Zhartylai_otkizgish_aspaptar

1.

БІРПОЛЯРЛЫ (ӨРІСТІК) ТРАНЗИСТОР
Анықтамасы
Бірполярлы транзистор – электр тогын бір ғана заряд
тасымалдаушылардың (электрондар немесе кемтіктер)
көмегімен өткізетін жартылай өткізгіш құрылғы. Оның
негізгі қызметі – электр тогын басқару және күшейту.
Негізгі бөліктері
• Затвор (G) – токты басқарады.
• Ағын (D) – заряд тасымалдаушылар өтетін электрод.
• Бастау (S) – заряд тасымалдаушылар шығатын
электрод.
Жұмыс істеу принципі
Өрістік транзисторда ток затворға берілетін кернеу арқылы басқарылады. Затвор кернеуі өзгерген кезде
арнадағы токтың шамасы да өзгереді.

2.

БІРПОЛЯРЛЫ ТРАНЗИСТОРДЫҢ I–U СИПАТТАМАСЫ
Анықтамасы
Жұмыс аймақтары
I–U сипаттамасы – транзистордағы ток күші
мен кернеу арасындағы байланысты көрсететін
график. Ол транзистордың әртүрлі жұмыс
режимдерін анықтауға мүмкіндік береді.
• Кедергілік аймақ – ток кернеуге байланысты
өседі.
• Қанығу аймағы – ток шамасы салыстырмалы
түрде тұрақтанады.
• Үзілу аймағы – транзистор арқылы ток өте аз
мөлшерде өтеді.
Түсіндірме
Ағын тогы ағын мен бастау арасындағы кернеуге және затвор мен бастау арасындағы кернеуге тәуелді.
Затвор кернеуін өзгерту арқылы транзистор тогын басқаруға болады.

3.

ДОНОР МЕН АКЦЕПТОР ҚОСПАЛЫҚ АТОМДАРЫ
Донорлық қоспа
Акцепторлық қоспа
Донорлық қоспа – жартылай өткізгішке
қосымша еркін электрон беретін қоспа. Ол
электрондардың санын арттырады және n-типті
жартылай өткізгіш түзеді.
Акцепторлық қоспа – жартылай өткізгіштен
электрон қабылдап, кемтік түзетін қоспа. Ол
кемтіктердің санын арттырады және p-типті
жартылай өткізгіш түзеді.
Мысалдары: фосфор, мышьяк, сурьма.
Мысалдары: бор, алюминий, галлий.
Айырмашылығы
Донор электрон береді, ал акцептор электрон қабылдайды. Донорлық қоспада негізгі заряд
тасымалдаушылар – электрондар, акцепторлық қоспада – кемтіктер.

4.

«ИЛИ / НЕМЕСЕ» ЛОГИКАЛЫҚ ЭЛЕМЕНТІ
Анықтамасы және логикалық өрнегі
«ИЛИ» логикалық элементі – екі немесе одан
да көп кіріс сигналдарын өңдеп, олардың кем
дегенде біреуі логикалық бірлік болған
жағдайда шығысында бірлік сигналын
қалыптастыратын электрондық құрылғы.
Y=A∨B
Ақиқат кестесі
A
B
Y
0
0
0
0
1
1
1
0
1
1
1
1
Қолданылуы
Бұл элемент компьютерлерде, автоматтандырылған басқару жүйелерінде, дабыл құрылғыларында және
электрондық схемаларда қолданылады. Мысал: екі датчиктің біреуі іске қосылса да, дабыл жүйесі жұмыс
істейді.

5.

ЗЕНЕР ДИОДЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЖҰМЫС ПРИНЦИПІ
Анықтамасы
Зенер диоды – кері бағытта белгілі бір кернеуге жеткен
кезде ток өткізетін және кернеуді тұрақты деңгейде
ұстап тұруға арналған жартылай өткізгіш құрылғы.
Жұмыс режимдері
• Тура қосылу – диод кәдімгі диод сияқты ток өткізеді.
• Кері қосылу – кернеу белгілі бір шекке жеткенде ток
күрт өседі, ал диодтағы кернеу шамамен тұрақты
болады.
Негізгі параметрлері
Uст – тұрақтандыру кернеуі • Iст – диод тогы • Pmax – рұқсат етілген қуаты • rд – динамикалық кедергісі

6.

ЗЕНЕР ДИОДЫНЫҢ I–U СИПАТТАМАСЫ
Анықтамасы
Зенер диодының I–U сипаттамасы – диод арқылы
өтетін ток күшінің оған берілген кернеуге тәуелділігін
көрсететін график.
Сипаттамасының ерекшеліктері
• Тура бағытта диод ток өткізеді.
• Кері бағытта бастапқыда ток өте аз болады.
• Кері кернеу Зенер кернеуіне жеткенде ток күрт өседі.
• Бұзылу аймағында диодтағы кернеу шамамен тұрақты
сақталады.
Қолданылуы
Зенер диоды кернеуді тұрақтандыруда, электрондық құрылғыларды асқын кернеуден қорғауда және
тұрақты кернеу көздерін жасауда қолданылады.