Табиғатты пайдалану

1.

ТАБИҒАТТЫ ПАЙДАЛАНУ
Адамзат қоғамы өзінің өмір сүруіне қажетті әлемдегі
бүкіл материалдық-энергетикалық, ақпараттық және
әртүрлі табиғи байлықтарды өз қажетіне қолдану
мүмкіншілігі.

2.

ҚОРШАҒАН ОРТАНЫҢ ЛАСТАУШЫЛАРЫНЫҢ ЖІКТЕЛУІ
Ластаудың
шығу тегі
Нысандар
ы
Ауқымы
Ластану түрлері
Сақталу
уақыты
Табиғи
Су
Локальді
(жергілікті)
Химиялық
Уақытша
Биологиялық
Тұрақты
Антропогенд
Атмосфера Региональді
ік
Топырақ
Шағаралық
аумақтар
Ландшафт
Ғаламдық
Физикалық (шуға
ластану көздері, жердің
недәуір шоғырланған
тым қатты шу,
радионуклеотид,
электромагниттік)

3.

Н.Ф. Реймерс
Табиғатты пайдалану жолдарын жіктеген
орыс экологы
а) табиғат ресурстарын өндіру, оларды
бөліп алу және қайта өңдеуден өткізу,
оларды қорғау шаралары;
ә) адамның тіршілік ортасындағы
табиғи шарттарды пайдалануы және
қорғау шаралары;
б) табиғи жүйелердің тепе-теңдігін
тиімді өзгерту, қайта қалпына келтіру
және сақтау шаралары;
в) адам саны мен адамның табиғи өсімін
реттеу шараларынан тұрады.

4.

ТАБИҒАТТЫ ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ ШАРАЛАРЫ
•Әдемі ландшафттарды қалыптастыру
•Шикізатты толықтай, қалдықсыз өңдеуге мүмкіндік
беретін озық технология түрлерін пайдалану
•Қалдықтарды қайта өңдеуден өткізу
•Қорғауға алынатын аумақтарды барынша ұлғайту
•Флора мен фаунаны сақтауды қамтамасыз ету

5.

Табиғатты пайдалану түрлері
ТИІМДІ
ТИІМСІЗ

6.

Америкалық ғалым Юджин Одумның пікірі
бойынша, табиғатты тиімді пайдалануды екі
жақты мақсатта қарастырады:
•Рекреациялық демалыс орындары
•Тепе-теңдікті сақтау

7.

ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ОРТА
•Географиялық орта – тарихи даму кезеңінде
адамзат өзінің тіршілігі мен өнімділігінде тікелей
өзара әрекеттесетін жердегі табиғаттың бөлігі.
•Географиялық ортаның рөлін әсірелеу:
географиялық детерменизм (фатализм)
•Географиялық ортаның рөлін төмендету:
географиялық нигилизм

8.

ТАБИҒАТТЫ ПАЙДАЛАНУДЫ ЖҮЗЕГЕ
АСЫРУ ДЕҢГЕЙІ БОЙЫНША
Табиғатты пайдалануды жүзеге асыру деңгейі
бойынша ұлттық, аймақтық және жергілікті деп
бөледі.
Табиғатты пайдалануда экологиялық салдардың
көлемі бойынша фондты, ірі ошақты, ошақты,
дисперсиялы болып бөлінеді.

9.

10.

ҚАЗАҚСТАН ЖЕРІНІҢ ХИМИЯЛЫҚ ЛАСТАНУЫ
№
1
2
3
4
5
6
7
8
Аймақтар мен
қалалар
Ластаушы заттар
Фтор, бром, темір,
Орталық және
қорғасын, нитраттар,
Шығыс Қазақстан
пестицидтер
Теміртау қ.
Сынап
Темір, хром, никель,
Екібастұз қ.
қорғасын
Тараз қ.
Фтор
Ақтөбе қ.
Хром, никель, ванадий
Қорғасын, мырыш,
Шымкент қ.
темір
Қорғасын, мырыш,
Жезқазған қ.
темір
Семей қ.
Цезий, кобальт,
фторопласт, стронций
Ластану көздері
Қара және түсті металлургия, химия
өнеркәсібі
Қара металлургия, химия өнеркәсібі
Көмір өнеркәсібі, энергетика
Химия өнеркәсібі, энергетика
Қара және түсті металлургия
Түсті металлургия
Түсті металлургия, химия өнеркәсібі
Семей сынақ полигонындағы әрекет
кезінде ядролық жарылыстар
қалдықтарының ластау

11.

