Shaxs-son qo‘shimchalari va uslubiy ma’nodoshlik

1.

ONA TILI · 9-SINF · 2.25–2.30
Shaxs-son
qo'shimchalari va
uslubiy ma'nodoshlik
"Biz" o'rniga "men", "siz" o'rniga "sen" deymiz. Nega?
Darslik: 42–43-betlar
kamtarlik
manmanlik
hurmat

2.

1 · KIRISH VA QOIDA
Bir daqiqalik savol
ISSIQLANISH!
Nutqimizda nega "biz" o'rniga "men",
"siz" o'rniga "sen" deymiz?
Juftlikda muhokama qiling, 1 daqiqa. Dars oxirida qaytamiz!
Ona tili · 9-sinf 2/23

3.

1 · KIRISH VA QOIDA
Bugungi yo'l xaritasi
1
2
3
4
5
Qoida
2.25–2.26
2.27
2.28–2.29
2.30
Jadval va ma'nolar
Suhbat va gaplar tahlili
Ma'nodosh juftliklar
Ijodiy ishlar
Dialog va matn
Ona tili · 9-sinf 3/23

4.

1 · KIRISH VA QOIDA
2.25-topshiriq: hikoya va suhbat
DARSLIKDAN · 42-bet
2.25. "Agar qo'shnichilik qadriyati yo'qolsa..." deb boshlanuvchi qisqa hikoya tuzing. Unda mavzuga doir hadis va hikmatlardan
foydalaning.
Suhbat: – Assalomu alaykum, qo'shni, mumkinmi? – Vaalaykum assalom, qo'shni. Xush kelibsiz! Ish-harakat bajaruvchilarining
shaxs-sonini aniqlang.
Ona tili · 9-sinf 4/23

5.

1 · KIRISH VA QOIDA
2.25: javob va namuna
Suhbat tahlili
Hikoya namunasi
Assalomu alaykum – 2-shaxs ko'plik (bir kishiga): hurmat.
Agar qo'shnichilik qadriyati yo'qolsa, mahalla mahalla
bo'lmay qoladi. Kasal qo'shnining eshigini hech kim
qoqmaydi. Hadisda qo'shni haqida shunchalik ko'p tavsiya
qilinganki, uni merosxo'r qilib qo'yadi, deb o'ylashgan.
Hikmat: "Qo'shni haqqi – Tangri haqqi." (Hadis matnini
ustozdan aniqlang.)
mumkinmi – bajaruvchi "men" (yashirin, 1-shaxs birlik):
ruxsat so'rash.
Vaalaykum assalom – 2-shaxs ko'plik: hurmat, alik.
Xush kelibsiz – 2-shaxs birlik o'rnida ko'plik: hurmat.
Ona tili · 9-sinf 5/23

6.

1 · KIRISH VA QOIDA
Qoida va jadval
Ish-harakat bajaruvchisining shaxsi va sonini
bildiruvchi qo'shimchalar – shaxs-son
qo'shimchalari. Ular ega va kesimni
bog'laydi. Bir qo'shimcha o'rnida boshqasi
kelsa, uslubiy ma'no hosil bo'ladi.
DARSLIKDAN · 42-bet
KAMTARLIK
MANMANLIK
HURMAT
1-shaxs birlik o'rnida ko'plik
1-shaxs ko'plik o'rnida birlik
2–3-shaxs birlik o'rnida ko'plik
Ona tili · 9-sinf 6/23

7.

1 · KIRISH VA QOIDA
Mini-viktorina: qaysi ma'no?
Ertaga amakim keladilar.
KAMTARLIK
Bunday mayda ishlarga
qo'l urmayman.
CHILCHIROQ O'YINI
Tanlovda birinchi o'rinni
egalladik. (Yolg'iz kishi
aytmoqda)
MANMANLIK
HURMAT
Kartochkani ko'taring! Javoblar: 1 – hurmat, 2 – manmanlik, 3 – kamtarlik.
Ona tili · 9-sinf 7/23

8.

