7_дәріс

1.

ӨМІР ЖӘНЕ ӨЛІМ
ӨМІРДІҢ МӘНІ
Адам болмысының шектеулілігі,
таңдауы және рухани жауапкершілігі
Философия пәнінен дәріс

2.

Дәрістің мақсаты мен құрылымы
Мақсат
Өмір мен өлімнің философиялық мағынасын түсіндіру, өмір мәні туралы
негізгі бағыттарды салыстыру және қазақ ойшылдарының тұжырымдарын
қазіргі мәселелермен байланыстыру.
1. Өмір мен өлім
2. Тарихи бағыттар
3. Өмірдің мәні
Негізгі ұғымдар
Ажалдылық пен уақыт
Өлімнің философиялық шегі
Антика мен Шығыс
Діни философия
Экзистенциализм
Қазақ дүниетанымы
Мағына үлгілері
Қазіргі этикалық мәселелер
02

3.

Өмір мен өлім философиядағы түпкі мәселе
Адам өмір сүріп жатқанын біледі,
болашағын жобалайды және өзінің
ажалды екенін ұғынады. Осы сана
өмірге мағына беру міндетін туғызады.
Қандай өмірді жақсы өмір дейміз?
Өмір мәні табыла ма, әлде жасала ма?
Өлім өмірге қандай мағына береді?
Адамнан кейін не қалады?
03

4.

Негізгі философиялық ұғымдар
Өмір
Өлім
Тіршіліктің биологиялық, әлеуметтік және
рухани тұтастығы.
Жеке тіршіліктің қайтымсыз аяқталуы және адам
болмысының шегі.
Мақсат
Мән
Белгілі мерзімде қол жеткізуге бағытталған
нақты нәтиже.
Өмірдің тұтастығын түсіндіретін бағыт пен
құндылықтық байланыс.
04

5.

Өмірдің өзара байланысты үш өлшемі
Биологиялық
Әлеуметтік
Рухани
Дене, денсаулық,
табиғи
қажеттіліктер
және қоршаған
ортаға тәуелділік
Отбасы, тіл, еңбек,
мәдениет,
әлеуметтік рөлдер
және тарихи жады
Ар-ұждан, сенім,
махаббат,
шығармашылық
және өзін түсіну
Мағыналы өмір осы өлшемдердің үйлесімінен қалыптасады
05

6.

Өмір мен өлім туралы тарихи көзқарастар
Антика
Сократ: тексерілген өмір. Аристотель: ізгілік пен эвдемония. Эпикур: өлімнен
қорықпау.
Орта ғасыр
Өмір аманат ретінде түсіндіріледі. Әл-Фараби бақытты кемелдікпен және
қайырымды қоғаммен байланыстырады.
Жаңа дәуір
Кант: адам әрқашан мақсат. Адам қадірі пайдалықпен немесе мәртебемен
өлшенбейді.
XX ғасыр
Хайдеггер, Сартр, Камю және Франкл: ажалдылық, таңдау, абсурд және
мағынаға ұмтылыс.
06

7.

Өмір мәнінің қалыптасуы
“
Өмірдің мәні құндылыққа бағытталған таңдау, жауапты қарымқатынас және нақты әрекет арқылы қалыптасады.
Философиялық тұжырым
Қарым-қатынас
Іс-әрекет
Ұстаным
Махаббат, достық, отбасы
және өзгенің қадірін
мойындау
Білім, еңбек,
шығармашылық және
қоғамға пайдалы қызмет
Өзгермейтін шектеулерге
саналы жауап беру және арұжданды сақтау
07

8.

Ажалдылық, еркіндік және жауапкершілік
ТАҢДАУ
САЛДАР
уақыт шектеулі кезде басымдық
белгілеу
әрекеттің өзіңе және өзгеге әсерін
мойындау
АЖАЛД
ЫЛЫҚ
Өлім санасы маңызды істі кейінге қалдырмауға үйретеді
Уақыттың шектеулілігі әр таңдауға салмақ береді
Ажалдылықты мойындау өмірден бас тартуды білдірмейді
08

9.

Өмір мәнінің негізгі үлгілері
Әр үлгі өмірдің мәнін әртүрлі
қайнар көзден іздейді.
Гедонизм: ләззат және азапты азайту
Эвдемонизм: ізгілік пен қабілетті
дамыту
Діни бағыт: жаратылыс мақсаты мен
рухани үміт
Гуманизм: адам қадірі, құқық және
ынтымақ
Экзистенциализм: еркін таңдау және
шынайылық
09

10.