ҚР тұрақты даму Заңдары
Жыл
1996 ж
Заң атауы
ҚР қауіпсіздігі тұжырымдамасы
«Жер қойнауы және оны пайдалану
1996 ж
туралы»
1997 ж 15 (17) шілде «Қоршаған ортаны қорғау туралы»
1997 ж 18 наурыз
«Экологиялық сараптама туралы»
1998 ж
«Радиациялық қауіпсіздік туралы»
2002 ж
«Атмосфералық ауаны қорғау туралы»
2003 ж
Орман, Су және Жер кодекстері
«Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар
2006 ж 7 шілде
туралы»

12.

ТАБИҒАТТЫ ПАЙДАЛАНУ ТҮРЛЕРІНІҢ
ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ӘСЕРІН БАҒАЛАУ
ЖЕР РЕСУРСТАРЫ
•Жер шарының тұрғынына: 0,2 га жыртылатын жер
тиесілі
•Қазақстанда жан басына шаққандағы жер үлесі: 1,3
га
•Жер ресурстарын пайдаланудағы басты мәселе:
жердің деградациясы (топырақ құнарлығы
төмендеуі, су және жел эрозиясы, топырақтың
ластануы, су басу, тұздану, батпақтану)
•Жыл сайын тек эрозия әсерінен айналымнан
шығатын жер көлемі: 6–7 млн га

13.

ТАБИҒАТТЫ ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ ШАРАЛАРЫ
Юджин Одумның пікірі бойынша табиғатты тиімді
пайдалануды екі жақты мақсатта қарастырды:
•эстетикалық және демалыс сұраныстарының материалдық
қажеттіліктерін қанағаттандыра алатын қоршаған ортаның
жай-күйімен қамтамасыз ету
•тұтыну мен қалпына келудің тепе-теңдігін сақтай отырып,
пайдалы өсімдіктердің, жануарлар мен түрлі
материалдардың үздіксіз өнімін алу мүмкіндігін
қамтамасыз ету
Экологиялық қауіпсіздік – адамның өмірлік маңызды
экологиялық мүддесіне, яғни қолайлы табиғи орта
жағдайында өмір сүру құқығынан қорғалуы.

14.

ТАБИҒАТТЫ ПАЙДАЛАНУ ТҮРЛЕРІНІҢ
ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ӘСЕРІН БАҒАЛАУ
ОРМАН РЕСУРСТАРЫ
•Ормандар мен бұталар алып жатқан аумақ: 4 млрд га
(26,8–31%)
•Соңғы 200 жыл ішінде ормандардың аумағы 2 есе
кішірейді
•Ағаш сүрегінің қоры: 330 млрд м³

15.

16.

ТАБИҒАТТЫ ПАЙДАЛАНУ ТҮРЛЕРІНІҢ ҚОРШАҒАН
ОРТАҒА ӘСЕРІН БАҒАЛАУ
ОРМАН РЕСУРСТАРЫ
1.Ормандардың ең алғашқы жойылуы: Жерорта теңіз
жағалауы, Үндістан, Қытайдың шығысы
2.Ормандардың екінші ретті қысқаруы: Еуропа (орта ғасыр)
3.Ормандардың үшінші жойылу кезеңі: Жаңа дүние игеру
4.Қазіргі заманды ормандардың төртінші қысқаруы: ХХ ғ.
басталды.
Тропиктегі ормандар қысқару белең алған елдер: Филиппин,
Малайзия, Индонезия, Бразилия (90% орман алқабы
қысқарған)

17.

ТАБИҒАТТЫ ПАЙДАЛАНУДЫҢ ТҮРЛЕРІ МЕН СИПАТТАРЫ
Табиғатты
пайдалану
түрлері
Салалық
Ресурстық
Аумақтық
Пайдалану сипаттамалары
Табиғат ресурстарын бір шаруашылық саласы шегінде
пайдалану (жер қойнауы ресурстарын, жер ресурстарын,
су ресурстарын, орман ресурстарын, жан-жануарларды
кәсіптік бағытта ұту мақсатында пайдалану).
Кез келген жекелеген ресурс түрін шаруашылықта
пайдалану (энергетикалық, агроөнеркәсіптік, көліктасымалдық, рекреациялық, коммуникациялық бағытта
пайдалану).
Табиғат ресурстарын белгілі бір аумақ деңгейінде
пайдалану (ғаламдық, ұлттық, регионалдық, жергілікті).

