Kokserek_Tapsyrmalar_Zhynagy

1.

М. Әуезов «Көксерек» әңгімесі бойынша
практикалық тапсырмалар жинағы
Студенттердің лингвистикалық және әдеби талдау дағдыларын дамыту
Мақсаты: Мәтіннің көркемдік ерекшелігін тану, сөздік қорды байыту және стилистикалық талдау жасауды
үйрену

2.

1-тапсырма. Лексика-семантикалық талдау (Сөздікпен
жұмыс)
Тапсырма шарты: Берілген сөздер мен тіркестердің контекстік мағынасын ашып, әдеби тілдегі
қызметін түсіндіріңіз.
Талданатын бірліктер:
• «Қара көк арлан»
• «Оттай жайнайды»
• «Қабағы қарс жабылған»
Сұрақ: Автор неліктен тек «қасқыр» демей, осы тіркестерді қолданды?

3.

1-тапсырманың жауабы (Дескриптор)
• Қара көк арлан: Тектілік пен көсемдіктің сипаты. Көк бөрі ұғымымен байланысты суық әрі
айбынды реңк.
• Оттай жайнайды: Жабайы инстинкт пен ішкі агрессияның, тіршілік үшін күреске дайындықтың
көрінісі.
• Қабағы қарс жабылған: Адамға және қоршаған ортаға деген жаулық көзқарас пен ішкі
психологиялық шиеленіс.

4.

2-тапсырма. Көркемдегіш құралдарды анықтау (Тілдік
талдау)
Тапсырма шарты: Мәтіннен Көксеректің портретін жасауда қолданылған көркемдегіш
құралдарды табыңыз және олардың рөлін анықтаңыз.
Зерттеу бағыттары:
1. Үзіндідегі теңеуді (сравнение) тауып, кейіпкер мінезін ашудағы рөлін жазу.
2. Физикалық бітімін сипаттайтын эпитеттерді (анықтауыштарды) теріп жазып, эмоционалды
реңкін түсіндіру.

5.

2-тапсырманың жауабы (Көркемдік әлем)
• Теңеу («Оттай жайнайды»): Көксеректің бойындағы жыртқыштық табиғат пен еркіндікке
ұмтылған асқақ рухты көрнекі етеді.
• Эпитеттер: «Қара көк», «тік» (құлақ), «жуан» (мойын), «қарыс» (маңдай), «салпы» (ерін).
• Эмоционалды реңкі: Оқырман бойында қорқыныш пен қатар, түз тағысының сұлулығы мен
айбынына деген сүйсіну сезімін тудырады.

6.

3-тапсырма. Морфологиялық және синтаксистік
ерекшеліктер
Тапсырма сұрақтары:
1. «Құлағы тік, мойны жуан...» сөйлемінің құрылымы қандай? Динамикалы жеткізудің бұл
тәсілі әдеби тілде қалай аталады?
2. Мәтіндегі сын есімдер кейіпкердің сыртқы келбетінен бөлек, оның ішкі табиғатын
(психологиялық портретін) қалай ашып тұр?

7.

3-тапсырманың жауабы (Құрылымдық талдау)
• Синтаксистік тәсіл: Партиция (Лаконизм). Ойды қысқа, нұсқа және динамикалы жеткізу үшін
мүшеленбеген ықшам сөйлемдер қолданылған.
• Сын есімдердің психологиялық сипаты:
- «Тік» құлақ → Сергектік, сақтық.
- «Жуан» мойын → Қайсарлық, бағынбайтын күш.
- «Қарс жабылған» қабақ → Кекшілдік пен қаталдық.

8.

4-тапсырма. Шығармашылық жұмыс (Парафраз)
Тапсырма шарты: Берілген үзіндіні әдеби-көркем стильден ғылыми стильге аударып
жазыңыз.
Мақсаты: Студенттердің функционалды стильдерді ажырату және мәтін түзу дағдыларын
жетілдіру.

9.

Ғылыми стильдегі мәтін үлгісі
«Canis lupus (қасқыр) отбасына жататын бұл аталық дарақ (арлан) өзіне тән айқын фенотиптік
белгілермен сипатталады. Түсі – қара-сұр реңкті, жүні тығыз. Бас сүйегінің маңдай бөлігі кең,
құлақ қалқандары тік орналасқан.
Көз торының түнде жарық шағылыстыру қабілеті (тапетум) жоғары. Мінез-құлқында сыртқы
тітіркендіргіштерге деген тұрақты агрессивті-қорғаныс реакциясы басым».

10.

Назарларыңызға рақмет!
Сұрақтар мен талқылау