2 · 2.26-TOPSHIRIQ
2.26-topshiriq: gaplarni fosh qiling
DARSLIKDAN · 42-bet
VAZIFA
2.26. Matndan olingan gaplardagi ajratib ko'rsatilgan
fe'llarning shaxs-sonini aniqlab, qanday ma'no
ifodalayotganini daftaringizga yozing.
Namuna: – Zap o'ylabsiz-da, Zokirboy.
Javob: 2-shaxs birlik o'rnida ko'plik qo'llanmoqda. Hurmat
ma'nosini bermoqda.
1. – Zap o'ylabsiz-da, Zokirboy.
2. – Yo'q, hozir olasan.
3. – Vaalaykum assalom, qo'shni. Xush kelibsiz!
4. – Olmay ham ko'r-chi, nima qilar ekanman.
5. – Hoy, kim bor? Choy damlab keltiring.
6. – Bolalarni tashvishga qo'ymang, qo'shni.
Qalin yozilgan fe'llarning shaxs-sonini va ma'nosini
toping. Vaqt: 3 daqiqa. Har to'g'ri javob – 1 ball.
Ona tili · 9-sinf 8/23

9.

2 · 2.26-TOPSHIRIQ
2.26: javoblar (1–3)
1
– Zap o'ylabsiz-da, Zokirboy.
SHAXS-SON: 2-shaxs birlik o'rnida ko'plik (-siz)
MA'NO: hurmat
2
– Yo'q, hozir olasan.
SHAXS-SON: 2-shaxs birlik (-san), o'z o'rnida
MA'NO: yaqinlik, norasmiy muomala
3
– Vaalaykum assalom, qo'shni. Xush
kelibsiz!
SHAXS-SON: 2-shaxs birlik o'rnida ko'plik (-siz)
MA'NO: hurmat, mehmonga ehtirom
Ona tili · 9-sinf 9/23

10.

2 · 2.26-TOPSHIRIQ
2.26: javoblar (4–6)
4
– Olmay ham ko'r-chi, nima qilar
ekanman.
SHAXS-SON: 2-shaxs birlik (buyruq-istak, -chi yuklamasi bilan)
MA'NO: yaqinlik, norasmiy ohang
5
– Hoy, kim bor? Choy damlab
keltiring.
SHAXS-SON: 2-shaxs birlik o'rnida ko'plik (-ing)
MA'NO: hurmat, muloyim iltimos
6
– Bolalarni tashvishga qo'ymang,
qo'shni.
SHAXS-SON: 2-shaxs birlik o'rnida ko'plik (-ng)
MA'NO: hurmat, mehribon iltimos
Ona tili · 9-sinf 10/23

11.

3 · 2.27-TOPSHIRIQ
2.27-topshiriq: juftliklar tahlili
DARSLIKDAN · 43-bet
VAZIFA: Har juftlikda ma'nodosh qo'shimchalarni va ma'no farqini toping. 5 ta juftlik, 5 daqiqa.
Ona tili · 9-sinf 11/23

12.

3 · 2.27-TOPSHIRIQ
2.27: topshiriq matni
2.27. Jadvaldagi gaplar juftligida qaysi shaxs-son qo'shimchalari o'rtasida ma'nodoshlik yuz bermoqda va ular o'rtasida
qanday mazmuniy farqlar mavjud?
№
Birinchi gap
Ikkinchi gap
1
– Mehmonni ishga solar ekanman-da, – dedi Yo'lchini
birga olarkan Yormat.
– Mehmonni ishga solar ekanmiz-da, – dedi Yo'lchini
birga olarkan Yormat.
2
Mulla Tursun, mana, oliy ma'lumot haqidagi diplomni ham
olding.
Mulla Tursun, mana, oliy ma'lumot haqidagi diplomni ham
oldilar.
3
– Qani, yigitlar, ishni boshlang, – dedi boshliq ishchilarga.
– Qani, yigitlar, ishni boshladik, – dedi boshliq
ishchilarga.
4
Bu gaplarni eshitib hayron bo'laman.
Bu gaplarni eshitib hayron bo'lasan kishi.
5
Tog'am bu gal ham hammadan barvaqt keldi.
Tog'am bu gal ham hammadan barvaqt keldilar.
Ona tili · 9-sinf 12/23

13.