18.

ТАБИҒАТТЫ ПАЙДАЛАНУДЫҢ ТҮРЛЕРІ
Табиғатты жалпы пайдалану – табиғат
ресурстарын техникалық құралдар мен
құрылғылар көмегінсіз, оның жағдайына кері
әсерін тигізбестен қолдану.
Табиғатты арнаулы пайдалану – іс-шараларды
жүзеге асыруға рұқсат бере алатын құқығы бар
мемлекеттік ұйымның басшылығымен жүргізу.

19.

ТАБИҒАТТЫ ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ ҚАҒИДАТТАРЫ
Бүгінгі күні биологиялық әртүрлілік жылдам қарқынмен азайып бара
жатқаны айтылған саммит:
2002 жылғы Йоханнесбург (ОАР) өткен тұрақты даму жөніндегі
Бүкіләлемдік саммит
1992 ж маусымда қоршаған орта және оны дамыту жөніндегі БҰҰ
конференциясы болған қала:
Рио-де-Жанейро (27 ұстаным)
2012 ж БҰҰ конференциясы:
"Рио+20" (ҚР "Жасыл көпір" бағдарламасы)
Қоршаған ортаны қорғау саласы бойынша Жалпы Еуропалық кеңес:
Женева, 1979 ж

20.

ЭКОЛОГИЯНЫҢ НЕГІЗГІ
ЗАҢДАРЫ Б. КОММОНЕР
БОЙЫНША
•барлығы бір-бірімен байланысты
•барлығы әйтеуір бір жаққа кетуі
керек
•табиғат ненің жақсы екенін біледі
•ешнәрсе тегін берілмейді

21.

ТҰРАҚТЫ ДАМУ ТҰЖЫРЫМДАМАСЫ
БҰҰ қоршаған ортаға және болашақ ұрпаққа зиян келтірмейтіндей,
қазіргі адамның өсіп келе жатқан қажеттіліктерін қанағаттандыруды
қамтамасыз ететін: тұрақты даму тұжырымдамасы

22.

ТАБИҒАТТЫ ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ ЖӘНЕ ТАБИҒИ
ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚҰҚЫҚТЫҚ ҚОРҒАУ ҚАҒИДАЛАРЫ
Қағидалар түрі
Гуманитарлық
Басқару
Экономикалық
Мазмұны
Табиғатты қорғауда адам мүддесі
мен қауіпсіздігін бірінші орынға
қою.
Қоршаған ортаны басқару мен
бақылауды ұйымдастыру.
Табиғатты қорғауда экономикалық
тетіктерді қолдану (салық,
айыппұл, төлемдер).

23.

ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ТАЗА ӨНДІРІСТІҢ НЕГІЗГІ
ҰСТАНЫМДАРЫ
•Алдын алу ұстанымы
•Демократиялық ұстаным
•Жүйелік ұстанымы

24.

ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚОРҒАУҒА
БАҒЫТТАЛҒАН ШАРАЛАР
•Технологиялық
•Химиялық
•Ұйымдастырушылық-басқарушылық

25.

ХИМИЯЛЫҚ ШАРАЛАР
•Қоршаған ортаны қорғауға байланысты биотехнологиялық әдістер:
биологиялық нысандардың тіршілік әрекеті өнімдеріне, бактерияларды
көбейтуге, энергия мен табиғи заттардан табиғи алмасу жолына
негізделген технологиялық үдерістерді құру.
•Қатты қалдықтарды қайта өңдеу биотехнологиясы – биогазды
пайдалану, энергия тапшылығын төмендету.
•Анаэробтық ферментация – оттегісіз ортада әртүрлі микроорганизмдер
тобының көмегімен энергетикалық мақсаттармен қатты қалдықтарды
өңдеу.

26.

ҰЙЫМДАСТЫРУШЫ-БАСҚАРУШЫЛЫҚ ШАРАЛАР
Ұйымдастырушы-басқарушылық шараларды күшейту
басшы қызметтегілер мен кәсіби мамандар үшін аса қажет,
әсіресе олардың кәсіби экологиялық дайындығы қоршаған
ортаны қорғау шараларын дәл әрі тиімді ұйымдастыруға
мүмкіндік береді.

27.

30%
27%
25%
30%
90%

28.

ҚАЛДЫҚСЫЗ ӨНДІРІС
•Мұхиттағы қоқыстардан спорттық аяқкиім тігуді
қолға алған: Adidas (Германия)
•Қоқыс қалдықтары электр қуаты ретінде
пайдаланатын ел: Швеция

29.