Түркі қазақ дүниетанымындағы өмір мен өлім
Қорқыт ата
Ажалдан қашу мүмкін емес. Өнер мен
мәдени жады адамдық мағынаны
жалғастырады.
Әл-Фараби
Бақыт білім, ізгі әрекет және қайырымды
қоғамда бірге өмір сүру арқылы ашылады.
Абай мен Шәкәрім
Толық адам мен ар ілімі өмірдің мәнін
әділет, рақым және ұжданмен
байланыстырады.
10

11.

Қорқыттың мәңгілік іздеуі
“
Өлімнен қашу мүмкін
емес
Қорқыт ата аңызының философиялық түйіні
Аңыздағы үш мәселе
Қорқыт қайда барса да қазылған көрді
кездестіреді. Ол биологиялық мәңгілікке жете
алмайды, бірақ қобыз үні арқылы уақытша
ғұмырды мәдени жадыға айналдырады.
Негізгі қорытынды
адамның ажал алдындағы дәрменсіздігі
өлімді жеңу дегеніміз ажалды жою емес
өмірді сақтауға деген табиғи ұмтылыс
шектеулі ғұмырда өшпейтін мағына
тудыру
өнер арқылы рухани жалғастық
адамнан кейін ізгі іс пен мәдени мұра
қалады
11

12.

Абайдың толық адам ілімі
ақылды білім мен терең ой арқылы
дамытады
ТОЛЫҚ
АДАМ
қайратты игілікті әрекетке бағыттайды
жүректі әділет пен рақымның өлшемі етеді
талап, еңбек, қанағат және рақымды
ұстанады
күнделікті мінез арқылы өмірге мағына
береді
Мағына абстрактілі ұраннан емес, күнделікті этикалық
тәжірибеден туады
12

13.

Өмір мәнінің адамдық өлшемі
Ақыл
Өмірдің мақсатын түсіндіреді және салдарды алдын
ала бағалайды.
Қайрат
Мағыналы шешімді іске айналдырып, қиындықты
еңсеруге күш береді.
Жүрек
Ақыл мен қайратты адам қадірі, әділет және рақымға
бағыттайды.
Мағыналы өмір таным, әрекет және адамгершілік үйлесімінен туады
13

14.

Шәкәрімнің ар ілімі
1
2
3
Ынсап
Қалауды шектеп, өзгенің үлесіне қол сұқпау
Әділет
Ақиқатқа адал болып, әрекетті ар өлшемімен бағалау
Мейірім
Адамға жанашырлық танытып, қайырым мен кешірім көрсету
“
Ұждан адамның өмірі мен өлімінен де ұзақ салдарды ойлауға үйретеді
Шәкәрім
14

15.

Экзистенциализмдегі өмір мен өлім
НЕГІЗГІ ОЙШЫЛДАР
ӨЗЕКТІ ҰҒЫМДАР
1
Кьеркегор
1
жеке таңдау
2
Хайдеггер
2
өлімге бағытталған болмыс
3
Сартр
3
еркіндік пен жауапкершілік
4
Камю
4
абсурдқа саналы қарсылық
5
Франкл
5
мағынаға ұмтылыс
15

16.

Мағынаға ұмтылыс
ФРАНКЛДЫҢ ҮШ ЖОЛЫ
Шығармашылық
Еңбек ету, бір нәрсе жасау және әлемге нақты үлес қосу.
Тәжірибе
Махаббатты, табиғатты, мәдениет пен адамды терең қабылдау.
Қатынас
Өзгерту мүмкін емес жағдайға деген ішкі ұстанымды саналы таңдау.
Азапты дәріптеу дұрыс емес. Өзгертуге болатын жағдайға әрекетпен жауап беру қажет.
16

17.

Қазіргі әлемдегі өмір мен өлім мәселелері
Технология өмірді ұзартады.
Цифрлық орта жадыны сақтайды.
Философия адам қадірін қорғауға
көмектеседі.
паллиативтік көмек және адамның қадірі
өмір ұзақтығы мен өмір сапасының
арақатынасы
қайтыс болған адамның цифрлық
деректерін қорғау
табиғат пен болашақ ұрпақ алдындағы
жауапкершілік
17

18.

Қорытынды
“
Ажалдылық адамды әлсіз етеді, бірақ уақыттың шектеулілігі таңдау
мен жауапкершілікке салмақ береді.
Дәрістің негізгі түйіні
Талқылауға арналған сұрақтар
Өлім болмаса, өмір мәнді болар ма еді?
Өмірдің мәні табыла ма, әлде адам оны өзі жасай ма?
Адамнан кейін қалатын ең маңызды мұра қандай?
18