3 · 2.27-TOPSHIRIQ
2.27: javoblar (1–3)
1
2
3
ekanman ⇄ ekanmiz
1-gap: 1-shaxs birlik
2-gap: 1-shaxs ko'plik ("men" o'rnida)
FARQ: ko'plik kamtarlik, o'zini ajratmaslik
olding ⇄ oldilar
1-gap: 2-shaxs birlik
2-gap: 3-shaxs ko'plik
FARQ: olding – yaqinlik; oldilar – hurmat
boshlang ⇄ boshladik
1-gap: 2-shaxs ko'plik
2-gap: 1-shaxs ko'plik
FARQ: boshlang – hurmatli undov; boshladik – birdamlik, birga
Ona tili · 9-sinf 13/23

14.

3 · 2.27-TOPSHIRIQ
2.27: javoblar (4–5) va xulosa
4
5
hayron bo'laman ⇄ hayron
bo'lasan
1-gap: 1-shaxs birlik
2-gap: 2-shaxs birlik (umumlashgan)
FARQ: bo'laman – shaxsiy his; bo'lasan kishi – har kim uchun xos
keldi ⇄ keldilar
1-gap: 3-shaxs birlik
2-gap: 3-shaxs ko'plik
FARQ: keldi – oddiy xabar; keldilar – hurmat
XULOSA
Bir shaxs-son qo'shimchasi o'rnida boshqasi qo'llansa, gapga hurmat, kamtarlik, yaqinlik yoki umumlashtirish kabi
uslubiy ma'no qo'shiladi.
Ona tili · 9-sinf 14/23

15.

4 · IJODIY ISHLAR
2.28-topshiriq: ijodiy fabrika
O'YIN VAQTI!
DARSLIKDAN · 43-bet
2.28. Bir shaxs-son qo'shimchasi o'rniga boshqa shaxs-son qo'shimchasi ma'nodosh sifatida qo'llangan 5 ta gap
yozing.
1. Yozing
2. Almashing
3. Toping
3 daqiqa: 5 ta gap
Juftligingizga bering
Qaysi qo'shimcha o'rnida va qanday
ma'no?
Ona tili · 9-sinf 15/23

16.

4 · IJODIY ISHLAR
2.28: namunaviy javoblar
1. Tanlovda g'olib bo'ldik.
1-shaxs ko'plik "men" o'rnida
kamtarlik
2. Men bunday ishlarga qo'l urmayman.
1-shaxs birlik "biz" o'rnida
manmanlik
3. Buvim ertaga keladilar.
3-shaxs ko'plik, birlik o'rnida
hurmat
4. Domla, bu savolga javob bering.
2-shaxs ko'plik, bir kishiga
hurmat
5. Shunday gapni eshitib hayron bo'lasan.
2-shaxs birlik "men" o'rnida
umumlashtirish
Boshqa to'g'ri gaplar ham qabul qilinadi.
Ona tili · 9-sinf 16/23

17.

4 · IJODIY ISHLAR
2.29-topshiriq: ikki hikoya xulosasi
DARSLIKDAN · 43-bet
2.29. Qo'shnilar haqidagi ikki hikoyadan chiqargan xulosangizni lo'nda bayon qiling. Nima uchun shunday xulosaga
kelganingizni izohlang. Xulosalaringizni muhokama qiling.
1. Eslang
2. Bayon qiling
3. Isbotlang
Ikki hikoya voqeasini
Xulosani bir gapda
Nega shunday? Muhokama
Ona tili · 9-sinf 17/23

18.