ҚАЛДЫҚСЫЗ ӨНДІРІС
•Қазақстанда жыл сайын қалдық шығарылатын қалдық көлемі: 5
млн т
(Алматы – 1 млн т, Астана – 300 мың т, Шымкент – 185 мың т)
•Жылына 200 мың т тұрмыстық және өндірістік қалдық
шығаратын қоқыс өңдеу зауыты: Шымкент

30.

ЭКОЛОГИЯЛЫҚ САЯСАТ
•Экологиялық саясат: мемлекеттегі табиғат қорғау заңнамасы мен
оған негізделген мақсатты әрекеттер жиынтығы.
•1972 ж. Стокгольм конференциясында экологиялық саясат негізі
қаланды.
•Ғаламдық экологиялық саясатты үйлестіруші халықаралық
ұйымдар:
• Қоршаған орта жөніндегі бағдарлама (ЮНЕП-БҰҰ)
• Халықаралық табиғатты қорғау одағы
• Бүкіләлемдік тұмса табиғат қоры
• "Гринпис" экологиялық ұйымы
• Дүниежүзілік банктің табиғат қорғау мекемесі
• Ғаламдық экологиялық қор және т.б.

31.

ТАБИҒАТТЫ ПАЙДАЛАНУ ЖӘНЕ ГЕОЭКОЛОГИЯ
Басқару әдістері табиғатты тиімді пайдалану мен қоршаған
ортаны қорғауды қамтамасыз ету мақсатында басқарылатын
ныснадардың жағдайына және қызметіне әсер етеді.

32.

33.

34.

Мұнай газ саласының экологиялық қауіп қатерлері

35.

36.

1992 жылы Рио-де-Жанейрода өткен БҰҰ-ның
Қоршаған орта және даму конференциясында
әлемдік көшбасшылар "XXI ғасырға арналған
Күн тәртібі" (Agenda 21) деген құжатты
қабылдады. Бұл құжаттың негізгі мақсаты
тұрақты даму қағидаттарын іске асыруға ықпал
ету болды.

37.

38.

39.

ХХІ ғасырға арналған жергілікті күн тәртібі – жергілікті
деңгейде тұрақты даму қағидаттарын іске асыру
жөніндегі бағдарлама, ол экологиялық, экономикалық
және әлеуметтік құрамбөліктерді ескеру негізінде
әзірленеді.

40.

41.

42.

аудан
облыс
аймақ
аудан
аумақтық бірлік
санаттары
ауылдық округ
қала
елді мекен
ауыл

43.

Адамға тиесілі «экологиялық із» алты
көрсеткіштің жиынтығынан турады:
•адам тұтынатын дәнді дақылдарды өсіруге
арналған егістік жердің көлемі;
•мал шаруашылығы өнімдерін өндіруге арналған
жайылымның ауданы;
•ағаш және қағаз өндіруге арналған орманның
ауданы;
•балық және теңіз өнімдерін өндіруге арналған
теңіз ауданы;
•тұрғын үй мен инфрақұрылымға арналған жер
ауданы;
•энергияны жан басына шаққандағы тұтыну
кезінде пайда болатын көмірқышқыл газы
шығарындысын сіңіруге қажетті орманның

44.

Біріккен Араб Әмірліктері немесе АҚШ тұрғындарының орташа
«экологиялық ізі» 4,5 «ғаламшарды» құрайды. Жан басына
шаққандағы ең жоғары экологиялық ізі бар 10 ел: БАӘ,
Катар,
Дания,
Бельгия,
АҚШ,
Эстония,
Канада,
Аустралия,
Ирландия.
Көптеген елдерде «экологиялық із» негізінен жылыжайлық
газдардың шығарындысынан, егіншілікке және ормандарды кесуге
байланысты қоршаған ортаға тигізетін әсерінен турады.

45.

Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымына
кіретін елдер әлемдік экологиялық іздің 40%-ы үшін
жауапты.
БРИК – Бразилия, Ресей, Үндістан және Қытай елдері
қазір жан басына шаққандағы көрсеткіш бойынша
бай елдерден артта қалып отыр.

46.

47.

−
22 –наурыз Дүние жүзілік су ресурстары күні.
Дүниежүзілік су ресурстары күнін өткізудің
басты мақсаты ауызсу мәселесін шеші үшін
шаралар қабылдау.
−
Су негізгі ресурстың бірі, оны алмастыру
мүмкін емес. Судың азаюы азық түлікке,
энергия өндірісіне, балық мөлшеріне және
адамның басқа да қажеттіліктеріне шектеу
қояды.

