонлидир
Тотемизм
негизини муайян
одамлар
гуруҳининг тотем,
яъни
сиғиниш
объекти саналган
аждод деб эълон
қилинадиган
у
ёки бу ҳайвон,
ўсимлик, предмет
билан
умумий
келиб чиқишига
бўлган
ишонч
ташкил этади
.
Магия
(юнон.
mageia
–
сеҳргарлик)
замирида табиий
кучлар ёрдамисиз
сирли
тарзда,
масалан
расмрусумлар,
ўзига
хос
амаллар
мажмуи
билан
нарсалар,
одамлар,
ҳайвонлар
ва
ҳатто ғайритабиий
кучлар – руҳлар,
инсу жинслар ва
шу
кабиларга
таъсир кўрсатиш
мумкинлигига
бўлган
ишонч
ётади.

14.

Мифологик ва диний дунёқарашнинг ўзаро ўхшашлиги ва фарқи:
Ўзаро ўхшашлиги:
Миф каби дин
замирида ҳам эътиқод,
туйғу ва эмоциялар
ётади
Фарқи:
Агар мифологияда анънага,
ривоят қилувчининг
яъни оқсоқолнинг обрўсига
эътибор кучли бўлса,
динда ғайриоддий нарсаларга эътиқод
биринчи ўринда бўлади.
Олий кучлар номидан ривоят
қилувчи руҳонийлар обрўси эса,
иккинчи даражали рол ўйнади.
Дин – мураккаб маънавий тузилма
ва ижтимоий ҳодиса бўлиб,
унда эътиқод биринчи ўринга
қўйилади ва ҳамиша
билимдан устун туради.

15.

ахлоқий
функцияси
одамлар хулқ-атвори
ва у ёки бу жамиятда
юзага келувчи
муносабатлар
билан боғлиқ
гносеологик
функцияси
тажрибада синаш, тавсифлаш
ёки шак-шубҳасиз инкор
этиш мумкин бўлмаган,
яъни фан очиб бериш
тарбиявий
функцияси
инсонни шахс сифатида
тарбиялаш ва камол
топтиришда фалсафанинг
роли ва аҳамияти
билан боғлиқ
ҳаётнинг маъноси,
ўлим ва умрбоқийлик
масалаларини кун тартибига
қўйиш, у ёки бу ҳаракат, воқеа,
ҳодисага «яхши»,
«ёмон», «муҳим», «фойдали»,
«фойдасиз» категорияларга
баҳо бериш
Фалсафанинг
функциялари
методологик
функцияси
фалсафада ҳам,
айрим фанларда
ҳам муҳим рол
ўйнайдиган ҳар хил
категорияларни ишлаб
чиқишидан иборат
интегратив
функцияси
аксиологик
функцияси
реал борлиқнинг янги
ва янги объектлари
ва ҳодисалари инсон
назарий тадқиқотлари
соҳасидан
ўрин олиши
маданий
Функцияси
одамлар дунёқарашини
кенгайтириш, уларда билишга
қизиқиш уйғотиш,
назарий фикрлаш
маданиятини
шакллантириш
ва ривожлантириш

16.

Фалсафий дунёқарашнинг
мифологик ва диний дунёқарашдан асосий фарқи:
Агар мифологик ва диний дунёқарашда
эътиқод ва туйғуларга таянилган бўлса,
фалсафий дунёқарашда
ақл ва билимларга таянилади.

17.

Хулосалар:
Дунёқараш бу инсоннинг дунёга, ундаги во қеаларга
муносабатлари ва ундаги ўрни ва ҳаёт мазмуни ҳақидаги энг
умумий қарашлари тизими.
Инсоният тарихида дас тлаб мифологик дунё қараш шаклланган
бўлиб, унда инсон атроф му ҳит билан бирлашади ҳамда на
табиат ва на ўз уру ғидан ажралмаган ҳолда намоён бўлади.
Диний дунёқарашга оламни бу дунё, у дунё ва ғайри табиий
дунёга бўлиш хос. Диннинг асоси ғайритабиий кучларга ишонч
билан йўғрилган.
Фалсафа мифологик ва диний дунё қарашдан ўзининг атроф
муҳитга танқидий муносабати асосидаги дунё қарашли
функциясини бажаради, гносеологик ва онтологик
категорияларга мурожаат қилиб мантиқий хулосалар чи қаради.
Фалсафа назарий асосланган дунё қараш, умумий категориялар,
инсоннинг оламга фаннинг табиат ва жамият ҳақидаги
ют уқларига таянилган назарий муносабати .
Фалсафанинг аҳамияти, унинг инсонни ўз - ўзини, оламни
англашга, ижодий баркамолликка йўналтира олишидадир.

18.

5.
6.
7.
8.
9.
тамойиллари деганда нималар тушунилади?
Мутақиллик
тафаккури
ва
тафаккур
мустақиллиги ҳақида гапириб беринг.
“Дунёқараш” нима?
Дунёқарашнинг қандай тарихий турлари бор?
Фалсафий дунёқараш ва унинг вазифалари
нималардан иборат?
Ўзбекистонда
янгича
дунёқарашни
шакллантириш ҳақида гапириб беринг.

19.

Фойдаланилган адабиётлар
1. Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда
барпо
этамиз. Т.: Ўзбекистон, 2016. -53 б.
2. Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан қурамиз.
Т.: Ўзбекистон, 2017. - 484 б.
3. Каримов. И.A. Асарлар тўплами. 1-24 жилдлар.- Т.: Ўзбекистон, 1996- 2016.
4. Основы философии. Учебник. Издание 2-е, переработанное, дополн./Под ред.
М.А.Ахмедовой, В.С.Хана. – Т.: Мехнат. 2004.
5. Пўлатова Д., Иззетова Э. Философия. – Т.: Шарқшунослик, 2012. 340 б.
6. Фалсафа. Ахмедова М. Таҳрири остида. – Т.: ЎФМЖ, 2006
7. Фалсафа. Ўқув қўлланма. –Т., Шарқ 1999.
8. Фалсафа. Маърузалар матни. –Т., 2000.
9. Фалсафа асослари. Назаров К тахрири остида. - Т.: Шарқ, 2005.
10. Шермуҳамедова Н.А. Фалсафа. – Т.: Ношир, 2012. – 1207 б
11. Ж.Туленов. Фалсафа тарихи. –Т. 2001.
12. И.Каримов, М.Рустамова. Фалсафа фани тарихи назарияси Методик қўлланма. –Т.:
ТДПУ. -224б.
13. Соифназаров И. Курс лекций по философии. - Т.: ТДИУ, 2004.
14. Туленов Ж., Туленова Г., Туленова К. Фалсафа. Дарслик. – Т.: Фан ва технология,
2016.
15. Falsafa. Mamashokirov S. Tahriri ostida. – T.: Sharq, 2005.
16. Фалсафа. Ўқув қўлланма. Э.Юсупов таҳрири остида. –Т.: “Шарқ”, 1999.
17. Хайитов Ш., Хайитова К., Зияутдинова X. Фалсафа асослари. Альбом - схема. - Т.:
Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон Миллий кутубхонаси, 2009.
18. Шермуxамедова Н. Фалсафага кириш. – Т.: Ношир, 2012. 320 б.
19. Shermuxamedova N. Falsafa va fan metodologiyasi – T.: Axborot texnologiyalari, 2008.
Интернет сайтлари:
www.Ziyonet.uz
www.faylasuf.uz