4 · IJODIY ISHLAR
2.29: namunaviy xulosa
1-hikoya
voqeasi
Umumiy
xulosa
2-hikoya
voqeasi
NAMUNAVIY XULOSA
Qo'shni bilan mehribon va hurmatli bo'lgan odam o'zi ham tinchlik topadi. Hikoyalardagi voqealarga tayanib
isbotlang. (Hikoya matnlari darslikning oldingi sahifasida.)
Ona tili · 9-sinf 18/23

19.

5 · MULOQOT VA MATN
Dialog: rolda o'qing (43-bet)
ROLLI O'YIN
Quyidagi suhbatni o'qing va savollarga javob bering.
– Assalomu alaykum, qo'shni, omonmisiz, ko'rinmaysiz?
– Vaalaykum assalom, rahmat! Biroz tobim qochgandi,
shaharda davolanib keldim.
– Iye, bilmay qolibmiz-da. Ortingizdan yo'qlab borardik.
Sog'ayib qoldingizmi?
– Ha, rahmat! Boringizga shukr, qo'shni.
DARSLIKDAN · 43-bet
VAZIFA
Ikki o'quvchi rolda o'qiydi. Keyin: hurmat shakllari va
yaqinlik belgilarini toping.
Ona tili · 9-sinf 19/23

20.

5 · MULOQOT VA MATN
Dialog: javoblar
HURMAT (2-shaxs ko'plik, bir kishiga)
omonmisiz, ko'rinmaysiz, qoldingizmi, boringizga
KAMTARLIK (1-shaxs ko'plik)
bilmay qolibmiz, yo'qlab borardik
YAQINLIK VA SAMIMIYAT
"qo'shni" murojaati, "Iye" undovi, "-da" yuklamasi, rahmat, shukr
Ikkinchi suhbatdosh: "tobim qochgandi" (3-shaxs), "davolanib keldim" (1-shaxs birlik) – oddiy bayon.
Ona tili · 9-sinf 20/23

21.

5 · MULOQOT VA MATN
2.30-topshiriq: matn tuzing
DARSLIKDAN · 43-bet
2.30. "Qo'shnichilik haqqi va odobi" mavzusida matn tuzib keling.
KIRISH
ASOSIY QISM
XULOSA
Qo'shni kim? Nega uni hurmat
qilamiz?
Haqqi: yordam, hol so'rash. Odobi:
salom, yaxshi so'z, tinchlik.
O'z fikringiz yoki hikmat.
Ona tili · 9-sinf 21/23

22.

5 · MULOQOT VA MATN
2.30: namunaviy matn
Qo'shnichilik haqqi va odobi
Qo'shni – eng yaqin hamdardimiz. Xalqimiz "Qo'shni haqqi – Tangri haqqi" deb bejiz
aytmagan. Qo'shnining holidan xabar olish, kasal bo'lsa yo'qlab borish, quvonchiga
sherik bo'lish uning haqqidir. Odob esa salomlashish, yaxshi so'z aytish, shovqin
bilan tinchligini buzmaslikdan boshlanadi. "Assalomu alaykum, qo'shni,
omonmisiz?" deb so'rash – hurmat belgisi. Qo'shnisini hurmat qilgan odam o'zi ham
hurmat topadi.
Topshiriq: matndagi hurmat bildirgan shaxs-son shaklini toping (omonmisiz).
Ona tili · 9-sinf 22/23

23.

6 · XULOSA
Refleksiya va uyga vazifa
3
2
1
3 ta yangi narsa
2 ta qiziq holat
1 ta savol
Uyga vazifa
• 2.25: "Agar qo'shnichilik qadriyati yo'qolsa..."
hikoyasi
• 2.30: "Qo'shnichilik haqqi va odobi" matni
• Badiiy asardan shaxs-sonning uslubiy
qo'llanishiga 3 ta misol
3–2–1 usuli: daftarga yozing.
Ona tili · 9-sinf 23/23