48.

49.

2025 жылға қарай судың болжамдық жетіспеушілігі

50.

Суға қолжетімділік деңгейлері және санитарлық жағдайы
(2025 жылға болжам)

51.

Дүниежүзі елдеріндегі тұщы су ресурстары

52.

Қоршаған ортаның өзгеруі - теріс әсер ету нәтижесінен табиғи
нысандар мен кешендер жай күйінің қайтымды және
қайтымсыз өзгеруі.

53.

Табиғатты пайдалану – табиғи ресурстық әлеуетті
пайдаланудың барлық формалары және оны сақтаудағы
шаралардың жиынтығы.
Табиғатты пайдалануды қамтитын шаралар:
Табиғат ресурстарын өндіру және қайта өңдеу, оларды
қайта жаңғырту немесе қалпына келтіру;
Тіршілік ортасының табиғат жағдайларын пайдалану
және қорғау;

54.

55.

56.

57.

Қоршаған табиғи ортаның сапасы - табиғат пен
адам арасындағы зат және энергия алмасу үдерісін
тұрақты және өзгеріссіз қамтамасыз ететін оның
экологиялық жүйелерінің жағдайы

58.

59.

60.

61.

62.

Экологиялық тиімділік индексі – әлем мемлекеттерінің
экологиялық саясатының көрсеткіштерін сандық
бағалау және салыстырмалы талдау әдісі.
−
−
−
ЕРІ елдері өз көрсеткіштеріне сәйкес
бірнеше топтарға бөледі. Олар екі топқа
топтастырылған: экожүйенің тұрақтылығы
және экологиялық денсаулық.
2018 жылы ЕРІ көрсеткіші бойынша Қазақстан
әлемде 101-орынға ие болды.

63.

64.

65.

Экокала — тұрғындарына әділетті, қолжетімді, тұрақты және
ресурсты тиімді пайдалануға экономикалық тұрғыдан мүмкіндік
беретін, болашақ ұрпақ үшін қоршаған орта сияқты жергілікті
экология мен ғаламдық қоғамдық игіліктерді қорғайтын және
оларға қамқорлық жасайтын қала (Дүниежүзілік Банк берген
анықтама).

66.

Ең үлкен жобалардың бірі – Тяньцзиньдегі экокала. Осы жобаның
негізінде атмосфералық ауа мен құбыр суының сапасынан бастап,
«жасыл» ғимараттардың үлесіне және дестүрлі емес көздерден
алынған суды пайдалануға дейінгі тиімділіктің 26 негізгі
көрсеткішін қамтитын бас жоспар жасалған.

67.

Швецияның оңтүстігінде орналасқан Кристианстад –
табиғи-энергетикалық ресурстарды және қалдықты
төмендету мақсатында жоспарлы түрде салынған қаланың
жарқын мысалы. «Мұнайсыз өркендеу» («Fossil Fuel Free»
бағдарламасы) ауылшаруашылығы және өнеркәсіп
қалдықтарынан, сондай-ақ көптеген ағаш қалдықтарынан
отын алу арқылы жүзеге асырылады. Қалдықтар мен
қоқыстарды өңдеу қондырғыларында пайда болатын биоғаз
үйлерді жылыту үшін және автокөлік отыны ретінде
пайдаланылады. Қалалық жанармай көпшілік
станцияларында автобустар мен автокөліктер үшін мұндай
отын бензинге қарағанда 20%-ға төмен сатылады.

68.

Оңтүстік Кореяда әлемде теңдесі жоқ Нью-Сондо қаласы
салынуда

69.

Сингапурде салынатын Park Royal Tower ғимаратын (табиғи
энергетикалық ресурстарды пайдаланбайтын) ақылды
ғимараттың мысалы ретінде атауға болады. Бұл жердегі жасалған
жарықтандыру, желдету жүйесі энергияның ең аз мөлшерін
тұтынады, шатырдағы фотоэлектрлік панельдер ғимаратты
энергиямен қамтамасыз етеді. Қоршаған ортаға зиянды әсер
өсімдіктер екпелері арқылы азайтылып, оларды суару үшін
жаңбыр суы пайдаланылады. Жоба Сингапурдің ең жоғары
экологиялық стандарттарына сәйкес келеді